Xuất bản là một lĩnh vực quan trọng của công tác tư tưởng - văn hóa, giữ vai trò truyền bá tri thức, lưu giữ giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, chính trị, pháp luật; góp phần hình thành thế giới quan, nhân sinh quan, đạo đức, lối sống và năng lực nhận thức của con người. Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, xuất bản không chỉ là hoạt động văn hóa - tri thức, mà còn là một bộ phận của mặt trận tư tưởng, gắn liền với nhiệm vụ tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng; đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và lợi ích quốc gia - dân tộc.
Hiện nay, công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, xuất bản, phát hành và tiếp nhận xuất bản phẩm. Hoạt động xuất bản không còn giới hạn trong mô hình sách in truyền thống với các khâu biên tập, cấp phép, in, phát hành, lưu chiểu, kiểm tra tương đối rõ ràng. Sự phát triển của xuất bản điện tử, tự xuất bản, sách số, nền tảng chia sẻ nội dung, dịch vụ in theo yêu cầu, thương mại điện tử, mạng xã hội, kho lưu trữ trực tuyến và nền tảng xuyên biên giới đã tạo ra môi trường mới cho việc truyền bá tri thức, đồng thời tạo ra khoảng trống và thách thức mới trong quản lí xuất bản.
Trong môi trường đó, các xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động có thể được tạo lập, chỉnh sửa, số hóa, dịch thuật, tái chế, phát tán với chi phí thấp, tốc độ cao, phạm vi rộng, tính ẩn danh lớn và khả năng né tránh kiểm soát cao. Vì vậy, công tác phòng, chống loại xuất bản phẩm này cần được tiếp cận như một nhiệm vụ tổng hợp, liên ngành, kết hợp giữa lãnh đạo tư tưởng, quản lí pháp luật, nghiệp vụ xuất bản, công nghệ số, truyền thông chính thống, giáo dục công chúng và hợp tác với các nền tảng số.
1. Nhận diện xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động
“Xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động” là những xuất bản phẩm chứa đựng nội dung sai trái, bịa đặt, bóp méo sự thật, xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; phủ nhận thành tựu cách mạng; kích động tư tưởng chống đối; chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc; phủ nhận hoặc làm suy giảm niềm tin của cán bộ, đảng viên và nhân dân vào Đảng, Nhà nước, chế độ xã hội chủ nghĩa; gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, lợi ích quốc gia - dân tộc và môi trường văn hóa lành mạnh. Khái niệm này cần được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cả tài liệu, bản thảo, bản dịch, bản sao, phiên bản điện tử, tệp dữ liệu, bản scan hoặc sản phẩm số có dấu hiệu rõ ràng về nội dung xuyên tạc, chống phá. Tuy nhiên, không phải mọi xuất bản phẩm có sai sót, nội dung nhạy cảm, cách tiếp cận khác biệt hoặc ý kiến phản biện đều là xuyên tạc, phản động. Sự khác biệt học thuật, văn học, báo chí, xuất bản cần được tôn trọng nếu dựa trên thiện chí, khách quan, khoa học, tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật và không nhằm chống phá nền tảng tư tưởng, chế độ chính trị, lợi ích quốc gia - dân tộc.
Từ yêu cầu lí luận và thực tiễn, có thể khái quát một số nhóm tiêu chí cơ bản để nhận diện xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động như sau:
Thứ nhất, về nội dung tư tưởng, chính trị. Đây là tiêu chí cốt lõi. Xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động thường chứa đựng các nội dung phủ nhận, xuyên tạc, công kích chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; xuyên tạc lịch sử cách mạng, lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng; bóp méo thành tựu đổi mới; xuyên tạc chính sách, pháp luật của Nhà nước; kích động tâm lí bất mãn, chống đối; cổ vũ đa nguyên chính trị; đòi “phi chính trị hóa” lực lượng vũ trang; chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc...
Thứ hai, về thủ pháp biểu đạt. Các xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động không phải lúc nào cũng thể hiện nội dung chống phá một cách trực diện, thô thiển. Nhiều trường hợp sử dụng thủ pháp ngụy trang tinh vi như mượn danh nghiên cứu học thuật, hồi kí, tư liệu lịch sử, sách tham khảo, tác phẩm văn học, tài liệu giáo dục, bình luận chính trị, phản biện xã hội.... Các xuất bản phẩm kiểu này cắt ghép tư liệu, trích dẫn phiến diện, lựa chọn chứng cứ một chiều; đánh tráo khái niệm, suy diễn cực đoan, quy kết chủ quan; dùng ngôn ngữ mỉa mai, giễu nhại, kích động cảm xúc; kết hợp một phần sự thật với nhiều thông tin sai lệch để tạo hiệu ứng thuyết phục giả tạo.
