Mác Kham: Người kể chuyện quê hương bằng ánh sáng và cảm xúc

Từ một cô giáo dạy Ngữ văn đến nhiếp ảnh gia say mê ghi lại vẻ đẹp quê hương, Mác Kham đã chọn máy ảnh làm phương tiện kể câu chuyện về Cao Bằng - vùng đất của núi rừng hùng vĩ, văn hóa đa sắc và những con người bình dị, giàu sức sống. Với chị, mỗi khuôn hình không chỉ là sự lưu giữ khoảnh khắc mà còn là cách gìn giữ kí ức văn hóa, gửi tình yêu quê hương đến những thế hệ mai sau.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lục Thị Niên (Mác Kham)

- Chị từng học Sư phạm Ngữ Văn, từng dạy học, rồi chuyển sang nhiếp ảnh. Vì sao lại có sự lựa chọn như vậy?

+ Nhiều người nghĩ sư phạm Ngữ văn và nhiếp ảnh là hai lĩnh vực hoàn toàn khác biệt, nhưng với tôi, chúng có cùng một nhịp đập: khát khao kể chuyện và lưu giữ cái đẹp. Những năm tháng học và dạy Ngữ văn đã rèn luyện cho tôi cách quan sát cuộc sống bằng sự nhạy cảm, tình yêu ngôn từ và sự thấu hiểu chiều sâu nội tâm nhân vật.

Tuy vậy, khi đứng trước vẻ đẹp kì vĩ và thơ mộng của quê hương Cao Bằng, tôi nhận ra đôi khi chữ viết chưa đủ để diễn tả hết những khoảnh khắc ánh sáng tan vào sương sớm hay nét đẹp lao động. Máy ảnh đến với tôi như một cái duyên vào năm 2016, tôi chuyển từ nghề giáo sang cầm máy không phải là sự từ bỏ, mà là một sự nối dài, thay vì truyền tải vẻ đẹp qua trang giáo án, tôi kể câu chuyện về quê hương, con người qua từng khung hình.

- Nhiều người biết đến Mác Kham qua những bức ảnh về Cao Bằng, từ mùa hạt dẻ Trùng Khánh, thác Bản Giốc đến những bản làng, mùa màng và con người vùng cao. Điều gì ở quê hương khiến chị luôn muốn cầm máy lên và trở lại, dù đã chụp rất nhiều lần?

+ Cao Bằng trong tôi không bao giờ 'cũ'. Dù là sông Quây Sơn hay Bắc Vọng, thác Bản Giốc, đồng lúa Phong Nặm, Ngọc Côn ... hay đèo Cốc Chà, Đồi cỏ Ba Quáng..., mỗi mùa, mỗi thời điểm lại mang một hơi thở và ánh sáng, vẻ đẹp hoàn toàn khác nhau. Nhưng điều quan trọng nhất giữ chân tôi và thúc giục tôi xách máy lên đường chính là nhịp sống và văn hoá vùng quê. Mùa hạt dẻ Trùng Khánh nổi tiếng, những nếp nhà sàn tỏa khói chiều, hay ánh mắt rạng rỡ của người dân trong ngày mùa... Đó là những điều cực kì sống động và tràn đầy năng lượng tích cực. Quê hương là nguồn tư liệu sáng tác quý báu. Càng chụp, tôi càng thấy mình yêu đến cháy bỏng mảnh đất này.

- Là một người Tày sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa vùng Đông Bắc, chị có cho rằng mình có một “lợi thế” đặc biệt khi chụp về văn hóa và con người nơi đây? Làm thế nào để người nghệ sĩ vừa đứng từ bên trong văn hóa của mình, vừa giữ được một khoảng cách cần thiết để nhìn thấy những vẻ đẹp mà đôi khi người trong cuộc dễ bỏ qua?

+ Là một người con dân tộc Tày, lợi thế lớn nhất của tôi là sự thấu cảm và tiếng nói chung. Từng phong tục, từng nếp sinh hoạt, trang phục hay mùa vụ của đồng bào. Khi bấm máy, tôi không mang tâm thế của một 'du khách' đi săn ảnh lạ, mà là người nhà ghi lại khoảnh khắc của gia đình mình.

