Lần đầu tiên, toàn bộ những cuốn sổ tay của Albert Camus - nhà triết học, tiểu thuyết gia Pháp đoạt Nobel Văn học được tập hợp trong một ấn phẩm duy nhất. Không phải hồi kí đời tư hay nhật kí cảm xúc, những ghi chép này mở ra “xưởng tư tưởng” thầm lặng của Camus, nơi hình thành các tác phẩm lớn và cũng là nơi bộc lộ rõ nhất những hoài nghi, mâu thuẫn và bản lĩnh trí tuệ của một trong những gương mặt quan trọng nhất của tư tưởng thế kỉ XX.
Những cuốn sổ tay bước ra ánh sáng và tranh cãi phê bình kéo dài
Tập sổ tay đầu tiên của Albert Camus được xuất bản vào năm 1963, ba năm sau khi ông qua đời trong một tai nạn xe hơi khi mới 46 tuổi. Cuốn sách tập hợp những ghi chép từ năm 1935 đến 1942, giai đoạn Camus còn trẻ, chưa đoạt Nobel nhưng đã định hình những trăn trở tư tưởng cốt lõi của mình. Ngay khi ra mắt, tập sách đã tạo ra những phản ứng phê bình trái ngược trong giới trí thức Anh – Mĩ.
Trên The New Yorker, A.J. Liebling - nhà báo nổi tiếng và cũng là một người bạn của Camus dành cho những cuốn sổ tay sự ngưỡng mộ gần như tuyệt đối. Ông gọi chúng là “vô cùng thú vị” và là “một cuốn sách mà người đọc có thể mở ra ở bất kì trang nào và vẫn chắc chắn tìm thấy niềm vui”. Với Liebling, những ghi chép rời rạc ấy cho thấy trí tuệ sống động của Camus, đặc biệt là trong thời kì Chiến tranh Thế giới thứ hai, khi ông giữ vai trò biên tập viên tờ Combat, cơ quan ngôn luận của phong trào Kháng chiến Pháp.
Một bức ảnh đen trắng chụp Albert Camus.
Nhưng Susan Sontag, trong bài phê bình đăng trên The New York Review of Books, lại tiếp cận các sổ tay Camus bằng một thái độ hoàn toàn khác. Bà mở đầu bằng câu hỏi nổi tiếng: “Những nhà văn vĩ đại hoặc là chồng, hoặc là người tình.” Với vẻ điềm tĩnh, lí trí và phong thái đạo đức, Camus được Sontag xem như “người chồng lí tưởng của nền văn học đương đại”. Tuy nhiên, đó gần như là lời khen duy nhất.
Phần còn lại trong bài viết của Sontag là một sự phủ định thẳng thừng. “Camus có phải là một nhà tư tưởng quan trọng không? Câu trả lời là không,” bà viết, đồng thời chê các sổ tay là sơ sài, thiếu cá tính và “không hay”. Nhận định ấy đã trở thành một trong những phán quyết gây tranh cãi nhất về Camus, kéo dài cho đến tận ngày nay.
Nhiều tập sổ tay khác của Camus tiếp tục được xuất bản trong các thập niên sau đó, và giờ đây, lần đầu tiên, toàn bộ chúng được tập hợp đầy đủ trong “Tuyển tập sổ tay hoàn chỉnh”, do Ryan Bloom dịch sang tiếng Anh. Khi cầm trên tay cuốn sách dày hơn 700 trang, người đọc khó tránh khỏi việc nhớ lại hai tiếng nói đối lập của Liebling và Sontag – và tự hỏi: Camus trong những trang viết riêng tư này thực sự đứng về phía nào?
Không phải nhật kí đời tư, mà là tư tưởng của Camus
Điều quan trọng nhất cần làm rõ là: những cuốn sổ tay của Camus không phải nhật kí theo nghĩa thông thường. Chúng hầu như không chứa thông tin về gia đình, bạn bè, các mối quan hệ cá nhân hay đời sống thường nhật của ông. Camus là một con người cực kì kín đáo, ghét những lời đồn đoán và tránh mọi hình thức tự thú.