Thứ ba, về mục đích và định hướng tác động. Xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động thường có định hướng tác động rõ rệt: làm suy giảm niềm tin chính trị, gieo rắc hoài nghi, kích động bất mãn, phủ nhận chính nghĩa, làm mờ ranh giới đúng - sai, tạo tâm lí bi quan, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nhận thức của người đọc.
Thứ tư, về phương thức sản xuất, phát hành, phổ biến. Những xuất bản phẩm này thường được sản xuất, phát hành qua các kênh ngoài luồng, không tuân thủ quy trình xuất bản hợp pháp; in lậu, nhập lậu, phát hành trái phép; phát tán qua mạng xã hội, hội nhóm kín, đường dẫn ẩn, kho lưu trữ trực tuyến, nền tảng xuyên biên giới, dịch vụ in theo yêu cầu hoặc thương mại điện tử. Trong nhiều trường hợp, các đối tượng cố tình né tránh quản lí, sử dụng nhiều lớp trung gian để che giấu nguồn gốc, tác giả, đơn vị in, địa điểm lưu trữ, tuyến phát hành.
Thứ năm, về hậu quả và mức độ nguy hại. Tác hại của loại xuất bản phẩm này nằm ở khả năng tác động đến nhận thức, niềm tin, thái độ chính trị, hành vi xã hội của người tiếp nhận. Khi được kết hợp với các chiến dịch truyền thông trên mạng xã hội, tác động của một xuất bản phẩm có thể được khuếch đại vượt xa phạm vi ban đầu.
Ảnh minh họa do AI vẽ.
2. Phương thức sản xuất, phát hành và phổ biến trong bối cảnh chuyển đổi số
Trước đây, xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động chủ yếu được phát tán thông qua in ấn trái phép, nhập lậu từ nước ngoài hoặc phát hành ngầm tại một số địa bàn hoặc thông qua các tổ chức, cá nhân móc nối trong và ngoài nước. Những phương thức này vẫn tồn tại, nhưng đã được kết hợp với các phương thức số hóa, làm cho hoạt động phát tán trở nên linh hoạt, phi tập trung và khó kiểm soát hơn. Tựu trung lại các thế lực thù địch thường sử dụng các phương án sau để truyền bá các tác phẩm xuyên tạc, phản động.
Một là, lợi dụng xuất bản ngoài luồng, tự xuất bản và nền tảng xuyên biên giới. Một số chủ thể tạo lập danh nghĩa “nhà xuất bản độc lập”, “tủ sách khai phóng”, “diễn đàn tri thức”, “nhóm nghiên cứu” để công bố danh mục ấn phẩm, kêu gọi người tham gia dịch, biên tập, in, lưu trữ, phát tán. Họ sử dụng các khẩu hiệu có vẻ tích cực như “phổ biến tri thức”, “nâng cao dân trí”, “mở rộng quyền tiếp cận thông tin” để che giấu mục đích xuyên tạc, chống phá.
Hai là, chia sẻ tệp điện tử qua mạng xã hội, kho lưu trữ trực tuyến và hội nhóm kín. Tệp PDF, ePub, bản scan có thể được đưa lên các nền tảng lưu trữ đám mây, diễn đàn, nhóm kín, kênh nhắn tin mã hóa hoặc tài khoản ẩn danh. Người dùng tải về, sao chép, chuyển tiếp qua nhiều kênh khác nhau. Một khi nội dung đã được phân tán qua nhiều điểm lưu trữ, việc gỡ bỏ triệt để trở nên khó khăn.
Ba là, phát tán thông qua thương mại điện tử và dịch vụ giao nhận. Một số xuất bản phẩm vi phạm có thể được rao bán dưới tên gọi ngụy trang, mô tả mập mờ, ảnh bìa thay đổi, giao dịch qua tài khoản cá nhân, nhóm kín hoặc sàn thương mại điện tử. Hoạt động này làm mờ ranh giới giữa kinh doanh sách thông thường và phát hành xuất bản phẩm trái phép.
Bốn là, sử dụng thủ pháp truyền thông hóa xuất bản phẩm. Thay vì phát tán toàn văn, các đối tượng trích đoạn những phần có tính kích động, gây tò mò, dễ tạo tranh luận; sau đó lan truyền dưới dạng bài đăng, bình luận, video ngắn, hình ảnh trích dẫn, đoạn đọc sách hoặc “review” sách. Cách làm này vừa mở rộng đối tượng tiếp cận, vừa dẫn dụ công chúng tìm đọc toàn văn.
