.NGÂN THỦY
Chiếc xe bán tải của Đồn Biên phòng Na Ngoi đưa tôi lên núi vào một chiều muộn, khi nắng bắt đầu nghiêng xuống phía những sườn đá xám tạo nên những mảng đen đổ dài trên mặt đất. Lúc này, chỉ cần nhìn ra ngoài cửa sổ xe là có thể thấy mây từ dưới thung lũng như đang lặng lẽ bò lên, giống như những dòng khói trắng xám đang chậm rãi phủ kín các triền núi. Anh lái xe nói với tôi, giọng nửa đùa nửa thật: “Mai mốt mà cô có lên Puxailaileng, nếu thấy gió to quá mà không đứng vững thì nhớ bám chặt tay vào các tảng đá xung quanh, đừng vội bám vào người, vì ở đây ai cũng bận giữ việc của mình cả”. Tôi cười, nghĩ đó chỉ là một câu nói vui. Nhưng sau này, tôi đã hiểu, câu nói ấy không sai.
Đồn Biên phòng Na Ngoi thuộc khu vực bản Ca Dưới, xã Na Ngoi, huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An hiện ra khi trời đã nhá nhem. Vài dãy nhà một tầng, hai tầng tường vàng mái xanh, nép mình vào lưng núi. Gió núi làm những tấm tôn rung lên, tạo ra những tiếng loảng xoảng mỏng và dài, như tiếng ai đó khẽ kéo một sợi dây kim loại giữa không trung. Anh Lâm Đội trưởng Đội Vận động quần chúng của Đồn Biên phòng Na Ngoi ra đón tôi. Anh có dáng cao, người gầy, gương mặt rám nắng và hơi hốc hác, nhưng ánh mắt anh lại đặc biệt sáng và tĩnh lặng, cảm giác khiến ta bất giác thấy tin tưởng, có thể dựa vào. Trước đó dù đã liên lạc trước với anh để xin thông tin cho chuyến đi thực tế, tôi vẫn chưa hình dung ra người lính có giọng nói trầm ấm này là một người cao lớn và điềm tĩnh như vậy. Anh bắt tay tôi và nói: “Ở đây buồn lắm, liệu em có chịu được không?” Tôi cũng chưa biết trả lời ra sao, anh nhìn tôi rồi khẽ cười như một sự động viên.
Về sau, qua những câu chuyện của các chiến sĩ đồn biên phòng, tôi biết một phần công việc của anh Lâm là trực tiếp dẫn tổ tuần tra, kiểm soát trên tuyến biên giới men theo sườn phía Đông của dãy Puxailaileng. Hơn mười lăm năm gắn bó với miền biên viễn, người đội trưởng luôn nhớ kĩ từng con dốc, từng khe suối, thuộc cả những lối mòn nhỏ mà bà con người Mông và người Khơ Mú vẫn đi lại hằng ngày. Trong bữa cơm tối, một chiến sĩ trẻ kể vui rằng, nếu tấm bản đồ trong phòng trực chẳng may bị gió cuốn mất, anh Lâm vẫn có thể lên rừng và tìm lại từng cột mốc chỉ bằng trí nhớ. Anh Lâm nghe vậy cười rất tươi. Anh Lâm sinh ra ở vùng đồng bằng huyện Nghi Lộc (cũ) Nghệ An. Vợ anh là giáo viên mầm non một trường tư thục trong xã. Hai con đang học ở trường tiểu học gần nhà. Mỗi tháng, nếu công việc cho phép, anh có thể trở về nhà vài ngày. Khi tôi hỏi: “Anh có nhớ nhà không?” Anh gắp thức ăn vào bát rồi trả lời gọn lỏn: “Nhớ chứ”. Câu chuyện về gia đình dừng lại ở đó. Sau này, tôi nhận ra anh rất hiếm khi nói về bản thân. Điều anh thường chia sẻ là câu chuyện về những người đồng đội, những bản làng nằm cheo leo trên sườn núi, hay những đứa trẻ nheo nhóc vì bố mẹ vướng lao lí mà các anh vẫn kiên trì đến từng nhà thăm nom, dạy bảo.
