Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” - “Lá chắn thép” trước sự xâm hại của “độc tố mềm” trong kỉ nguyên số

Kỉ nguyên số đang mở rộng không gian lan tỏa tri thức, kết nối xã hội và giao lưu văn hóa, đồng thời làm gia tăng những tác nhân xâm hại nền tảng tư tưởng, đạo đức, lối sống và môi trường văn hóa quân đội. Những luận điệu xuyên tạc, thông tin giả mạo, biểu hiện lệch chuẩn, thực dụng, cực đoan lan truyền ngày càng tinh vi, trở thành dạng “độc tố mềm” nguy hiểm. Trong bối cảnh đó, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” với hệ giá trị cốt lõi và nguồn sức mạnh nội sinh trở thành “lá chắn thép”, tạo sức đề kháng, khả năng tự miễn dịch văn hóa của quân nhân, góp phần giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng, môi trường văn hóa quân đội và sức mạnh chính trị, tinh thần trong kỉ nguyên số.

1. “Độc tố mềm” trong kỉ nguyên số và sự xâm hại môi trường văn hóa quân đội

Bước vào kỉ nguyên số, sự chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa không còn chủ yếu bằng những đòn công kích trực diện, mà chuyển sang phương thức thẩm thấu mềm, phân tán, ngụy trang và kéo dài. Trước đây các quan điểm sai trái thường bộc lộ khá rõ dưới dạng phủ nhận công khai, xuyên tạc trực tiếp, thì nay chúng ẩn mình trong các sản phẩm truyền thông, giải trí dung tục, xu hướng thẩm mĩ lai căng, lối sống thực dụng, nội dung cắt ghép, giả mạo bằng công nghệ số và các diễn ngôn cực đoan trên không gian mạng. Bản chất của sự chống phá không thay đổi, mục tiêu là làm xói mòn nền tảng tư tưởng, phá vỡ hệ chuẩn giá trị, gây hoài nghi chính trị, bào mòn bản sắc văn hóa dân tộc, từ đó tác động từng bước vào môi trường văn hóa quân đội, trong văn kiện Đại hội thứ XIV của Đảng chỉ rõ: “Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, công nghệ lượng tử..., kéo theo nhiều biến đổi mang tính thời đại”[1]

Trong bối cảnh đó, có thể nhận diện phương thức chống phá mới của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa như một dạng "độc tố mềm" của kỉ nguyên số. Gọi là “mềm” vì nó không tác động bằng bạo lực hữu hình hay cưỡng bức trực tiếp, mà len lỏi, tác động trực tiếp đến nhận thức, cảm xúc, thị hiếu, thói quen và lối sống. Gọi là “độc tố” vì nó xâm nhập làm biến đổi con người từ bên trong, từng bước làm mờ ranh giới giữa đúng - sai, thật - giả, giá trị và phản giá trị. Đặc trưng của “độc tố mềm” là tính ngụy trang cao, lan truyền nhanh, lặp lại dày đặc, kích thích cảm xúc mạnh mẽ, bình thường hóa cái lệch chuẩn. Trong môi trường số, một thông tin sai lệch được lặp đi lặp lại, một hình ảnh cắt ghép được chia sẻ liên tục, một xu hướng lệch chuẩn được bọc bằng vỏ ngoài hấp dẫn đều trở thành phương tiện làm sai lệch nhận thức người tiếp nhận mà người tiếp nhận không kịp phòng vệ hoặc phản biện. Vì vậy, sự nguy hiểm của “độc tố mềm” không nằm ở mức độ ồn ào bề ngoài, mà ở sức phá hoại âm thầm, dai dẳng và khó đề kháng nếu thiếu nền tảng giá trị vững chắc. Đại hội XIV xác định nhiệm vụ “xây dựng môi trường văn hóa số”[2]. Đây là yêu cầu có ý nghĩa phương pháp luận trực tiếp đối với công tác xây dựng môi trường văn hóa quân đội trong điều kiện mới.

