Nhà thơ, nhà viết tiểu luận, dịch giả và nhà nghiên cứu văn học cổ điển người Canada Anne Carson từ lâu được đánh giá cao với khối lượng tác phẩm đồ sộ, góp phần làm thay đổi những khả thể của thơ ca đương đại. Trong nhiều thập kỉ, bà sở hữu vị trí độc nhất vô nhị trong giới văn chương khi liên tục dịch chuyển giữa thần thoại Hi Lạp, triết học, phê bình văn chương và những phức tạp thầm kín của cuộc sống hiện đại.
Văn phong của bà được đánh giá là rất khó phân loại, nơi mỗi cuốn sách có thể là một tiểu thuyết được cấu thành hoàn toàn bằng thơ, một suy ngẫm về nỗi đau tan vỡ được ngụy trang dưới một bài luận hoặc một bi kịch Hi Lạp được tái hiện qua những bức vẽ và đoạn văn rời rạc... Trong đó điều kết nối chúng là khả năng phi thường của bà trong việc khiến những điều cổ xưa trở nên gần gũi, những điều trí tuệ trở nên cá nhân, và những điều quen thuộc bỗng trở nên xa lạ.
Vậy nên bắt đầu đọc chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn Chương từ đâu?
Anne Carson và những tác phẩm nổi tiếng nhất của mình.
Lí tưởng để bắt đầu
Nếu chưa biết gì về Anne Carson, Autobiography of Red xuất bản năm 1998 là một lựa chọn vô cùng phù hợp. Vừa là tiểu thuyết, vừa là sử thi lại là re-tell (kể lại thần thoại) Hi Lạp, đây có thể nói là minh chứng rõ ràng nhất cho phong cách phi thường của nữ tác giả người Canada. Về nội dung, cuốn sách xoay quanh Geryon – một con quái vật cánh đỏ trẻ tuổi, đem lòng yêu say đắm Herakles – một chàng trai đẹp, cuốn hút, nhưng cuối cùng lại bị anh bỏ rơi. Khi Geryon trải qua đau khổ, tìm kiếm bản sắc và những khó khăn trong quá trình trưởng thành, y đã tìm đến nhiếp ảnh để cố lí giải một thế giới mà bản thân mình luôn thấy khác biệt.
Nhẹ nhàng, kì lạ và hài hước đến không thể ngờ, cuốn sách được biết đến nhiều nhất và nổi tiếng nhất này đã biến một huyền thoại cổ xưa thành một câu chuyện coming-of-age tiêu biểu cho những cá thể “bên lề” hiện đại và đầy sâu sắc. Mặc dù vẫn có thử nghiệm về mặt hình thức, nhưng nhìn chung tác phẩm lại rất dễ tiếp cận, có thể trở thành khởi đầu hoàn hảo cho những độc giả chuộng tiểu thuyết hơn thơ.
Autobiography of Red là tác phẩm nổi tiếng nhất của Anne Carson.
Châm biếm độc đáo
Không ngoa khi nói ít có tác giả nào đào sâu vào những mâu thuẫn tình yêu được như Anne Carson, và The beauty of the husband là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất về nỗi ám ảnh lãng mạn, sự phản bội và ham muốn như thế. Ra mắt vào năm 2001, được kể lại thông qua 29 bài thơ liên kết với nhau mà Carson gọi là những “điệu tango”, cuốn sách dõi theo sự đổ vỡ của một cuộc hôn nhân, qua đó khắc họa mối quan hệ phức tạp giữa một người phụ nữ và người chồng đẹp mã nhưng không chung thủy, tuy vậy cô lại không thể ngừng yêu.
Dựa trên thơ ca của John Keats và truyền thống văn học cổ điển, Carson đã khám phá sự dai dẳng kì lạ của sức hút ngay cả khi tình yêu đã trở nên suy vong. Kết quả là ta có một tác phẩm vừa thân mật sâu sắc, vừa khơi gợi hứng khởi về mặt trí tuệ. Do đó với bất cứ ai từng phải vật lộn để dung hòa giữa những gì mình biết về một người và cảm xúc thất vọng khi sự thật lộ diện, đây là cuốn sách không thể bỏ qua.