Tuy nhiên, để tránh cái nhìn thói quen khiến cảm xúc bị mòn, tôi rèn cho mình sự quan sát của một 'người kể chuyện'. Tôi đứng đủ gần để lắng nghe tim người ta đập, nhưng bước lùi lại một chút về không gian và tư duy nghệ thuật để nhìn trọn vẹn bố cục, ánh sáng và thông điệp. Đứng từ bên trong để 'hiểu', và lùi lại một bước để 'thấy', đó là cách tôi giữ cho góc nhìn của Mác Kham luôn vừa sâu về bản sắc, vừa mới mẻ về thị giác."

"Miền cao vào vụ" - Tác phầm đạt Giải B Giải thưởng sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học, nghệ thuật báo chí về chủ đề Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh giai đoạn 2021-2023.

- Trong ảnh của chị, con người thường xuất hiện giữa thiên nhiên, ruộng nương, bản làng và những sinh hoạt đời thường. Chị tìm kiếm điều gì ở một khoảnh khắc: vẻ đẹp của hình ảnh, câu chuyện phía sau nhân vật, hay một cảm xúc mà chỉ người cầm máy mới có thể nhận ra?

+ Một bức ảnh đẹp về mặt thị giác có thể làm người ta giật mình khen ngợi, nhưng một bức ảnh có câu chuyện và cảm xúc mới là thứ ở lại lâu dài trong lòng người xem. Trong sáng tác, tôi luôn tìm kiếm sự hòa hợp tự nhiên giữa con người và vùng đất họ sinh sống tìm thấy những đặc trưng không thể lẫn của các đồng bào dân tộc thiểu số trên quê hương Cao Bằng.

Con người vùng cao nhỏ bé giữa thiên nhiên hùng vĩ, nhưng chính lao động, nụ cười và sự kiên cường của họ lại làm cho thiên nhiên ấy trở nên có hồn. Khoảnh khắc tôi đi tìm là lúc cảm xúc của nhân vật chạm vào cảm xúc của chính tôi – đó có thể là giọt mồ hôi đọng trên nét mặt ngày mùa, niềm vui đơn sơ của em bé vùng cao khi nhận món quà, hay nét tĩnh lặng của các cụ già bên bếp lửa. Bức ảnh hoàn hảo nhất đối với tôi là khi hình ảnh, câu chuyện và cảm xúc cùng hòa làm một.

- Từ chiếc máy ảnh đầu tiên đến triển lãm cá nhân “Non nước Cao Bằng”, hành trình của chị đã trải qua gần một thập niên. Nhìn lại chặng đường ấy, đâu là khoảnh khắc khiến chị nhận ra nhiếp ảnh không còn chỉ là một niềm yêu thích mà đã thực sự trở thành con đường nghệ thuật của mình?

+ Ban đầu, nhiếp ảnh với tôi là một sự dạo chơi và ghi chép cảm xúc cá nhân và phục vụ cho những bài giảng của tôi. Nhưng khoảnh khắc bước ngoặt có lẽ là khi các tác phẩm của tôi bắt đầu đi ra khỏi không gian riêng, được sự đón nhận của những người yêu cái đẹp, các giải thưởng và đặc biệt là khi tôi chuẩn bị cho triển lãm cá nhân Non nước Cao Bằng năm 2025. Triển lãm ảnh cá nhân Non Nước Cao Bằng với sự bảo trợ của Hội NSNA Việt Nam, 62 tác phẩm được thẩm định và trong số đó tôi lựa chọn 46 tác phẩm triển lãm. Được sự đồng hành và ủng hộ của các ban ngành, các nhà tài trợ cùng hậu phương vững chắc là gia đình, Triển lãm đã được thực hiện thành công.

Nhìn lại từng chặng đường băng rừng, lội đèo, thức khuya đón sương sớm ở Phia Oắc hay Ngọc Côn, tôi nhận ra nhiếp ảnh đã trở thành niềm đam mê. Nó không còn là sở thích lúc nhàn rỗi, mà đã trở thành trách nhiệm, là tâm huyết. Nhìn thấy nụ cười và sự xúc động của công chúng khi ngắm nhìn Cao Bằng qua ảnh của mình, tôi biết mình đã chọn đúng con đường nghệ thuật để cố gắng hoàn thiện hơn mỗi ngày!

Sắc màu trang phục truyền thống dân tộc Lô Lô đen. Ảnh được trưng bày trong triển lãm ảnh sắc màu các dân tộc Việt Nam năm 2026.

