Đọc thơ Hồ Chí Minh, nhiều khi ta có cảm giác đang đứng trước những bức tranh được phác bằng vài nét bút tối giản mà hàm chứa một không gian rộng lớn, một nguồn sáng trong trẻo và một sức sống âm thầm lan tỏa. Điều đặc biệt là những bức tranh ấy không được tạo nên trong những tháng ngày nhàn tản của một thi nhân sống giữa thiên nhiên, mà được viết trên đường cách mạng, trong lao tù, giữa bộn bề công việc của một lãnh tụ. Chính vì vậy, chất họa trong thơ Hồ Chí Minh không chỉ là một phương diện nghệ thuật, mà còn là biểu hiện của một tâm hồn luôn hướng về cái đẹp, luôn tìm thấy ánh sáng giữa những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Nói đến chất họa trong thơ Hồ Chí Minh là nói đến một tư duy nghệ thuật đặc biệt. Ở đó, cảnh vật hiện lên bằng vài nét chấm phá tài hoa chứ không phải những miêu tả dày đặc. Không gian được mở rộng đến vô cùng nhưng vẫn giữ được sự hàm súc. Ánh sáng trở thành linh hồn của bức tranh. Và trên hết, mọi hình ảnh đều mang trong mình một sự vận động hướng về sự sống. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của chất họa trong thơ Hồ Chí Minh là khả năng kiến tạo những không gian mở. Đó là một không gian không bị giới hạn bởi những đường biên cụ thể mà luôn có xu hướng mở rộng về phía vô tận. Trong bài thơ Nguyên tiêu (Rằm tháng giêng), chỉ bằng một câu thơ: “Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên” - Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân - người đọc đã bắt gặp một bức tranh xuân khoáng đạt hiếm thấy trong thơ ca hiện đại. Dòng sông xuân, mặt nước xuân và bầu trời xuân nối liền với nhau thành một chỉnh thể. Không còn ranh giới giữa nước và trời. Không còn điểm kết thúc của tầm mắt. Tất cả như hòa vào nhau trong một trường không gian rộng lớn, trong trẻo và tinh khiết.
Điều đáng chú ý là Hồ Chí Minh không hề miêu tả màu sắc cụ thể. Không có màu xanh của trời, màu biếc của nước hay sắc bạc của trăng. Nhưng người đọc vẫn cảm nhận được một không gian ngập tràn ánh sáng và sắc xuân. Đó là hiệu quả của một tư duy tạo hình gần với hội họa phương Đông, nơi khoảng trống cũng là một phần của nghệ thuật. Nhà thơ không vẽ hết cảnh vật mà dành cho người đọc cơ hội hoàn thiện bức tranh bằng cảm xúc và trí tưởng tượng của mình.
Nếu trong Nguyên tiêu, không gian mở ra theo chiều ngang thì ở bài Tẩu lộ (Đi đường), không gian lại được mở rộng theo chiều cao. “Trùng san chi ngoại hựu trùng san” - Núi cao rồi lại núi cao trập trùng. Bên ngoài lớp núi này lại hiện lên lớp núi khác. Núi nối tiếp núi. Đỉnh chồng lên đỉnh. Câu thơ không hề mô tả hình dáng một ngọn núi cụ thể nào, nhưng lại tạo ra cảm giác về một thế giới sơn thủy trùng điệp trải dài đến vô tận. Trong hội họa, đó là nghệ thuật tạo chiều sâu bằng nhiều lớp cảnh. Trong thơ Hồ Chí Minh, hiệu quả ấy được tạo nên bằng một câu thơ ngắn gọn, hàm súc. Đến câu cuối: “Vạn lý dư đồ cố miện gian” - Thu vào tầm mắt muôn trùng nước non - điểm nhìn được nâng lên từ người lữ khách đang leo núi đến vị trí của người đứng trên đỉnh cao nhìn bao quát thế giới. Toàn bộ bức tranh vì thế có sự chuyển động của góc nhìn. Người đọc không chỉ nhìn thấy cảnh vật mà còn cảm nhận được hành trình đi tới của con người. Đây chính là nét hiện đại trong tư duy tạo hình của Hồ Chí Minh. Không gian không đứng yên mà vận động cùng bước chân và ý chí của chủ thể.
Ảnh tư liệu.
Bên cạnh nghệ thuật tổ chức không gian, chất họa trong thơ Hồ Chí Minh còn thể hiện ở khả năng xây dựng điểm nhìn nghệ thuật. Điều làm nên sức sống cho những bức tranh thơ của Người không chỉ là cảnh vật được nhìn thấy, mà còn là cách nhìn. Trong bài Vọng nguyệt (Ngắm trăng), hoàn cảnh xuất hiện của bài thơ đặc biệt hơn bất kỳ tác phẩm nào khác. Đó là khi nhà thơ đang ở trong ngục tối. Song điều kỳ lạ là bài thơ không gợi cảm giác tù đày mà lại mở ra một không gian của tự do tinh thần. “Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt/ Nguyệt tòng song khích khán thi gia” - Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ/ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ. Nếu trong thơ cổ, trăng thường là đối tượng để con người chiêm ngưỡng thì ở đây trăng trở thành một chủ thể. Cái nhìn được chuyển từ một chiều sang hai chiều. Nhà thơ nhìn trăng và trăng cũng nhìn nhà thơ. Về phương diện tạo hình, đây là một chi tiết vô cùng đặc sắc. Bức tranh không còn là sự sắp xếp tĩnh tại giữa con người và thiên nhiên mà trở thành một cuộc gặp gỡ. Ánh trăng vượt qua song sắt để tìm đến thi nhân. Nhà thơ cũng vượt qua những giới hạn vật chất để hướng tới ánh sáng bên ngoài. Hai điểm nhìn gặp nhau giữa không gian nhà tù chật hẹp, tạo nên một hình ảnh vừa giàu chất thơ vừa giàu chất họa.