Tiên phong như nhà thơ hàng đầu
Với những độc giả muốn tìm hiểu sâu hơn về thơ ca của Carson, thì Glass and God ra mắt năm 1998 là lời giới thiệu vô cùng tuyệt vời về giọng thơ đặc sắc của bà. Tuyển tập này gồm The Glass Essay - bài thơ dài đáng chú ý về hậu quả của một mối quan hệ tan vỡ, trong đó người kể chuyện có những suy ngẫm về nỗi đau đan xen với cuộc đời và tác phẩm của Emily Brontë. Theo giới chuyên môn, đây là tác phẩm thể hiện trọn vẹn tài năng của Carson trong việc tìm ra những mối liên hệ thú vị giữa văn học và trải nghiệm sống, chuyển đổi linh hoạt giữa sự dễ tổn thương về mặt cảm xúc và sự tò mò trí tuệ.
Trong phần còn lại mang tên Short Talks, bà đã đồng hiện những nỗi u sầu mà Sylvia Plath, Franz Kafka từng thể hiện trong tác phẩm của mình, từ đó đặt bên cảnh những nét đặc trưng thường nhật của cuộc sống, tạo ra những đoạn văn sắc bén, ngắn gọn và đầy bất ngờ. Xen kẽ giữa thơ và văn xuôi, Glass and God cũng đặc biệt bổ ích cho những độc giả quan tâm đến cách Carson biến phê bình văn học thành điều gì đó mang tính cá nhân và sâu sắc hơn bao giờ hết.
Chập chồng khía cạnh thời gian
Ở Men in the off hours, Carson đã đặt nhiều nhân vật lịch sử, văn học, thi ca giữa các thời đại lại gần bên nhau.
Nếu đặc biệt quan tâm đến cách Anne Carson kéo giãn/thu gọn những giai đoạn lịch sử khác nhau vào trong tác phẩm, thì Men in the Off Hours xuất hiện vào năm 2000 là một gợi ý rất đáng thử qua. Trong tuyển tập thơ và văn xuôi này, các nhân vật từ văn học, lịch sử và thần thoại bỗng dưng thấy mình trong những hoàn cảnh không thể đoán trước. Có thể kể đến Oedipus, Emily Dickinson và John James Audubon xuất hiện cùng lúc với những suy ngẫm về Sappho, Catullus và Thánh Augustine, trong khi Virginia Woolf và nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides lại được kết nối trong cuộc trò chuyện về chiến tranh.
Kết quả là độc giả đã có những giây phút thích thú thông qua tác phẩm dí dỏm, giàu tính phiêu lưu trí tuệ nhưng cũng không thiếu những nỗi xúc động của nữ tác giả. Qua đó, không quá khó thấy bên dưới những thử nghiệm văn chương là mối quan tâm vô cùng bền bỉ đến sự bất toàn của chính con người, kí ức cũng như sự hữu hạn của cuộc sống. Đối với những độc giả yêu thích thơ ca thách thức quan niệm truyền thống về hình thức và chủ đề, tuyển tập này cho thấy sự phong phú phi thường trong trí tưởng tượng của Carson.
Sáng tạo bậc nhất
Decreation – một trong những cuốn sách táo bạo nhất về mặt hình thức của Carson – đươc truyền cảm hứng từ một khái niệm của triết gia Simone Weil: khả năng hủy diệt bản ngã. Đây là điển hình cho một tác phẩm không chịu bó buộc vào bất cứ thể loại văn chương nào của bà. Xuyên suốt các bài thơ, tiểu luận, danh sách, kịch bản phim, lời kịch opera và các thử nghiệm phong phú khác… Carson đã xem xét ý nghĩa của việc từ bỏ ý thức về bản thân, và liệu làm vậy có thể mang lại một cách hiểu khác về tình yêu, sự sáng tạo và sự tồn tại hay không.