Sau bữa tối hôm ấy, tôi theo các anh đi tuần đêm.
Gần khuya, khi còn cách đỉnh Puxailaileng chừng hơn 3km, mây không còn lững lờ phía dưới nữa mà đã tràn lên, dâng đặc thành từng lớp dày, quánh lại, lùa qua mặt, qua cổ áo, qua cả những kẽ tay đang nắm chặt, lạnh buốt như có thể chạm vào là bóp vụn ra được. Mưa bắt đầu rơi, không thành hạt rõ ràng mà tạt ngang theo gió, li ti và sắc, quất liên hồi vào mặt, vào mí mắt, khiến mỗi lần mở mắt ra đều phải nheo lại chống đỡ một thứ sức mạnh vô hình nhưng rát buốt. Ánh đèn pin trong tay chúng tôi lúc này chỉ còn là một quầng sáng nhỏ, chao đảo trong làn mưa gió, vừa rọi ra đã bị nuốt chửng, bóng tối ở đây dường như không đứng yên mà luôn chực chờ tiến lại gần, lấp kín từng khoảng sáng ít ỏi. Tôi phải dừng lại một chút, cúi thấp người, một tay bám vào mỏm đá ướt lạnh, cảm nhận rõ từng cơn gió dội thẳng vào lưng, ép cả thân người chao nghiêng, như muốn hất bật khỏi sườn núi. Bàn tay tôi tê đi rất nhanh, cái lạnh không chỉ dừng ở da thịt bên ngoài mà len vào tận sâu bên trong, khiến các đầu ngón tay cứng lại, khó cử động. Khi ngẩng lên, tôi thấy cột mốc biên giới hiện ra lờ mờ trong màn mưa, nhỏ bé nhưng đứng đó, lặng lẽ và vững chãi, như một điểm cố định hiếm hoi giữa tất cả những gì đang chuyển động dữ dội xung quanh. Nước mưa chảy thành dòng trên thân đá, loang loáng dưới ánh đèn pin, càng làm tôi càng có cảm giác rõ ràng về một vật sống đang âm thầm chịu đựng.

Đoàn KT-QP4 đã phối hợp với Đồn Biên Phòng Na Ngoi và các đơn vị đồng hành tổ chức thực hiện
chương trình “Xuân Biên phòng - Ấm lòng dân bản” năm 2026.
Anh Lâm bước tới, chậm nhưng dứt khoát, từng bước chân đặt xuống chắc đến mức tôi cảm thấy anh không phải đang đi trên đá, mà đang ghim mình vào đó. Anh đưa tay chạm vào cột mốc, bàn tay rắn rỏi, sẫm màu, nổi rõ những đường gân dưới ánh sáng chập chờn, lạnh và ướt như chính mặt đá. Anh nói, giọng rất khẽ, nhưng lạ thay, giữa tiếng gió rít dài và tiếng mưa quất không ngừng, tôi vẫn nghe rõ từng chữ: “Ở đây, nhiều khi không nhìn thấy gì cả, chỉ có gió với mưa mù, nhưng tụi anh vẫn phải biết cái gì đang ở đâu”.
Tôi nhìn ra xung quanh. Sương, mưa, bóng tối, tất cả trộn vào nhau thành một khối mù đặc, không còn phương hướng, không còn khoảng cách, như thể chỉ cần bước thêm một bước là có thể lạc hẳn vào một nơi không có lối quay về. Chỉ có cột mốc là đứng lại. Gió tiếp tục dội tới, mạnh hơn, lạnh hơn, quất thẳng vào mặt khiến da như bị cắt ra từng lát mỏng, hơi lạnh ngấm dần xuống cổ, xuống lưng, lan ra toàn thân, khiến tôi phải nghiến răng lại để giữ cho mình không run lên. Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt hiểu, cái gọi là “bám vào đá” mà anh Thắng nói tới. Thì ra, ở nơi này, giữa mưa, gió và cái lạnh tưởng như có thể đông cứng cả suy nghĩ, việc đứng vững thôi cũng đã là một việc cần nhiều cố gắng đến thế.
