VNQĐ kết nối  Tư liệu VNQĐ

Xuân Thiêm, từ chiến sĩ gác “chùa văn” Lý Nam Đế đến “ông từ” giữ ngôi đền văn nghệ Việt Nam

Thứ Sáu, 20/11/2026 06:14

.DƯƠNG TỬ

Xuân Thiêm tên khai sinh là Phạm Xuân Thiêm. Ông sinh ngày 1/3/1926 tại xã Hùng An, huyện Kim Động (nay là xã Hiệp Cường), tỉnh Hưng Yên. Tham gia cách mạng từ trước Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945, ông từng làm Chủ nhiệm Việt Minh huyện Kim Động cũ. Từ năm 1946 đến 1950, ông làm Chủ nhiệm Báo Bãi Sậy của tỉnh Hưng Yên, là thành viên Ban vận động thành lập Hội Văn nghệ Liên Khu 3. Năm 1951, ông nhập ngũ, phụ trách báo chí, văn nghệ ở Đại đoàn 320. Năm 1956 Xuân Thiêm được điều động về trại sáng tác của Tổng cục Chính trị sau đó được giữ lại để bắt đầu cuộc đời hoạt động văn nghệ. Ông từng làm Thư ký tập san Sinh hoạt văn nghệ, tiền thân của Tạp chí Văn nghệ Quân đội Năm 1957, khi Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra mắt, ông là thành viên của Ban biên tập đầu tiên.

Nhà thơ Xuân Thiêm và con gái
Về cơ duyên với Nhà số 4, Xuân Thiêm từng viết lại trong một kỉ niệm về ngôi nhà văn học này: “Khoảng giữa năm 1955, tôi được Tổng cục Chính trị gọi về tham gia vào bộ phận biên tập lại các bản tóm tắt thành tích các anh hùng lực lượng vũ trang được tuyên dương đợt 2. Đây là sự trưng dụng tạm thời, xong việc ai nấy được về đơn vị cũ… Công việc đã gọn, sắp đến ngày trở về đơn vị thì anh Tài (thường gọi là Tài Kính vì anh đeo kính cận) thủ trưởng bộ phận lâm thời này cho tôi biết: “Nghe tin mấy anh bên Phòng Văn nghệ Quân đội muốn giữ Xuân Thiêm lại. Tổ chức đã liên hệ với đại đoàn rồi đấy, Xuân Thiêm nghĩ sao?”. Tôi quý trọng anh Tài, người cán bộ đầu tiên tôi gặp ở Tổng cục, vì tính tình điềm đạm, gần gũi anh em, có uy tín và quen biết nhiều các bộ phận chuyên môn khác nhau trong Tổng cục. Nghe anh nói, tôi hơi lúng túng vì bị bất ngờ nên chỉ trả lời chung chung: “Tuỳ tổ chức quyết định anh ạ”. Vậy là một tuần sau đó, anh chủ nhiệm Báo Bãi Sậy của tỉnh Hưng Yên cầm giấy đơn vị giới thiệu về nhập trại sáng tác của Tổng cục Chính trị do nhà văn Từ Bích Hoàng phụ trách.”

Những năm tháng ấy với ông cũng như nhiều anh em đồng đội cùng hoạt động văn nghệ khác là sự xả thân với văn chương, đồng hành cùng bộ đội và nhân dân, viết như một nhiệm vụ chính trị tối thượng và những thôi thúc từ trái tim. “Với tôi, còn có sự vỡ lẽ ra rằng con đường văn nghệ không là sự làm ăn tài tử mà phải phấn đấu gian khổ. Nó vừa là đam mê, vừa là trừng phạt”, ông tự sự. Năm 1957, khi những số Văn nghệ Quân đội đầu tiên đến với bộ đội và nhân dân thì Xuân Thiêm cũng là một trong những người hoạt động tích cực, cả sáng tác và làm tạp chí. Bài thơ Người con Vệ quốc được ông viết vào năm này rất được yêu mến, thế hệ các nhà thơ chống Mĩ sau này nhiều người còn thuộc.