Tuyển tập này quan tâm đến cả những hạn chế lẫn khả năng của ngôn ngữ, thường xuyên phá vỡ các cấu trúc quen thuộc để theo đuổi điều gì đó khó nắm bắt hơn. Đầy thách thức, mang tính triết lí và rất đẹp đẽ, tuy vậy Decreation nên được tiếp cận sau khi độc giả đã quen thuộc với phong cách của Carson. Dẫu thế, đối với những độc giả sẵn sàng đón nhận sự không chắc chắn của nó, đây là một trong những tác phẩm tham vọng nhất của bà.
Muốn quay về kí ức cũ
Nếu từng yêu mến Autobiography of Red, thì Red Doc> chính là cơ hội cho ta trở lại với điều đã qua. Lấy bối cảnh nhiều năm sau các sự kiện trong cuốn sách trước, phần tiếp theo mang tính thử nghiệm cao này kể về Geryon (giờ đây chỉ được gọi đơn giản là G) trải nghiệm cuộc sống trưởng thành bên cạnh người bạn kiêm người yêu Sad - một cựu chiến binh, và Ida - một nghệ sĩ. Hành trình của họ đưa ta qua những vùng đất phủ đầy băng tuyết, đồng cỏ xanh mướt, một phòng khám tâm thần và ngôi nhà nơi mẹ của G hiện đang hấp hối. Trên đường đi, Carson khám phá những hậu quả lâu dài của tình yêu, những khó khăn trong việc kết nối con người và mối quan hệ bất ổn giữa tự do và sự thuộc về.
Kết hợp giữa thơ ca, kịch nghệ và tự sự, Red Doc> kì lạ và đòi hỏi sự đón nhận đổi mới về hình thức cao hơn so với tác phẩm trước đó, nhưng không kém phần lay động cảm xúc. Mặc dù có thể đọc độc lập, nhưng tác phẩm này nên đọc tiếp sau cuốn sách đầu tiên để có thể hiểu trọn vẹn quá trình phát triển của Geryon.
Những tác phẩm tiêu biểu của Anne Carson được Viện Hàn lâm giới thiệu.
Muốn tìm “Homer” phiên bản phụ nữ
Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Anne Carson luôn khuyên độc giả hãy đọc Homer, và thông qua H of H Playbook, bà cũng cho thấy sự gắn bó đặc biệt với văn chương Hi Lạp cổ của mình. Trong tác phẩm này, bà đã tái hiện bi kịch Herakles của Euripides khi anh trở về nhà sau nhiều năm lang bạc với bạo lực và chiến tranh chỉ để nhận ra bản thân không còn phù hợp với đời sống gia đình.
Thông qua sự kết hợp giữa tranh vẽ, các mảnh ghép và ngôn ngữ thơ mộng, Carson đã biến bi kịch cổ xưa thành một cuộc khám phá sâu sắc về tội lỗi, chấn thương và khả năng chuộc tội. Với hình ảnh cuốn hút và nội dung kích thích tư duy, H of H Playbook là một lựa chọn đặc biệt bổ ích dành cho những độc giả quan tâm đến thần thoại, bi kịch Hi Lạp và mối quan hệ giữa văn học và nghệ thuật thị giác.
Khám phá trí tưởng tượng đặc sắc
Để có cái nhìn gần hơn về trí tưởng tượng kì diệu và khó đoán của Carson, hãy tìm đến Wrong Norma - cuốn sách gồm 25 tác phẩm văn xuôi giàu chất thơ, di chuyển linh hoạt giữa các chủ đề, phong cách và những liên tưởng bất ngờ của Anne Carson. Lúc hài hước, lúc gây hoang mang nhưng cũng có khi sâu sắc lay động lòng người, Wrong Norma thể hiện khả năng phi thường của bà trong việc tìm ra những chi tiết đặc biệt từ các quan sát tưởng chừng bình thường. Đây là lựa chọn tuyệt vời dành cho những độc giả yêu thích các tác phẩm ngắn có thể đọc riêng lẻ, hoặc cho những ai muốn trải nghiệm trọn vẹn sự dí dỏm và khó đoán trong văn phong của chủ nhân Nobel Văn chương mới nhất.
LINH TRANG dịch từ Penguin Random House
VNQD