Anh Lâm không đứng lâu ở đó. Anh nhìn quanh một lượt, rồi nói ngắn gọn: “Xuống dưới thôi! Trời này không đi tiếp được”. Chúng tôi rời khỏi cột mốc, men theo sườn núi đi xuống một đoạn. Con đường lúc này gần như biến mất trong mưa và sương, chỉ còn lại những dấu chân cũ mờ nhòe và cảm giác về hướng đi được giữ lại bằng kinh nghiệm và trí nhớ của những người chiến sĩ. Tôi đi sau, cố bám theo vệt sáng chao đảo từ chiếc đèn pin của người phía trước, nhiều lúc chỉ thấy một quầng sáng mờ rồi lại mất hút, như thể mình đang lần theo một dấu hiệu mong manh duy nhất giữa một khoảng không không còn điểm tựa.
Đi được chừng hơn chục phút, anh Lâm dừng lại trước một mỏm đá lớn nhô ra khỏi sườn núi, phía dưới lõm vào thành một khoảng hẹp, vừa đủ che bớt gió và mưa. Anh nói sẽ nghỉ chân ở đây. Chúng tôi chui vào khoảng đá ấy, lưng tựa vào vách, chân vẫn phải giữ thế bám để khỏi trượt. Gió không còn quất trực diện như trên đỉnh, nhưng vẫn luồn qua những khe hở, mang theo hơi lạnh len lỏi vào từng lớp áo. Mưa đập lên mặt đá phía ngoài nghe lộp bộp, rồi tràn xuống thành những dòng nhỏ, chảy qua sát mép chỗ chúng tôi ngồi. Một anh trong tổ lôi từ ba lô ra một chiếc áo mưa cũ, trải tạm xuống nền đá để tôi ngồi. Tôi ngồi xuống, cảm nhận rõ cái lạnh từ mặt đá thấm ngược lên, xuyên qua lớp vải mỏng. Không ai nói nhiều. Chỉ có tiếng gió, tiếng mưa, và thỉnh thoảng là tiếng bộ đàm rè nhẹ, rồi lại im.
Anh Lâm ngồi gần cửa hõm đá, lưng dựa nghiêng, mắt hướng ra ngoài màn mưa trắng xóa. Ánh đèn pin của anh đã tắt, còn lại một thứ ánh sáng rất mờ từ chiếc đèn nhỏ treo ở vách, đủ để thấy được những đường nét gần nhất. Gương mặt anh lúc này không rõ hẳn, phần sống mũi và gò má nổi lên trong bóng tối, đôi mắt như hòa vào hun hút đêm đen. Tôi kéo chặt cổ áo mưa, khẽ hỏi, liệu có phải đợi đến sáng. Anh gật đầu bảo rằng trời này đi tiếp không an toàn. Sáng lên, nhìn rõ đường rồi quay lại kiểm tra tiếp.
Tôi tựa lưng vào đá, cố giữ ấm, cái lạnh vẫn lách vào từng khoảng trống. Trong cái im lặng kéo dài ấy, tôi nhận ra một điều: giữa đêm mưa gió dữ dội như vậy, việc dừng lại, giữ nguyên vị trí, chờ sáng,... cũng là một cách để “giữ” - không chỉ để giữ vị trí một cột mốc, mà trước hết là giữ chính mình khỏi bị cuốn đi. Thỉnh thoảng, anh Lâm lại đưa tay ra ngoài, hứng một chút nước mưa khẽ xoa lên mặt để tỉnh táo hơn. Anh lặp lại nhiều lần động tác ấy như đã quá quen thuộc với mưa gió ở chốn này.