Chính nhờ sự vận động của điểm nhìn mà thơ Hồ Chí Minh luôn tránh được cảm giác tĩnh lặng, khép kín. Trong những bài thơ của Người, cảnh vật luôn chuyển động. Không gian luôn được mở rộng. Con người luôn hướng tới phía trước. Nếu không gian là thân thể của bức tranh thì ánh sáng chính là linh hồn của bức tranh ấy. Đây có lẽ là phương diện đặc sắc nhất trong chất họa của thơ Hồ Chí Minh.
Trở lại với Nguyên tiêu, sau bức tranh sông nước mênh mang là hình ảnh: “Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền” - Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền. Nửa đêm trở về, trăng đầy thuyền. Đó là một câu thơ đẹp đến mức nhiều thế hệ người đọc đã thuộc lòng. Điều làm nên vẻ đẹp ấy không chỉ là hình ảnh con thuyền mà chính là ánh sáng. Ánh trăng không còn ở trên cao mà như đổ xuống, tràn vào con thuyền, phủ kín không gian. Trong hội họa, ánh sáng thường được sử dụng để tạo điểm nhấn cho bố cục. Trong thơ Hồ Chí Minh, ánh sáng còn mang một ý nghĩa tinh thần sâu sắc hơn. Con thuyền trở về sau cuộc bàn việc quân giữa đêm khuya nhưng không nặng nề bởi lo toan. Nó đang chở đầy ánh sáng của thiên nhiên, của niềm tin và của tương lai.
Cũng là ánh sáng ấy, nhưng trong Cảnh khuya lại mang một vẻ đẹp khác: “Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa”. Chỉ bảy chữ mà tạo nên nhiều tầng không gian chồng xếp lên nhau. Có ánh trăng. Có cây cổ thụ. Có bóng cây. Có bóng hoa. Những lớp hình ảnh đan cài như những lớp màu trong một bức tranh. Ánh sáng ở đây không chỉ soi chiếu cảnh vật mà còn tạo nên cấu trúc của toàn bộ bức tranh. Điều đáng nói là ánh sáng trong thơ Hồ Chí Minh chưa bao giờ mang tính trang trí đơn thuần. Nó luôn gắn với đời sống tinh thần của con người. Ánh trăng trong thơ Người không phải thứ ánh sáng xa xôi để ngắm nhìn, mà là người bạn đồng hành, là biểu tượng của tự do, của cái đẹp và của niềm tin vào cuộc sống.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn chất họa trong thơ Hồ Chí Minh như một thủ pháp nghệ thuật thì vẫn chưa đủ. Đằng sau những bức tranh ấy là một tâm hồn lớn. Điều khiến người đọc xúc động không phải chỉ vì Người nhìn thấy thiên nhiên đẹp, mà bởi Người luôn nhìn thấy cái đẹp trong những hoàn cảnh khó khăn nhất. Giữa núi rừng gian khổ của những năm đầu cách mạng, Người vẫn nhìn thấy vẻ thanh khiết của dòng suối, vẻ đẹp của ánh trăng và sự hài hòa của thiên nhiên. Giữa lao tù, Người vẫn nhận ra sự chuyển động của mây trời, vẫn trò chuyện với vầng trăng ngoài cửa sổ. Giữa những ngày đất nước đứng trước vận mệnh lịch sử, Người vẫn dành cho thiên nhiên một cái nhìn trìu mến và tinh tế. Đó không chỉ là phẩm chất của một nghệ sĩ mà còn là phẩm chất của một nhân cách lớn. Bởi chỉ những tâm hồn giàu nghị lực mới có thể tìm thấy ánh sáng trong bóng tối. Chỉ những con người mang niềm tin sâu sắc vào cuộc sống mới có thể nhìn thấy vẻ đẹp của thế giới ngay cả khi bản thân đang đối diện với thử thách.
Chất họa trong thơ Hồ Chí Minh vì thế không dừng lại ở việc tạo nên những hình ảnh đẹp. Nó là sự kết tinh của một cách sống, một cách nhìn và một cách cảm. Trong những câu thơ ngắn gọn, hàm súc ấy, người đọc không chỉ bắt gặp những bức tranh thiên nhiên mà còn nhận ra chân dung tinh thần của chính tác giả: một con người luôn hướng về ánh sáng, luôn giữ được sự thanh thản trước nghịch cảnh và luôn tìm thấy sự sống đang vận động trong từng khoảnh khắc của thế giới.
Có thể nói, thơ Hồ Chí Minh là nơi ngôn từ và hội họa gặp nhau trong một vẻ đẹp đặc biệt. Những câu thơ của Người giống như những nét cọ giản dị mà giàu sức gợi, dựng nên những không gian khoáng đạt, những nguồn sáng trong trẻo và những chuyển động âm thầm của sự sống. Đằng sau những bức tranh ấy hiện lên không chỉ một thi nhân tài hoa mà còn một tâm hồn lớn, một nhân cách lớn. Và có lẽ chính điều đó đã làm cho những hình ảnh trong thơ Hồ Chí Minh, dù được tạo nên từ vài nét bút tối giản, vẫn có sức sống lâu bền trong tâm trí nhiều thế hệ người đọc.
THU HÀ
VNQD