“Ông đỡ” huyền thoại Georges Borchardt qua đời ở tuổi 97

Vô cùng nổi tiếng trong giới xuất bản, Borchardt đã “đỡ đầu” cho một danh sách phong phú: 5 nhà văn đoạt giải Nobel, 8 người thắng giải Pulitzer cũng như phát hành di sản của Tennessee Williams và Aldous Huxley. Ông vừa qua đời tại nhà riêng ở Manhattan, thọ 97 tuổi. Con gái ông, Valerie Borchardt, đã xác nhận tin buồn.

Đại diện văn học Georges Borchardt qua đời để lại nỗi tiếc nuối lớn.

Tin tức nói trên khiến giới văn học vô cùng bàng hoàng. Trong suốt cuộc đời, Borchardt luôn luôn hiện diện như một người đàn ông lịch lãm và hào hoa, với những nhận xét dí dỏm mang âm hưởng Pháp - “tàn dư” của thời thơ ấu từng ở Paris. Trong công việc, ông nổi tiếng với con mắt tinh tường trong việc phát hiện ra các tài năng văn chương. Vào nhiều thời điểm khác nhau, ông hoặc nhà xuất bản Georges Borchardt Inc. mà mình và vợ thành lập vào năm 1967 đã đại diện cho hàng loạt tên tuổi nổi tiếng, có thể kể đến Ian McEwan, TC Boyle, Tracy Kidder, Mavis Gallant, Anne Applebaum… Đây cũng là “nhà” của nữ triết gia Hannah Arendt nổi tiếng, cũng như cựu tổng thống Pháp - Charles de Gaulle. Ngoài mảng Âu - Mĩ, ông cũng giúp độc giả Hoa Kì khám phá những tên tuổi quan trọng của văn đàn Pháp, có thể kể đến Roland Barthes, Marguerite Duras, Michel Foucault, Alain Robbe-Grillet, Patrick Modiano cũng như Jean-Paul Sartre, nhà văn người Pháp gốc Tây Ấn Frantz Fanon và nhà viết kịch người Pháp gốc Romania Eugene Ionesco.

Nói về việc phát hiện ra những “viên ngọc quý”, Borchardt từng nói với tạp chí The Paris Review vào năm 2018 rằng: “Tôi không đặt ra tiêu chí nào cả. Mọi thứ mà tôi quyết định đều bằng trực giác, bởi đôi khi ta có thể nhận thấy điều đó từ trang giấy hoặc con người. Nếu nó hiện diện trên trang giấy, đó là tài năng viết lách, là cách thể hiện khác biệt. Bởi lẽ đối với nhiều người, ‘Cái bình ở kia’ là cách nói duy nhất, nhưng với người khác, có hàng triệu cách diễn đạt khác nhau, thậm chí có khi không cần nhắc đến cả cái bình nữa”.

Tuy vậy sẽ thật bất ngờ khi biết Borchardt đến với nghề văn gần như tình cờ. Theo đó, ông đến New York vào năm 1947 khi mới 19 tuổi. Lúc ấy, ông là một kẻ “đơn côi” sống sót sau cuộc diệt chủng người Do Thái ở châu Âu, và đã đăng tin tìm việc trên báo mà không biết chắc kết quả thế nào. May mắn thay, Marion Saunders - người điều hành một công ti đại diện văn học chuyên về các tác giả nước ngoài, đã bị thu hút bởi việc ông nói được tiếng Pháp, vì vậy đã thuê ông làm nhân viên cấp thấp, gồm cả kế toán và pha cà phê. Nhưng vào những lúc rảnh rỗi, ông cũng được giao cho xem xét một số bản thảo tiếng Pháp. Chỉ trong vài năm, ông đã tự mình làm luôn việc đó: giới thiệu tên tuổi mình đánh giá cao.

Georges Borchardt đã đưa Đêm đến độc giả nước Mĩ.