Trong quân đội, “độc tố mềm” xâm hại môi trường văn hóa dưới nhiều hình thức, nội dung được số hóa, âm mưu, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Trong đó, chúng tập trung xuyên tạc lịch sử cách mạng, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, phủ nhận bản chất cách mạng, truyền thống vẻ vang, những chiến công anh hùng của Quân đội nhân dân Việt Nam, của cán bộ, chiến sĩ qua các thời kì; bôi nhọ, hạ thấp hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ”; cổ súy lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, hưởng thụ, ngại rèn luyện, ngại cống hiến; thông tin giật gân, kích động gây hoài nghi, chia rẽ quan hệ quân với dân, đồng chí đồng đội; tuyệt đối hóa cái tôi, tự do vô nguyên tắc, phát ngôn tùy tiện, coi nhẹ kỷ luật tổ chức. Những biểu hiện đó không xuất hiện dưới dạng những luận điệu chính trị lộ liễu mà thường ngụy trang trong các sản phẩm giải trí, mạng xã hội, truyền thông số hoặc những "trend" tưởng như vô hại. Chính vì vậy, chúng dễ thấm vào đời sống tinh thần của một bộ phận quân nhân, nhất là ở những người thiếu bản lĩnh, thiếu khả năng sàng lọc thông tin, thiếu điểm tựa giá trị và thiếu trải nghiệm thực tiễn. Nghị quyết số 847-NQ/QUTW xác định việc phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân là nhiệm vụ “vừa cấp thiết trước mắt, vừa thường xuyên, cơ bản lâu dài”.

Minh hoạ AI

Tác động của “độc tố mềm” đối với môi trường văn hóa quân đội diễn ra trên nhiều cấp độ. Trước hết, nó làm suy giảm độ sắc bén trong nhận thức, khiến việc phân định đúng - sai, chính - tà, thật - giả trở nên mờ nhạt hơn; từ đó dẫn tới dao động trước thông tin xuyên tạc hoặc những diễn giải lệch chuẩn về lịch sử, về chế độ, về quân đội. Ở góc độ cá nhân, bào mòn chuẩn mực đạo đức, lối sống quân nhân, nuôi dưỡng tâm lý thực dụng, coi trọng hưởng thụ cá nhân, hạ thấp lý tưởng phụng sự, làm nhạt dần ý thức trách nhiệm, tinh thần cống hiến, động cơ phấn đấu. Ở góc độ gia đình, quê hương, dòng họ, sự lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi của quân nhân không chỉ làm tổn hại uy tín cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến danh dự, niềm tin, truyền thống của gia đình, quê hương, dòng họ; làm phai nhạt hình ảnh người quân nhân cách mạng trong mắt người thân, cộng đồng xã hội. Ở góc độ tổ chức, tác động tới ý thức tổ chức kỉ luật, nền nếp, sự thống nhất ý chí và hành động, bởi một khi chuẩn mực bị nới lỏng thì sức mạnh tập thể cũng bị suy giảm theo. Ở góc độ môi trường văn hóa, nó làm pha tạp hệ giá trị, làm giảm tính mẫu mực, lành mạnh, nhân văn vốn là đặc trưng nổi bật trong môi trường văn hóa của quân đội cách mạng. Vì vậy, đấu tranh với “độc tố mềm” không dừng ở việc xử lý từng hiện tượng riêng lẻ, càng không dựa vào biện pháp kĩ thuật hay hành chính. Vấn đề cốt lõi không chỉ là xử lý biểu hiện, mà phải nhận diện đúng bản chất, cơ chế thẩm thấu và phương thức tác động của "độc tố mềm", từ đó xây dựng sức đề kháng nội sinh đủ mạnh cho mỗi quân nhân và môi trường văn hóa quân đội.

2. Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” - nền tảng tinh thần tạo sức đề kháng trong kỉ nguyên số

Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” được hình thành, bồi đắp và thử thách trong toàn bộ quá trình xây dựng, chiến đấu, chiến thắng và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đó là sự kết tinh của lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc, Nhân dân; của tinh thần kỉ luật, trách nhiệm, đoàn kết, nhân ái, cần kiệm, liêm chính và ý chí vượt mọi khó khăn để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Hệ giá trị đó là nền tảng tinh thần, là cơ sở rèn luyện bản lĩnh chính trị, tu dưỡng phẩm chất đạo đức, lối sống văn hóa của người quân nhân cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Đạo đức cách mạng không phải ở trên trời sa xuống, nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố”[3]. Sức mạnh tinh thần của quân nhân không hình thành một cách tự phát mà được bồi đắp thông qua quá trình tu dưỡng, rèn luyện và cống hiến bền bỉ.