Năm 1978, Xuân Thiêm chuyển ngành sang Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, được bầu bổ sung làm Phó Tổng thư ký Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam khóa I. Là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam, ông cũng từng là Uỷ viên thư ký của Uỷ ban Trung ương Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam cho đến khi nghỉ hưu, năm 1994.

Xuân Thiêm có thơ in báo từ năm 1948 và nhiều bài thơ hay của ông đã xuất hiện từ những năm 50 của thế kỉ trước. Ông có những bài thơ nhiều người cùng thế hệ rất yêu thích như Đò chiều, Vóc dáng sông Hồng, Người đan võng, Đồng đội tìm nhau, Cô gái Bạch Long Vĩ... Ông là người chịu đi, chịu tìm hiểu, học hỏi, từ những chất liệu của đời sống ấy đã biến thành những tác phẩm chuyển tải đến người đọc những câu chuyện uyển chuyển đậm chất văn học, như truyện thơ Người trai Bình Định, trường ca Xuôi dòng Nậm Na, truyện thơ Cô gái bãi bồi, truyện thơ Lửa ấm bản Mèo… Ông cũng dành thời gian khai thác nguyên mẫu các anh hùng làm chất liệu sáng tác như Anh hùng Ngô Mây, Anh hùng Nguyễn Phú Vị, Anh hùng Phan Tư và Anh hùng Wừu người Ba Na. Đây được coi như một phần cống hiến quan trọng trong sứ mệnh khắc họa hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ của nhà văn - chiến sĩ Xuân Thiêm.

Năm 2022, Xuân Thiêm được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật với cụm tác phẩm: Người trai Bình Định (truyện thơ); Xuôi dòng Nậm Na (trường ca). Về hai tác phẩm này, Xuân Thiêm chia sẻ: “Cuốn truyện thơ Người trai Bình Định xuất bản năm 1959, đây là tập sách dẫn tôi vào con đường văn chương chuyên nghiệp. Trước đó, tôi đi công tác ở Khu V, được nghe Chính ủy kể chuyện suốt ba ngày về Anh hùng Ngô Mây ở Bình Định và Anh hùng Nguyễn Phú Vị ở Hà Nội. Tôi được giao nhiệm vụ viết văn cơ, nhưng tôi đã viết theo thể loại truyện thơ về cả hai, song cuốn Người trai Bình Định đã được chọn in. Còn Xuôi dòng Nậm Na là trường ca kể lại một đoạn đời của Anh hùng quân đội Phan Tư, chiến sĩ thuộc Trung đội 51 - đơn vị được giao nhiệm vụ phá thác trên sông Nậm Na, mở tuyến đường thủy phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhờ lòng quả cảm và tài trí thông minh, anh đã xung phong làm nhiều nhiệm vụ quan trọng, giúp trung đội hoàn thành nhiệm vụ”. Dù là những sáng tác từ “người thật việc thật” nhưng nhờ dồn cảm xúc, tinh lực vào câu chữ mà tác phẩm của Xuân Thiêm vẫn đi vào lòng người, được bạn đọc đón nhận và yêu mến. Bên cạnh đó ông cũng vẫn có những tác phẩm đậm chất hư cấu sáng tạo khác. Tập thơ Giữa khoảng trời mây bông, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, năm 1999, là một ví dụ. Tập thơ được coi như bước chuyển trong sáng tác của Xuân Thiêm.

Trong sáng tác, dù thử sức với nhiều thể loại nhưng Xuân Thiêm vẫn dành nhiều tâm huyết cho thơ và đây cũng là mảng sáng tác thành công nhất của ông. Ông tâm sự: “Ngày xưa, hoạt động văn học của tôi hình thành trong quá trình làm công tác tuyên huấn, báo chí, nhất là giai đoạn 30 năm liên tục sống trong quân ngũ. Là lính nên có chút liều mạng, tôi đã thử sức trên nhiều lĩnh vực: viết văn xuôi, kịch bản phim, nghiên cứu văn hóa dân gian, làm thơ, dịch thơ. Nhưng tôi thấy làm thơ là hạnh phúc nhất”.