Một trong những tác phẩm quan trọng nhất ông đã giới thiệu là Trong khi chờ Godot của Samuel Beckett. Vào năm 1953, nhà văn người Ireland này đã ngoài 40, và hầu như không được biết đến bên ngoài châu Âu. Borchardt nhớ lại sau này: “Từ góc nhìn của người Mĩ, ông ấy dường như đã qua thời đỉnh cao và không còn nhiều triển vọng”. Tuy vậy, bằng hết sức thuyết phục, nhà xuất bản Grove Press cuối cùng đồng ý trao cho nhà văn này 1.000 USD đổi lại sẽ được xuất bản hai cuốn tiểu thuyết và một vở kịch. Hẳn nhiên Borchardt cũng chính là người đã chuyển ngữ nó. Sau nhiều thập kỉ, tác phẩm đã thành kinh điển, trở thành một trong những kiệt tác của sân khấu thế kỉ 20 và Beckett cũng là chủ nhân của giải Nobel Văn chương 1969.

Sau đó không lâu, bởi có mẹ cũng là một người thiệt mạng tại Auschwitz, nên Borchardt vô cùng xúc động trước cuốn hồi kí Đêm viết bằng tiếng Pháp của nhà báo tự do Elie Wiesel, người sau này sẽ được trao giải Nobel Hòa bình. Với lí do đó, Borchardt đã gửi một thư ngỏ đến 14 nhà xuất bản lớn thời bấy giờ, trong đó ngợi ca đây là tác phẩm mà mình “tâm huyết hơn bất cứ cuốn nào khác đã từng giới thiệu”. Tuy vậy tất cả đều từ chối bởi nghĩ nó quá ảm đạm, ám ảnh cũng như không mấy thu hút khi chiến tranh đã kết thúc được hơn 10 năm. Borchardt nhớ lại một đại diện của nhà xuất bản Knopf đã từ chối bằng cách nói rằng: “Tôi nghĩ có người sẽ xuất bản nó, tại Anh hoặc bất cứ đâu, nhưng không phải Mĩ”.

Cuối cùng, vào năm 1959, nhà xuất bản nhỏ Hill & Wang đã trả 250 USD để mua bản quyền và chuyển ngữ tác phẩm. Cuốn sách ban đầu bán được đâu đó chỉ khoảng 1.000 bản, nhưng doanh số nhanh chóng tăng vọt sau phiên tòa xét xử Adolf Eichmann - một trong những người điều hành cái gọi là Giải pháp Cuối cùng tại Jerusalem năm 1961⁽¹⁾ và chiến thắng của Israel trước các nước láng giềng Ả Rập trong Chiến tranh Sáu ngày năm 1967⁽²⁾. Theo thời gian, hàng nghìn trường học đã đưa Đêm vào danh sách sách đọc bắt buộc, và sự ủng hộ của người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng Oprah Winfrey vào năm 2006 trong chuyên mục "câu lạc bộ sách" đã đưa tác phẩm vào danh sách bán chạy nhất. Đến năm 2020, doanh số bán ra trên toàn thế giới của tiểu thuyết này ước tính đạt 14 triệu bản. Sau này Borchardt nói: “Trong nhiều trường hợp, tôi thấy tự hào khi góp phần giúp một cuốn sách thành công và tạo điều kiện cho một nhà văn tiếp tục sáng tạo”.