Trong kỉ nguyên số, tốc độ lan truyền thông tin nhanh, khuếch đại cảm xúc và đẩy mạnh sự xâm nhập của các yếu tố phản giá trị, mỗi quân nhân cần một hệ quy chiếu giá trị đủ vững chắc để không dao động trước sự nhiễu loạn của thông tin, không ngộ nhận cái lệch chuẩn, không đánh mất tiêu chí phân định đúng - sai. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII xác định một trong những yêu cầu quan trọng là tiếp tục “đột phá phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kì mới”[4]. Đây là yêu cầu đòi hỏi mỗi quân nhân không ngừng tu dưỡng, rèn luyện, phấn đấu theo chuẩn mực phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” thời kì mới, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong đơn vị, hình thành sức đề kháng văn hóa, định hướng nhận thức, thái độ và hành vi của quân nhân khi tham gia không gian mạng.

Khi quân nhân có nhận thức, niềm tin và động cơ đúng đắn, được nuôi dưỡng bằng lý tưởng cách mạng, bằng danh dự, mối quan hệ gắn bó với Nhân dân, trách nhiệm đối với tập thể, họ sẽ có năng lực tự đề kháng trước các thông tin xuyên tạc, lối sống thực dụng, cám dỗ hưởng thụ và xu hướng tuyệt đối hóa cái tôi. Nghị quyết số 847-NQ/QUTW nhấn mạnh: “Chủ nghĩa cá nhân là thứ giặc nội xâm, rất nguy hại”[5]. Do đó, phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” phải gắn với chống chủ nghĩa cá nhân, coi đây là một quá trình giữ gìn môi trường văn hóa quân đội từ gốc.

Như vậy, trong kỷ nguyên số, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" vừa là di sản tinh thần được kế thừa, vừa là hệ giá trị đang hiện diện, dẫn dắt nhận thức, điều chỉnh hành vi và bồi đắp bản lĩnh chính trị của quân nhân; giúp họ không lạc hướng trước dòng chảy hỗn tạp của thông tin, không lệch chuẩn trước chủ nghĩa cá nhân và luôn gắn bó với tổ chức, đồng chí, đồng đội, Nhân dân.

3. Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” - “Lá chắn thép” trước sự xâm hại của “độc tố mềm” trong kỉ nguyên số

Sự nguy hiểm của "độc tố mềm" không nằm ở khả năng hủy hoại tức thời, mà ở quá trình âm thầm làm lệch chuẩn nhận thức, bào mòn niềm tin, làm lỏng kỉ luật và phá vỡ các liên kết tinh thần của quân nhân từ bên trong. Do đó, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” với hệ giá trị đạo đức, chính trị và nhân văn đặc sắc, kết tinh từ bản chất giai cấp công nhân, tính dân tộc sâu sắc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng đã tạo nên cơ chế tự bảo vệ đặc biệt của mỗi quân nhân trong môi trường số.

Trước hết, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” giữ chuẩn giá trị cốt lõi, không để “độc tố mềm” làm lệch phương hướng nhận thức.

Sự chống phá trên lĩnh vực văn hóa hiện nay thường bắt đầu từ việc thổi phồng các biểu hiện sai trong thực tiễn, bỏ qua bối cảnh để quy kết bản chất, làm mờ ranh giới giữa bản chất, hiện tượng, từ đó từng bước tạo ra dao động trong nhận thức chính trị, lịch sử và đạo đức. Khi chuẩn giá trị cốt lõi bị xô lệch, con người dễ bị dẫn dắt bởi thông tin bề mặt, bởi cảm xúc nhất thời, bởi những diễn giải ngụy biện hoặc phản ứng mang tính đám đông. Hệ giá trị ấy tạo cho mỗi quân nhân một hệ quy chiếu ổn định về lý tưởng, danh dự, trách nhiệm và nghĩa vụ; nhờ đó không đánh giá sự vật theo mức độ giật gân của thông tin hay cảm xúc đám đông, mà theo chuẩn mực chính trị, đạo đức và lợi ích của Đảng, Tổ quốc, Nhân dân. Văn kiện Đại hội XIV yêu cầu “giữ vững lập trường tư tưởng chính trị; kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội”[6]. Đây chính là phương diện đầu tiên làm nên sức phòng vệ của giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trước tác động của “độc tố mềm”.