Năm là, ứng dụng công nghệ mới để biến dạng, cá nhân hóa nội dung. Công cụ dịch tự động, trí tuệ nhân tạo, phần mềm thiết kế, tạo giọng nói, tạo video có thể được dùng để chuyển đổi, biên tập, tái chế, bản địa hóa hoặc tạo mới các nội dung xuyên tạc. Trong tương lai, các xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động có thể được cá nhân hóa theo độ tuổi, nghề nghiệp, vùng miền, mối quan tâm chính trị - xã hội của từng nhóm công chúng, làm tăng nguy cơ tác động tâm lí và nhận thức.
3. Tác hại của xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động
Xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động có tác hại nhiều chiều, tác động đến cá nhân, cộng đồng, môi trường văn hóa và an ninh tư tưởng của quốc gia. Trước hết, chúng làm xói mòn niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ. Các xuất bản phẩm này thường tập trung công kích nền tảng tư tưởng của Đảng, phủ nhận thành tựu cách mạng, bóp méo lịch sử, xuyên tạc đường lối đổi mới, thổi phồng hạn chế, khuyết điểm, quy kết bản chất chế độ. Khi tiếp xúc lâu dài với những nội dung đó, nhất là trong điều kiện thiếu thông tin chính thống và thiếu năng lực kiểm chứng, một bộ phận công chúng có thể nảy sinh tâm lí hoài nghi, dao động, mất phương hướng.
Thứ hai, chúng thúc đẩy nguy cơ “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nhận thức. Xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động thường không chỉ cung cấp thông tin sai lệch mà còn xây dựng hệ thống lập luận nhằm dẫn dắt người đọc đi từ nghi ngờ từng sự kiện cụ thể đến nghi ngờ đường lối, thể chế, lí tưởng và nền tảng tư tưởng. Tác động này diễn ra âm thầm, kéo dài, khó nhận diện ngay lập tức nhưng có thể để lại hậu quả sâu sắc.
Thứ ba, chúng làm nhiễu loạn môi trường thông tin, văn hóa và học thuật. Khi các nội dung xuyên tạc được ngụy trang dưới vỏ bọc nghiên cứu, hồi ký, tư liệu lịch sử, sách tham khảo hoặc phản biện xã hội, chúng có thể gây nhầm lẫn giữa nghiên cứu chân chính và xuyên tạc có chủ đích, giữa phản biện xây dựng và chống phá, giữa sự thật lịch sử và diễn giải sai lệch. Điều này làm giảm chất lượng tranh luận xã hội, làm méo mó nhận thức của công chúng, nhất là người trẻ.
Thứ tư, chúng gây khó khăn cho công tác quản lí xuất bản và bảo vệ nền tảng tư tưởng. Phương thức phát tán phi tập trung, xuyên biên giới, ẩn danh, số hóa khiến việc phát hiện, ngăn chặn, xử lí gặp nhiều khó khăn. Nếu quản lí không theo kịp, các xuất bản phẩm vi phạm có thể lan truyền nhanh trước khi cơ quan chức năng có biện pháp xử lí. Ngược lại, nếu xử lí thiếu căn cứ khoa học và pháp lí, các đối tượng chống phá có thể lợi dụng để xuyên tạc về tự do sáng tạo, tự do học thuật, tự do xuất bản.
Thứ năm, chúng ảnh hưởng đến sự phát triển lành mạnh của ngành xuất bản. Các ấn phẩm xuyên tạc, phản động, in lậu, phát hành trái phép làm méo mó thị trường xuất bản, xâm phạm quyền lợi của nhà xuất bản, tác giả, đơn vị phát hành chân chính; đồng thời làm suy giảm niềm tin của xã hội vào hoạt động xuất bản nếu không được phát hiện, xử lí kịp thời.
4. Một số vấn đề đặt ra đối với công tác phòng, chống
Thời gian qua, công tác phòng, chống xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động đã đạt được những kết quả quan trọng. Nhận thức của các cấp, các ngành về vai trò của xuất bản trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng được nâng lên. Hệ thống pháp luật về xuất bản, in, phát hành, an ninh mạng, xử lí thông tin xấu độc từng bước được hoàn thiện. Công tác thẩm định, biên tập, cấp phép, kiểm tra, thanh tra, xử lí vi phạm được chú trọng hơn. Nhiều nhà xuất bản, cơ quan chủ quản, cơ sở in, đơn vị phát hành đã tăng cường trách nhiệm trong kiểm soát nội dung, quy trình xuất bản và quản lí liên kết.