Một lát sau, tiếng bộ đàm rột rột vang lên rồi nhanh chóng chìm vào tiếng mưa. Người chiến sĩ trẻ tên Cường mang quân hàm trung uý ngồi cạnh tôi bất chợt nhắc đến một trận lũ quét xảy ra cách đây một năm. Do ảnh hưởng của cơn bão Wipha, nhân dân toàn tỉnh đã chịu ảnh hưởng vô cùng nặng nề. Khi ấy, nhiều hộ dân ở các bản Xằng Trên, Mỹ Lý bị cô lập hoàn toàn, đường bộ hay đường thuỷ đều không có cách tiếp cận. Cả đồn phải chia thành nhiều tổ, mang theo lương thực, thuốc men và nhu yếu phẩm, đi bộ băng rừng, bỏ qua mọi nguy hiểm do sạt lở, lũ quét để tìm cách tiếp cận từng bản. Vào đến nơi, tất cả anh em chưa kịp ngồi nghỉ đã lao vào tiếp ứng nhu yếu phẩm, kết hợp cùng lực lượng tại chỗ để giúp đỡ dân bản dựng lều tạm, đào bới tìm kiếm tài sản, cứ thế cả chục ngày. “Quả thực là không có thời gian để cảm nhận mệt mỏi.” Trung uý Cường cười cười kể lại. Tôi quay sang hỏi: “Các anh đi tuần nhiều hơn hay đi giúp dân nhiều hơn?” Anh cười: “Khó nói lắm. Có hôm đang đi tuần thì thành đi cứu người. Có hôm đang giúp bà con dựng lại nhà cửa thì bộ đàm báo có việc trên cứ điểm, chúng tôi lại phải lên đường”. Ngoài kia, mưa vẫn xối xả. Tôi chợt nghĩ, những người lính đang ngồi bên cạnh mình dường như đã quen với việc có mặt ở bất cứ nơi nào họ được cần đến, không quản ngại khó khăn hay nguy hiểm.
Đêm trôi qua rất chậm. Gió vẫn thổi. Mưa vẫn rơi. Trong khoảng hõm đá nhỏ ấy, chúng tôi ngồi sát lại, im lặng, chờ đến khi bóng tối bắt đầu nhạt dần đi ở phía xa, nơi rìa của những dãy núi. Và khi vệt sáng mỏng mảnh đầu tiên của ngày mới hắt qua màn mây, đủ để phân biệt các hình khối của đất và trời, anh Lâm đứng dậy, phủi nhẹ lớp nước đọng trên vai áo, rồi nói: “Chúng ta lên lại!” Giọng anh không lớn nhưng đầy tính mệnh lệnh, có lẽ là đặc thù nghề nghiệp.
Sáng hôm sau, trở lại đỉnh Puxailaileng, tôi có cảm giác như mình đang đứng ở một nơi hoàn toàn khác. Vẫn là con đường ấy, những mỏm đá vẫn còn ướt sũng từ cơn mưa đêm qua. Thế mà dưới con nắng sớm trong và cao kia, từng thớ cỏ, vạt đá, từng lối mòn nhỏ đều hiện ra rõ ràng, thanh sạch do vừa được xối rửa sau một đêm dài mưa gió. Những dải mây dày đặc hôm qua đã rút xuống thấp, tụ lại thành từng tầng trắng xóa nằm vắt ngang lưng núi, nhìn từ trên cao giống như một dòng sông bông bồng bềnh, lặng lẽ trôi, không tiếng động, không bờ bến. Gió không sắc lạnh, rít gào quất rát mặt như đêm qua, gió sáng nay mở ra từng đợt dài, rộng, mang theo hơi ấm của nắng, lùa qua tóc, hong qua vai áo. Lúc này, người ta sẽ có cảm giác như đang đứng giữa một khoảng không vô tận đang chuyển động chậm rãi quanh mình. Mỗi lần gió dâng lên, cả sườn núi như rung nhẹ, cỏ lay thành sóng, mây dưới chân cũng xô nghiêng, cuộn lại rồi giãn ra, tạo thành những khoảng trống sâu hun hút mà nhìn xuống chỉ thấy một màu trắng mờ không đáy.
Tôi đứng lại khá lâu, phần vì mệt, phần vì bất giác thấy mình thật nhỏ bé giữa khoảng trời quá rộng. Phía trước, cột mốc biên giới hiện ra rõ ràng trong nắng, bề mặt đá khô lại, lộ ra những đường vân sần sùi, những vết xước của thời gian, tất cả đều hiện lên cụ thể, rành rọt, không còn bị che khuất như trong đêm mưa gió. Anh Lâm bước tới, vẫn động tác quen thuộc, đặt tay lên cột mốc. Anh đứng đó, lặng im một lúc, mắt hướng ra xa, nơi những dãy núi nối tiếp nhau đến tận chân trời, đường biên kéo dài thành một nét mảnh. Tôi nhìn theo hướng mắt anh. Mọi thứ đều mở ra mênh mang bờ cõi vừa thân thuộc vừa thiêng liêng, tự hào.