Thứ hai, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” làm suy giảm sức hấp dẫn của lối sống thực dụng, hưởng thụ và cá nhân chủ nghĩa.

“Độc tố mềm” không áp đặt bằng cưỡng bức, nó thẩm thấu bằng cám dỗ, bằng sự dễ dãi, bằng tâm lý đề cao cái tôi và bằng những hứa hẹn về tiện nghi, thỏa mãn tức thời. Cái nguy của nó nằm ở chỗ làm cho con người dần coi nhẹ lý tưởng, xem nhẹ trách nhiệm, đánh đồng tự do với buông thả, hiện đại với thực dụng, cá tính với vị kỉ. Giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” xây dựng cho quân nhân động cơ sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại; phụng sự Tổ quốc, gắn bó với Nhân dân, sống có kỉ luật, trọng danh dự, đề cao nghĩa vụ, biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng. Sức mạnh của hệ giá trị này không dừng ở phê phán cái xấu, mà nằm ở khả năng làm yếu dần sức quyến rũ của cái lệch chuẩn. Nghị quyết số 847-NQ/QUTW xác định rõ nhiệm vụ “kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới”[7], làm nổi bật tính chiến đấu, tính thời sự của việc phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” hiện nay.

Thứ ba, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” giữ quân nhân luôn trong ý thức tổ chức kỷ luật, trách nhiệm trước tập thể, không để “độc tố mềm” phá vỡ từ bên trong.

Nếu “độc tố mềm” chỉ dừng lại ở bình diện suy nghĩ cá nhân, mức độ nguy hại còn có thể kiểm soát, nhưng khi nhận thức sai lệch chuẩn chuyển hóa thành hành vi lệch chuẩn, mức độ nguy hại đã trở nên nghiêm trọng, nó có thể làm kỉ luật mất đi tính tự giác, chấp hành điều lệnh, điều lệ, nền nếp, chế độ quy định không nghiêm, sức mạnh tổ chức bị ảnh hưởng. Sức mạnh chiến đấu của quân đội luôn gắn liền với sự thống nhất ý chí, hành động, đặc trưng của kỷ luật là tự giác, nghiêm minh. Vì vậy, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” giữ cho quân nhân luôn trong hệ thống chuẩn mực của đơn vị, của tổ chức, của điều lệnh, điều lệ và trách nhiệm trước tập thể, nhờ đó mỗi quân nhân không bị thả trôi theo tâm lý đám đông trên không gian mạng, không biến sự dao động nhất thời thành hành vi tùy tiện. Do vậy, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trở thành “lá chắn thép” vừa phòng vệ về nhận thức, vừa có thể chuyển hóa thành kỉ luật hành vi và sức mạnh tổ chức.

Thứ tư, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” bảo vệ các mối liên kết nền tảng, làm thất bại âm mưu cô lập, chia rẽ và phá vỡ niềm tin.

Bản chất sâu xa của “độc tố mềm” là tách con người ra khỏi những điểm tựa tinh thần bền vững của họ, tách họ khỏi tổ chức, tập thể, đặt ngoài mối quan hệ đồng chí đồng đội, mối quan hệ gắn bó với nhân dân, tách khỏi truyền thống và lý tưởng. Một khi bị cô lập trong thế giới của cái tôi, trước các luồng thông tin lệch lạc và cảm xúc cực đoan, con người rất dễ bị thao túng nhận thức và hành vi. Trong khi đó, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” lại nuôi dưỡng tình đồng chí, đồng đội; củng cố mối quan hệ gắn bó máu thịt quân với dân; làm sâu sắc ý thức “từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu”; giữ cho quân nhân luôn gắn mình với tổ chức, với đơn vị, có trách nhiệm với đơn vị, đặt lợi ích của tập thể trên lợi ích cá nhân. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn quân đội phải “đoàn kết nội bộ, đoàn kết quân dân, đoàn kết quốc tế”[8]. Chính chiều sâu cố kết ấy làm cho sự xuyên tạc khó gây rạn nứt lâu dài, sự kích động khó biến thành chia rẽ thực chất, còn các âm mưu cô lập hóa quân nhân khó có môi trường tồn tại.