Ngoài sáng tác, nghiên cứu văn học, Xuân Thiêm còn được ghi nhận trong lĩnh vực xây dựng phong trào văn nghệ, chăm lo đời sống sáng tác cho các văn nghệ sĩ. Về vai trò và những cống hiến của Xuân Thiêm, nhà thơ Bằng Việt đã viết: “Cùng các nhà văn quân đội tham gia Hội nghị thành lập Hội Nhà văn Việt Nam, trở thành một trong các hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam; Xuân Thiêm được điều động sang Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, trở thành "ông từ giữ đền" của cả khối văn học nghệ thuật Việt Nam trong suốt 15 năm, cùng với nhà thơ Huy Cận đứng ở vị trí "quân trung luận bàn" cho rất nhiều chủ trương chính sách của cả giới văn nghệ sĩ...”. Trưởng thành từ Nhà số 4, Lý Nam Đế, gắn bó hơn 20 năm với địa chỉ văn chương với lối kiến trúc như một ngôi chùa, Xuân Thiêm về với ngôi nhà số 51, Trần Hưng Đạo, trụ sở của Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, nơi được coi như ngôi đền thiêng của nền văn nghệ nước nhà, suốt cuộc đời ông tận tụy với trang viết và với sự phát triển của nền văn học Việt Nam.

Cả cuộc đời cầm bút Xuân Thiêm đã để lại nhiều tác phẩm các thể loại, cả sáng tác và biên khảo, nghiên cứu. Một số tác phẩm của ông đã xuất bản như: Người trai Bình Định (truyện thơ); Cô gái bãi bồi (truyện thơ); Xuôi dòng Nậm Na (trường ca); Nghĩa vụ quang vinh (diễn ca); Lửa ấm bản Mèo (truyện thơ); Giữa khoảng trời mây bông (thơ); Đại đoàn đồng bằng (ký sự lịch sử, soạn chung); Văn hoá dân gian vùng đất Tổ (nghiên cứu, biên soạn, đồng chủ biên); Gương mặt thơ Phố Hiến (tuyển thơ); Kim Động, vùng văn hoá dân gian đặc sắc; Văn hoá dân gian Hưng Yên - đôi nét phác thảo (nghiên cứu, biên soạn); Chồi biếc (thơ - tuyển chọn giới thiệu, 2010); Xuân Thiêm - thơ văn tuyển chọn (thơ, văn, 2014).

D.T

VNQD
Thống kê
Bài đọc nhiều nhất
Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Đừng vội nghĩ tất cả những người lính vì một lí do riêng nào đó mà đào ngũ đều là hèn nhát. Phải nhìn họ với tấm lòng thấu hiểu và vị tha...(VŨ CÔNG CHIẾN)

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Những bạn đọc không nắm rõ tiểu sử của tác giả, hẳn nhiên sẽ rất bối rối khi đọc tác phẩm, nhất là vào giai đoạn cuối truyện, khi một loạt nhân vật dường như “trên trời rơi xuống” không có lai lịch rõ ràng,...(YẾN THANH)

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong văn của tôi ít được hư cấu vì tôi không có tài hư cấu. Vì thế đọc lên là biết ngay đó là ai. Hơn nữa tôi cũng hay để tên nhân vật là tên nguyên mẫu...(NGUYỄN TRỌNG LUÂN)

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Từ những đường dây lừa đảo xuyên biên giới, từ những căn phòng trọ ám mùi dây thừng và điện thoại bị tắt nguồn…, tôi muốn bạn đọc bước vào thế giới lạnh lẽo và dữ dội của thời đại dữ liệu,... (DƯƠNG BÌNH NGUYÊN)