Tuy nhiên, thực tiễn vẫn đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Một là, tiêu chí nhận diện và quy trình thẩm định cần được cụ thể hóa hơn. Trong nhiều trường hợp, việc đánh giá một xuất bản phẩm có phải là xuyên tạc, phản động hay không đòi hỏi phân tích sâu về nội dung, bối cảnh, mục đích, thủ pháp, tác động xã hội. Nếu thiếu bộ tiêu chí thống nhất, việc nhận diện có thể không đồng đều giữa các cơ quan, địa phương, đơn vị.
Hai là, năng lực phát hiện, cảnh báo sớm trên môi trường số còn chưa theo kịp thực tiễn. Các xuất bản phẩm vi phạm có thể xuất hiện, biến mất, tái xuất hiện trên nhiều nền tảng, dưới nhiều tên gọi và định dạng khác nhau. Việc giám sát thủ công khó đáp ứng yêu cầu về tốc độ, phạm vi và độ phức tạp. Ba là, cơ chế phối hợp giữa các chủ thể còn cần tiếp tục hoàn thiện. Phòng, chống xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động liên quan đến nhiều lực lượng: cơ quan chỉ đạo tư tưởng, cơ quan quản lí nhà nước về xuất bản, an ninh mạng, hải quan, quản lí thị trường, nhà xuất bản, cơ quan chủ quản, đơn vị phát hành, nền tảng số, báo chí, cơ sở giáo dục, tổ chức chính trị - xã hội và người dân. Nếu thiếu cơ chế phối hợp rõ ràng, việc xử lí có thể chậm, phân tán hoặc thiếu hiệu quả. Bốn là, cần kết hợp xử lí vi phạm với đấu tranh phản bác và cung cấp thông tin chính thống. Thu hồi, đình chỉ, gỡ bỏ, xử phạt là cần thiết nhưng chưa đủ. Nếu không giải thích, phản bác và cung cấp thông tin đúng, khoảng trống nhận thức vẫn còn, thậm chí sự hiếu kỳ của công chúng có thể bị kích thích. Năm là, cần tránh hai khuynh hướng cực đoan: buông lỏng, xem nhẹ tác hại của xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động; hoặc quy chụp, xử lí thiếu căn cứ, không phân biệt rõ phản biện xây dựng, nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học nghệ thuật với hoạt động xuyên tạc, chống phá.
Ảnh minh hoa do AI vẽ.
5. Giải pháp nâng cao hiệu quả phòng, chống xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động
Thứ nhất, nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu lực, hiệu quả quản lí của Nhà nước đối với lĩnh vực xuất bản. Cần tiếp tục khẳng định xuất bản là lĩnh vực tư tưởng - văn hóa quan trọng, trực tiếp góp phần xây dựng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Công tác phòng, chống xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động phải được đặt trong tổng thể nhiệm vụ bảo vệ an ninh tư tưởng, an ninh văn hóa, an ninh thông tin và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Đồng thời, cần tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất đối với những lĩnh vực nhạy cảm về chính trị, lịch sử, dân tộc, tôn giáo, chủ quyền, an ninh quốc gia; nâng cao quản lí nhà nước theo hướng vừa bảo đảm kỷ cương, pháp luật, vừa tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản chân chính phát triển.
Thứ hai, hoàn thiện chính sách, pháp luật và cơ chế phối hợp. Cần tiếp tục rà soát, bổ sung các quy định liên quan đến xuất bản điện tử, tự xuất bản, phát hành xuyên biên giới, lưu trữ và chia sẻ tệp điện tử, dịch vụ in theo yêu cầu, thương mại điện tử sách, trách nhiệm của nền tảng số và nhà cung cấp dịch vụ trung gian. Cơ chế phối hợp phải rõ đầu mối, rõ trách nhiệm, rõ quy trình, rõ thời hạn xử lí; tăng cường chia sẻ thông tin giữa cơ quan quản lí xuất bản, cơ quan an ninh, cơ quan truyền thông, nhà xuất bản, đơn vị phát hành, sàn thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội và địa phương. Với vụ việc phức tạp, cần có tổ công tác liên ngành hoặc quy trình xử lí nhanh để ngăn chặn kịp thời.