Thứ năm, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” chuyển hóa thành năng lực tự miễn dịch văn hóa của quân nhân trong môi trường số.

Trong bối cảnh thông tin xấu độc, nội dung giả mạo, xu hướng cực đoan và các tác động thao túng nhận thức tạo dư luận có thể xuất hiện mọi lúc, mọi nền tảng với tần suất cao, quân nhân không thể chỉ trông chờ vào sự bảo vệ từ bên ngoài. Điều cốt lõi là hình thành cơ chế tự bảo vệ từ bên trong; biết sàng lọc, kiểm chứng thông tin; biết tự điều chỉnh cảm xúc, hành vi; biết từ chối cái giả, cái xấu, cái độc và chủ động lan tỏa các giá trị tích cực. Văn kiện Đại hội XIV yêu cầu “ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, ‘tự diễn biến’, ‘tự chuyển hóa’ trong nội bộ”[9]. Khả năng miễn dịch văn hóa không phải một phẩm chất trừu tượng, mà là năng lực thực tiễn được tạo dựng trong từng quân nhân. Giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" càng được bồi đắp sâu sắc thì năng lực tự miễn dịch văn hóa của quân nhân càng bền vững trước sự xâm hại của "độc tố mềm".

4. Yêu cầu, giải pháp phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” xây dựng “lá chắn thép” trước sự xâm hại của “độc tố mềm” trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh “độc tố mềm” xâm hại ngày càng tinh vi qua môi trường số, yêu cầu phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trước hết phải được xác định là nhiệm vụ trọng yếu của công tác xây dựng Đảng, xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, từ gốc. Phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” không thể dừng ở tuyên truyền, cổ động hay nhắc lại truyền thống theo lối minh họa, mà phải đi vào chiều sâu nhận thức, trở thành nhu cầu tự giác trong rèn luyện phẩm chất, bản lĩnh, đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử của quân nhân. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định mục tiêu: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa, con người Việt Nam thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”[10].

Phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong kỉ nguyên số phải gắn chặt với xây dựng người quân nhân thời đại mới, vững vàng về chính trị, tư tưởng, tỉnh táo trong tiếp nhận thông tin, có năng lực sàng lọc, kiểm chứng, phản biện và tự bảo vệ mình trước những tác động xấu độc trên không gian mạng. Đồng thời, chủ động xây dựng môi trường văn hóa quân đội lành mạnh, dân chủ, kỉ cương, giàu tính nhân văn và có sức đề kháng cao trong cả môi trường thực và môi trường số. Đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm nền tảng lâu dài, coi “chống” là nhiệm vụ thường xuyên, cấp thiết. “Xây” là bồi đắp hệ giá trị đúng đắn, củng cố niềm tin, hun đúc lý tưởng, nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, để cái đúng, cái tốt, cái đẹp trở thành dòng chảy chủ đạo trong đời sống quân đội. “Chống” là nhận diện sớm, đấu tranh kịp thời với các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống; chủ nghĩa cá nhân, thực dụng, cơ hội và các thông tin sai trái, xuyên tạc, kích động, chia rẽ trên không gian mạng. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định “Chủ động, tích cực đấu tranh phòng, chống có hiệu quả những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, cơ hội, xét lại, giáo điều, bảo thủ, bè phái, cục bộ, những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, ‘tự diễn biến’, ‘tự chuyển hóa’ trong nội bộ”. Đây là yêu cầu trực tiếp đặt ra đối với quân đội trong giữ vững và phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” trước sự xâm hại của “độc tố mềm” hiện nay.

NGUYỄN SỸ HIỂN