- Chị từng chia sẻ nhiều hình ảnh về những phong tục, mùa vụ, nghề truyền thống và đời sống của đồng bào vùng cao. Khi xã hội và đời sống đang thay đổi rất nhanh, chị có nghĩ nhiếp ảnh còn mang một sứ mệnh khác: lưu giữ kí ức văn hóa trước khi một số giá trị có nguy cơ phai nhạt?

+ Tôi hoàn toàn tin vào điều đó. Xã hội phát triển, sự giao thoa văn hóa diễn ra rất nhanh. Những nếp nhà sàn gỗ cũ, những trang phục truyền thống thêu tay tỉ mỉ của người các đồng bào dân tộc trên quê hương Cao Bằng: Lô Lô Đen, Sán Chỉ Nùng An, các nghề thủ công truyền thống... đang dần thay đổi theo thời gian.

Nhiếp ảnh lúc này mang một sứ mệnh tư liệu. Mỗi cú bấm máy của tôi hôm nay không chỉ phục vụ cho hiện tại, mà còn là một “tác phẩm” gửi lại cho mai sau. Tôi muốn các thế hệ tương lai, khi nhìn lại ảnh của Mác Kham, vẫn thấy được cái gốc văn hóa rực rỡ, thấy được tâm hồn và bản sắc không thể trộn lẫn của các dân tộc vùng Đông Bắc.

- Chị muốn người xem thấy được câu chuyện gì về Cao Bằng qua những bức ảnh của Mác Kham? Và có điều gì về quê hương mà chị cảm thấy những bức ảnh của mình vẫn chưa thể nói hết bằng hình ảnh?

+ Qua góc nhìn Mác Kham, tôi muốn người xem không chỉ thấy một Cao Bằng hùng vĩ, thơ mộng về cảnh sắc, mà còn thấy một Cao Bằng ấm áp, giàu bản sắc và tràn đầy sức sống.Tôi muốn mọi người cảm nhận được sự bình yên trong tâm hồn khi ngắm nhìn vùng đất này... đó là vị cốm hạt dẻ trong gió lạnh, tiếng suối chảy róc rách, hay cái ấm áp tình người khi bước vào một căn nhà sàn được chủ nhà mời chén rượu ngô. Những điều ấy, tôi hy vọng những bức ảnh của mình sẽ là “lời mời” để du khách tìm đến và cảm nhận.

- Sau những giải thưởng, triển lãm và một hành trình khá dài với nhiếp ảnh, chị có dự định gì với chặng đường phía trước. Tiếp tục kể những câu chuyện của Cao Bằng, hay đang tìm kiếm một không gian, một đề tài mới để thay đổi chính mình trong sáng tác?

+ Với tôi, Cao Bằng là một đề tài vô tận và chưa bao giờ cũ. Tôi vẫn sẽ tiếp tục đào sâu, khai thác những góc nhìn mới, những mảng màu văn hóa sâu hơn nữa về các dân tộc ít người và đời sống biên cương. Đồng thời, là một nghệ sĩ, tôi luôn khao khát thử thách và làm mới chính mình. Chặng đường phía trước, tôi vẫn tìm hiểu và ghi chép về văn hoá vùng miền qua lăng kính không chỉ ở quê hương Cao Bằng mà còn các vùng miền trên cả nước, để tìm kiếm sự độc đáo văn hóa giữa Cao Bằng và các vùng miền. Dù đi đâu, sáng tác chủ đề gì, cái nền văn hóa Tày và tinh thần của người con núi rừng vẫn sẽ là bản sắc cốt lõi trong tư duy nghệ thuật của tôi!

Cùng ngắm nhìn một số bức ảnh của Mác Kham: 

Bình minh Phong Nặm -  Bức ảnh được trưng bày trong Triển lãm ảnh nghệ thuật khu vực miền núi Phía Bắc năm 2018.

Nắng sớm biên cương, tác phẩm được trưng bày trong Triển lãm ảnh nghệ thuật miền núi phía bắc năm 2018.

Tác phẩm Mùa thu Bản Giốc tham gia Triễn lãm ảnh du lịch toàn quốc năm 2023.

Vẻ đẹp mùa thay lá Hồ Bản Viết đạt Huy chương đồng Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc năm 2024 và giải B giải thưởng Văn học nghệ thuật năm 2024.

Bình yên bên dòng Quây Sơn - Triển lãm ảnh tại Mát xcơ Va năm 2025.

Bộ ảnh Thành phố Cao Bằng - đoạt giải Huy chương đồng Liên hoan ảnh nghệ thuật miền núi phía Bắc năm 2025.

NGỌC HIÊN thực hiện