Sự dè dặt ấy thể hiện rõ trong những ghi chép xung quanh sự kiện ông nhận giải Nobel Văn học năm 1957, khi mới 44 tuổi. Thay vì niềm vui hay tự hào, Camus viết trong sổ tay: “Sợ hãi trước những gì đang xảy ra với mình, những điều mình không hề mong muốn.” Ông thừa nhận mình bị những cơn hoảng loạn. Vài ngày sau, ông ghi thêm: “Đừng bao giờ nói về tác phẩm của mình” và “Những người thực sự có điều muốn nói thì không bao giờ nói ra.”
Nếu không phải là nhật kí, vậy các sổ tay này là gì? Chúng chính là nơi Camus thử nghiệm tư tưởng, ghi lại những phác thảo triết học và mầm mống văn chương cho các tác phẩm lớn như Kẻ xa lạ, Dịch hạch và Sự sa ngã. Những chủ đề làm nên tên tuổi Camus – sự phi lí của tồn tại, cảm giác cô lập, tội lỗi, sự chuộc lỗi và khả năng phục hồi của con người – đều xuất hiện ở đây trong trạng thái chưa hoàn chỉnh, nhưng đầy sức nặng.
Tuyển tập sổ tay hoàn chỉnh. Tác giả: Albert Camus, Dịch giả: Ryan Bloom
Không có những lập luận triết học hệ thống, cũng không có tham vọng xây dựng học thuyết. Thay vào đó là những mảnh suy nghĩ, những câu hỏi bỏ ngỏ, những hình ảnh ám ảnh. Camus dường như chống lại chính việc trở thành “nhà tư tưởng” theo nghĩa hàn lâm, dù tư tưởng của ông lại có ảnh hưởng sâu rộng hơn nhiều triết gia cùng thời.
Trong đại dịch Covid-19, không ít độc giả đã tìm đọc lại Dịch hạch và nhận ra sự thời sự đáng kinh ngạc của cuốn tiểu thuyết này. Nhân vật bác sĩ Rieux – người làm việc bền bỉ, từ chối vai trò anh hùng đã nói một câu trở thành biểu tượng: “Cách duy nhất để chống lại dịch bệnh là bằng sự tử tế.” Đó chính là đạo đức Camus: không cao giọng, không anh hùng ca, chỉ là trách nhiệm của con người trước con người.
Một Camus rất người: khoái lạc, mỉa mai và tinh thần Địa Trung Hải
Bên cạnh sự nghiêm cẩn và khắc kỉ, các sổ tay cũng hé lộ một Camus rất đời thường. Bản năng hưởng lạc của ông đôi khi được phép bộc lộ: những lần đi chơi với bạn bè, sự ngưỡng mộ vẻ đẹp phụ nữ trên đường phố, niềm vui của tình bạn nam giới bên điếu thuốc. Camus viết về “niềm vui tinh tế của việc cho hoặc xin lửa - một sự đồng lõa, một hội kín của điếu thuốc”.
Ông cũng không thiếu sự hài hước cay đắng. Năm 1949, Camus ghi lại: “Tôi luôn tự hỏi tại sao mình lại thu hút toàn những người thuộc giới thượng lưu. Toàn những chiếc mũ!” Những câu viết như vậy cho thấy một trí tuệ tỉnh táo, luôn giữ khoảng cách với chính danh tiếng của mình.
Tinh thần Địa Trung Hải – ánh nắng, biển cả, bơi lội – hiện diện đậm nét trong các sổ tay. Camus yêu du lịch nhưng ghét sự xa hoa phô trương. Ông cho rằng nỗi sợ hãi mới làm cho du lịch có giá trị, biến nó thành một “trải nghiệm khổ hạnh”. Ông ca ngợi thành phố Oran, Algeria, bởi những quán cà phê bụi bặm, những chiếc cốc sứt mẻ, nơi đời sống hiện ra trần trụi và chân thật.
Những cuốn sổ tay này, xét cho cùng, giống như mặt bàn bếp sau một bữa ăn: lộn xộn, không trật tự, nhưng vẫn còn lại hạt giống. Có những ngày thế giới nói dối, có những ngày nó nói thật - Camus viết khi mới 24 tuổi. Chính trong sự dang dở ấy, người đọc có thể gặp một Camus bằng xương bằng thịt: không phải tượng đài triết học, mà là một con người không ngừng nghi ngờ, tìm kiếm và chống lại cái phi lí bằng sự tử tế.
BÌNH NGUYÊN dịch
VNQD