*

Thomas Georges Borchardt sinh tại Berlin vào ngày 24/2/1928, là con út trong số 3 người con của Bruno và Anne (Herzberg) Borchardt. Năm 1933, cha mẹ ông chuyển cả gia đình đến Paris sau khi Hitler lên nắm chính quyền. Với biến cố này, Bruno trở thành người đứng đầu công ti thu âm Polydor, nơi quản lí các nghệ sĩ nổi tiếng như Edith Piaf huyền thoại. Vào giai đoạn ấy, gia đình ông sống ở Phố 16 giàu có, nơi mẹ ông quán xuyến nhà cửa với một người giúp việc và một đầu bếp. Georges trẻ tuổi là người ham đọc sách, say mê bản dịch Ivanhoe và các tiểu thuyết của James Fenimore Cooper. Tuy vậy, cuộc sống tương đối yên bình đột ngột thay đổi khi Đức đổ bộ vào Pháp năm 1940. Năm 1942, nhờ thông tin từ một người bạn thân của gia đình, bố mẹ và hai chị gái Marguerite, Ingrid đã trốn thoát khỏi cuộc truy bắt, trong đó 13.000 người Do Thái đã bị đưa đến đấu trường Vélodrome d'Hiver và trục xuất đến Auschwitz.

Sau biến cố này, gia đình ông chuyển về phía nam đến Nice - một khu vực phi quân sự sau này nằm dưới sự kiểm soát của Ý, đồng minh phía Đức. Nhờ sự giúp đỡ của một giáo sư, Georges đã theo học một trường trung học ở Aix-en-Provence “mà không phải đăng kí chính thức” như ông sau này kể lại, trong khi các chị gái trốn ở một ngôi làng gần Nice. Mẹ ông cuối cùng cũng bị các thành viên của lực lượng dân quân Pháp bài Do Thái bắt giữ và trục xuất đến Auschwitz. Khi chiến tranh kết thúc, ông và chị Marguerite đã lấy lại căn hộ của gia đình ở Paris, bắt đầu học luật, dù sớm nhận ra mình ghét nó và sẽ đi làm cho Polydor. May thay, vì 2 chị gái từng làm việc tại một bệnh viện dã chiến của Mĩ nên sau đó đã quyết định di cư, và Georges đến sống cùng họ.

Tuy nhiên, sự nghiệp ban đầu của Borchardt tại nhà xuất bản của Saunders bị gián đoạn bởi thời gian quân ngũ trong suốt giai đoạn Chiến tranh Triều Tiên. Vượt qua khó khăn, trong thời gian công tác tại một đơn vị tình báo đóng tại Iceland, ông đã sử dụng hai kì nghỉ phép để đến Paris và thiết lập mối quan hệ với các nhà xuất bản. Sau giai đoạn phục vụ đất nước, ông đã tận dụng chương trình hỗ trợ giáo dục dành cho cựu chiến binh (GI Bill) để theo học các lớp buổi tối tại Đại học New York. Ông nhận bằng cử nhân Ngôn ngữ Anh năm 1953 và bằng thạc sĩ Ngôn ngữ Romance ⁽³⁾ năm 1956.

Trong suốt nhiều năm, Borchardt là người đại diện văn học được nhiều người biết đến tại văn phòng của mình trên đường East 57th Street. Điều ông đánh giá cao ở một nhà văn, như từng chia sẻ, là “phong cách và ngôn ngữ”. Ông nói mình có một số điều kiện nhất định trước khi đưa ra quyết định có xuất bản tác phẩm nào đó hay không: “Với sách phi hư cấu, đó phải là chủ đề mà tôi quan tâm và tin chắc tác giả là người giỏi nhất trong lĩnh vực của mình. Còn với tiểu thuyết, tôi muốn tìm người bản thân yêu thích.”

Năm 2009, ông trả lời phỏng vấn tạp chí Poets & Writers về những điều bản thân thấy bổ ích nhất trong công việc với tư cách một người đại diện: “Đó là khi bạn có thể mang tin vui đến cho một trong những tác giả của mình. Chẳng hạn đưa ra thông báo sách của họ vừa được tái bản đến lần thứ 5, rằng chúng tôi đã tìm được nhà xuất bản cho tác phẩm nào đó, rằng chúng tôi vừa bán được bản quyền tiếng Catalan cho cuốn sách này... Chính việc có thể thể thực hiện những cuộc điện thoại như vậy mang đến cho tôi rất nhiều cảm xúc.”

LINH TRANG dịch từ The New York Times

-----------