Thứ ba, xây dựng bộ tiêu chí và quy trình thẩm định xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động. Bộ tiêu chí cần kết hợp các nhóm tiêu chí về nội dung tư tưởng, thủ pháp biểu đạt, mục đích tác động, phương thức phát tán, chủ thể liên quan và hậu quả xã hội. Quy trình thẩm định cần bảo đảm tính khách quan, khoa học, đúng pháp luật. Đối với xuất bản phẩm có nội dung phức tạp, nhạy cảm, cần tổ chức hội đồng hoặc nhóm chuyên gia gồm đại diện cơ quan quản lí, chuyên gia lí luận chính trị, pháp luật, lịch sử, văn hóa, xuất bản, truyền thông và công nghệ số. Kết luận thẩm định cần nêu rõ căn cứ, mức độ vi phạm, hướng xử lí, tránh kết luận chung chung, thiếu sức thuyết phục.
Thứ tư, nâng cao trách nhiệm của cơ quan chủ quản, nhà xuất bản, đơn vị liên kết, cơ sở in và phát hành. Cơ quan chủ quản nhà xuất bản cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm định hướng, kiểm tra, giám sát; không buông lỏng quản lí hoặc khoán trắng cho nhà xuất bản, đơn vị liên kết. Nhà xuất bản cần nâng cao chất lượng biên tập, thẩm định bản thảo, kiểm soát quy trình liên kết, quản lí chặt chẽ bản quyền, dữ liệu phát hành, phiên bản điện tử và hoạt động truyền thông sách. Đối với đơn vị liên kết, cơ sở in, phát hành, cần tăng chế tài trách nhiệm nếu tiếp tay cho việc in, phát hành xuất bản phẩm trái phép, đồng thời có cơ chế hướng dẫn, hỗ trợ để các chủ thể này nhận diện nguy cơ, chủ động phát hiện và báo cáo kịp thời.
Thứ năm, ứng dụng công nghệ số trong phát hiện, cảnh báo và xử lí. Cần nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu về xuất bản phẩm vi phạm, từ khóa rủi ro, chủ thể phát tán, phương thức lan truyền, nền tảng lưu trữ, mẫu bìa, đoạn trích, định dạng tệp. Trên cơ sở đó, ứng dụng công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, truy vết liên kết, nhận diện hình ảnh, nhận diện văn bản để hỗ trợ cơ quan chức năng. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ; việc đánh giá bản chất chính trị, tư tưởng, pháp lí của một xuất bản phẩm vẫn cần đến phân tích chuyên môn của con người.
Thứ sáu, tăng cường đấu tranh phản bác và cung cấp thông tin chính thống. Phòng, chống xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động không thể dừng lại ở việc cấm, thu hồi, gỡ bỏ, xử phạt. Cần chủ động phản bác bằng lí lẽ khoa học, thông tin chính xác, tư liệu chính thống và phương thức truyền thông thuyết phục. Khi một xuất bản phẩm xuyên tạc lịch sử, cần có bài viết, sách, chuyên đề, chương trình truyền thông làm rõ sự thật lịch sử. Khi một ấn phẩm xuyên tạc đường lối, chính sách, cần cung cấp thông tin đầy đủ, dễ hiểu, có căn cứ, phù hợp với từng nhóm công chúng.
Thứ bảy, kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”. “Chống” là phát hiện, ngăn chặn, xử lí xuất bản phẩm xuyên tạc, phản động. “Xây” là phát triển môi trường xuất bản lành mạnh, nâng cao chất lượng xuất bản phẩm chính thống, bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và năng lực nhận diện của đội ngũ làm xuất bản, nâng cao sức đề kháng của công chúng. Cần đẩy mạnh xuất bản các ấn phẩm có giá trị về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc, thành tựu đổi mới, chủ quyền quốc gia, pháp luật, văn hóa, đạo đức, lối sống; đồng thời đổi mới cách viết, cách trình bày, cách phát hành để gần gũi hơn với công chúng hiện đại.
Thứ tám, nâng cao năng lực tiếp nhận và tự bảo vệ của công chúng. Cần giáo dục kỹ năng đọc, kiểm chứng thông tin, nhận diện thủ pháp xuyên tạc, ý thức pháp luật khi chia sẻ tài liệu, nhất là trên môi trường mạng. Thanh niên, học sinh, sinh viên, người dùng mạng xã hội thường xuyên, cán bộ cơ sở, người lao động, đồng bào vùng sâu, vùng xa, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài cần được tiếp cận bằng phương thức truyền thông, giáo dục phù hợp.
CHU VĂN KHÁNH - NGUYỄN THỊ THÚY
VNQD