Trên đường tuần tra chiều hôm ấy, chúng tôi gặp một người phụ nữ dân tộc đi từ phía con đường mòn dẫn về bản. Chiếc gùi trên lưng chị được phủ bằng một tấm vải đã bạc màu, bước chân chị chậm và nặng, mỗi lần nhấc lên dường như đều phải dồn thêm một chút sức lực còn sót lại sau quãng đường dài. Anh Lâm ra hiệu dừng lại. Người phụ nữ đứng im, rồi từ từ đặt chiếc gùi xuống đất. Trung uý Cường bước tới tháo nút dây buộc. Khi miệng bao tải được mở ra, bên trong là những hộp cao xoa bóp màu xanh, màu trắng được xếp thành từng chồng nhỏ, xen giữa là những gói gia vị nấu ăn in chữ nước ngoài.
Anh Lâm bước tới, hỏi ngắn gọn về nguồn gốc số hàng và yêu cầu các chiến sĩ kiểm đếm, ghi nhận đầy đủ từng loại hàng hóa, rồi mời chị về đồn làm việc. Suốt quãng đường trở lại, người phụ nữ hầu như không nói gì. Chiếc gùi đã được tháo xuống nhưng hai vai vẫn trĩu nặng, tôi có cảm giác thứ đang đè lên lưng chị lúc này không còn là hàng hóa nữa.
Tại đồn, các thủ tục được tiến hành theo đúng quy định. Số hàng được kiểm kê, biên bản được lập, hành vi vi phạm được xác định và việc xử phạt hành chính được thực hiện theo đúng mức độ trong pháp luật hiện hành. Chị ngồi lặng trên chiếc ghế gỗ, hai bàn tay đặt lên đầu gối, những ngón tay chai sần đan vào nhau, ánh mắt hướng xuống nền nhà. Qua lời khai ngắt quãng, tôi biết chị có ba đứa con đang ở nhà chờ mẹ trở về, còn chồng đã đi làm xa từ lâu. Biết là vi phạm pháp luật, chuyển hàng lậu qua biên giới, nhưng suy nghĩ nông cạn nên chị nhắm mắt làm liều... Chị nói rất ít, dường như mỗi lời thốt ra đều phải cân nhắc, nhưng sự mệt mỏi trên khuôn mặt và cách chị liên tục nhìn xuống đôi bàn tay khiến tôi cảm nhận được phía sau câu chuyện ấy là một cuộc sống chật vật, khó khăn.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Na Ngoi, Bộ đội Biên phòng Nghệ An tổ chức tuần tra, bảo vệ đường biên cột mốc.
Không gian trong phòng làm việc chìm xuống một khoảng lặng. Bất chợt, người chiến sĩ trẻ ngồi bên bàn giấy như nhớ ra điều gì, khẽ nhắc rằng người phụ nữ này ở bản Huồi Tụ, nơi năm trước đơn vị từng nhiều lần phối hợp hỗ trợ bà con sau những trận lũ lịch sử. Anh Lâm ngẩng lên. Ánh mắt anh dừng lại lâu hơn trên gương mặt người phụ nữ, như muốn đối chiếu một điều gì đó giữa người đang ngồi trước mặt và những kí ức mà người lính đã từng gặp trong những chuyến xuống bản. Nhưng chỉ một thoáng sau, vẻ bình tĩnh quen thuộc lại trở về. Anh vẫn kí vào biên bản, dứt khoát và không do dự. Các thủ tục được hoàn tất đúng quy định, số hàng được kiểm kê, tạm giữ và việc xử phạt được thực hiện theo thẩm quyền. Tôi hiểu rằng pháp luật luôn cần được tuân thủ, nhất là ở một địa bàn biên giới nơi những chuyến hàng nhỏ đôi khi có thể trở thành kẽ hở cho những hành vi vi phạm lớn hơn, và các anh, sẽ có những cách chính đáng khác nhau để đồng bào có thể ổn định đời sống thay vì làm những công việc vi phạm pháp luật như người phụ nữ kia.
Khi người phụ nữ lặng lẽ đứng dậy chuẩn bị ra về, anh Lâm chỉ trao đổi ngắn với cán bộ phụ trách công tác dân vận rồi yêu cầu ngày hôm sau xuống bản xác minh hoàn cảnh gia đình chị. Không có lời hứa hẹn nào được nói ra trước mặt người phụ nữ, cũng chẳng có một cử chỉ nào khiến người khác dễ dàng nhận thấy anh đang làm điều gì. Chị bước ra khỏi phòng với dáng người nhỏ bé, hai vai như vẫn còn mang sức nặng của chiếc gùi ban chiều. Tối muộn hôm ấy, khi mặt trời đã khuất hẳn sau những dãy núi, tôi đi ngang qua khu nhà kho của đồn. Một vài chiến sĩ đang khiêng những bao gạo lên thùng xe, bên cạnh là một số nhu yếu phẩm được xếp ngay ngắn. Anh Lâm đứng cạnh chiếc bàn nhỏ, trên tay là danh sách các hộ dân, cẩn thận kiểm tra từng dòng trước khi gấp lại. Tôi dừng bước nhưng không hỏi. Anh cũng không giải thích. Chỉ đến khi một chiến sĩ trẻ bê thêm bao gạo lên xe, tôi mới hiểu rằng những việc làm ấy đã bắt đầu từ cuộc trò chuyện trong căn phòng buổi chiều.
Đêm cuối cùng ở đồn, gió lại nổi lên, va vào mái tôn và kéo dài thành những âm thanh quen thuộc giữa núi rừng. Tôi nằm nghe tiếng gió, nhớ lại chiếc gùi mở ra trên con đường tuần tra, nhớ khuôn mặt sạm nắng của người phụ nữ và ánh mắt anh Lâm trong khoảnh khắc biết phía sau hành vi vi phạm là một người mẹ đang một mình nuôi ba đứa con. Hàng hóa trái phép vẫn bị tạm giữ, nhưng bằng cách khác, những người lính biên phòng vẫn tìm cách giúp đỡ để người dân bản không phải một mình xoay xở với những vất vả khó khăn. Đó cũng là cách giữ bình yên cho các bản làng.
Ngoài kia, gió vẫn thổi qua Puxailaileng, đi từ đỉnh núi xuống những bản làng nằm khuất trong thung sâu. Tôi bỗng nghĩ, có lẽ điều khó nhất đối với một người lính biên phòng không chỉ là đứng vững giữa mưa gió trên một đỉnh núi cao, mà còn là giữ cho mình đứng đúng ở ranh giới giữa pháp luật và lòng người.
Xe rời đồn khi nắng đã lên cao. Con đường ngoằn ngoèo dần kéo tôi ra khỏi khoảng không của núi rừng và gió. Tôi ngoái lại, thấy anh Lâm vẫn đứng đó, giữa khoảng trời rộng và gió lộng, dáng người cao lớn, thẳng tắp và vững vàng như đã quen với việc đứng ở vị trí ấy từ rất lâu. Một người đứng giữa gió, giữ một đường ranh mà phần lớn chúng ta không nhìn thấy. Và vì thế, người ta dễ quên đi rằng đã có ai đó đang đứng ở ranh giới ấy, lặng lẽ giữ cho mọi thứ ở yên vị trí của nó. Cho đến khi một đường ranh bị xê dịch, dù rất nhỏ, người ta mới nhận ra giá trị của sự đứng yên trước đó, nhưng khi ấy, có thể đã muộn.
Chiếc xe tiếp tục đi. Dãy núi phía sau dần khuất. Gió vẫn thổi. Và ở đó, ở nơi tôi không còn nhìn thấy nữa, vẫn có những con người không cần được nhớ đến, không cần được gọi tên, chỉ lặng lẽ làm một việc tưởng như rất đơn giản - giữ cho một đường ranh thiêng liêng của Tổ quốc không bị xê dịch - vĩnh viễn.
N.T
VNQD