.BÙI VIỆT THẮNG
1. Với nhà văn Vũ Tú Nam, tôi là kẻ hậu sinh. Nhưng tôi sớm biết tên tuổi ông qua văn chương. Cũng là do cơ duyên khi cuối năm 1974, sau khi tốt nghiệp khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tôi chính thức được giữ lại làm trợ giảng. Tôi được thụ giáo một người thầy đáng kính, tài hoa nghệ sĩ - thầy Hoàng Như Mai. Giáo trình đại học tôi tiếp thu để lên lớp sau hai năm là Văn học Việt Nam 1945 - 1960. Thầy Hoàng Như Mai và thầy Trần Hữu Tá viết giáo trình về giai đoạn văn học này, đã in thành sách.
Nhưng lên lớp mà chỉ đọc giáo trình của người đi trước là chưa đủ, phải có thực tiễn văn học. Theo lời khuyên của thầy hướng dẫn, tôi vào Thư viện Quốc gia đọc tài liệu. Quan trọng nhất là Tạp chí Văn nghệ (1948 - 1954).
Nhà văn Vũ Tú Nam
Dạo đó tài liệu còn ít, phương tiện photocopy chưa có, nên muốn tích lũy được “bột” thì chỉ còn cách ghi chép. Tôi “gặp” nhà văn Vũ Tú Nam trên Tạp chí Văn nghệ thời kháng chiến chín năm là như thế. Rồi đọc rộng ra và ghi chép cẩn thận nội dung chính tập truyện Bên đường 12 của ông (tác phẩm được giải Nhất về văn xuôi của Trại Văn nghệ Lam Sơn, Liên khu Bốn, 1950). Tuy chất ký sự còn trội nhưng những truyện Bên đường 12, Sau trận núi Đanh, Nhân dân tiến lên có cái tươi nguyên của chất liệu sống, theo cách diễn đạt của nhà văn Nguyễn Đình Thi là “ròng ròng sự sống” (dễ nhìn thấy cả trong các tác phẩm của những “nhà văn binh nhì” như Từ Bích Hoàng, Hồ Phương, Siêu Hải, Sao Mai...). Sáng tác của nhà văn Vũ Tú Nam thời ban đầu được gọi một cách trìu mến là thuộc dòng “văn học bộ đội” (về sau gọi là “văn nghệ quân đội”). Tôi quan sát thấy một thực tế: Các nhà văn mặc áo lính thường “hòa mạng” vào văn học dân tộc nhanh nhạy, trong những thời kỳ chuyển biến lịch sử quan trọng họ thường là những người tiên phong đổi mới văn học. Trong số hơn 10 tác phẩm văn xuôi của nhà văn Vũ Tú Nam, thấy chỉ có mấy tác phẩm đầu tiên gắn chặt với môi trường quân đội và khung cảnh chiến tranh, còn lại vươn ra xa, thấm sâu vào đời sống rộng lớn của nhân quần: Kể chuyện quê nhà (1954), Thử thách thầm lặng (1971), Sống với thời gian hai chiều (1983), Mùa xuân tiếng chim (1985), Vũ Tú Nam 20 truyện ngắn (1994).
2. Vũ Tú Nam là ngòi bút có tình (có người gọi là “duy tình”). Quy luật sáng tạo nghệ thuật là quy luật tình cảm, lý lẽ của con chữ là lý lẽ của trái tim. Tôi không chỉ căn cứ vào 5 tập thơ của Vũ Tú Nam (theo tư liệu của nhà thơ Phạm Đình Ân trong bài Vũ Tú Nam - Nhà thơ, in trên Báo Văn nghệ số 35 - 36, ra ngày 29-8-2020) hay Hồi ức tình yêu (gồm 500 bức thư tình cùng người bạn đời Thanh Hương) có sức mê dụ người đọc hôm nay vốn thông minh nhưng khó tính và quá tỉnh táo.
Dẫu sao thì thơ và những bức thư này cũng chứa đựng nhiều điều riêng tư thầm kín, đôi khi là những bí mật cuộc đời được bạch hóa khi có điều kiện. Tôi muốn nói đến chất “duy tình” trong văn Vũ Tú Nam. Mùa xuân tiếng chim là một trong những truyện hay nhất của Vũ Tú Nam (được tuyển chọn vào bộ sưu tập 100 truyện ngắn hay Việt Nam, 3 tập, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 1997).
Truyện được viết theo dòng hồi ức, kể từ ngôi thứ nhất. Một câu chuyện buồn: Mẹ “tôi” có người bạn thân tên Mai, vì cảnh ngộ ngặt nghèo mà đã quyên sinh, để lại một cô con gái mới lên mười tuổi, tên Thu, em kém “tôi” bốn tuổi. Mẹ “tôi” nhận nuôi. Thu ốm yếu, cần được chăm sóc. Nhà có con gà mái đẻ được 13 trứng, “tôi” đem ra chợ bán 10, còn 3 quả để lại luộc cho em Thu bồi dưỡng sức khỏe. Nhưng hai anh em cứ nhường nhịn nhau...
Câu chuyện được nhân vật “tôi” kể lại cho một người bạn nhằm: “Để sống lại những kỷ niệm xa xưa”. Tôi nghĩ, một câu chuyện tình yêu trong chiến tranh, có nhiều phần éo le, nhiều chịu đựng được nhà văn kể lại với một thái độ bình tĩnh, san sẻ, đồng cảm. Trên hết là sự chắt chiu tình thương. Ai đó nói: “Cái đẹp có thể cứu rỗi thế giới”. Tôi thì nghĩ: “Tình thương có thể cứu rỗi thế giới”.
3. Đọc văn của Vũ Tú Nam, tôi nghĩ đến một vấn đề căn cơ của “nghề” văn (đúng hơn là “nghiệp văn”), đó là văn hóa của nhà văn và sự phát triển văn học. Khi nói về văn hóa nhà văn, tôi nghĩ, cần trước hết nói về thái độ ứng xử của người nghệ sĩ ngôn từ đối với tiếng mẹ đẻ - tiếng Việt. Thế hệ nhà văn Vũ Tú Nam tất nhiên đều giỏi tiếng Pháp. Nhưng đọc văn ông tôi thấy đượm đà một lối văn thuần Việt.
Tôi chưa đọc được nhiều thơ Vũ Tú Nam, theo nhà thơ Phạm Đình Ân thì ông đã in 5 tập thơ. Trong đó “có những tứ tuyệt tài hoa, chẳng kém là bao so với thơ của một bậc thầy nào đó”, kiểu như bài Thu đêm: “Trong đêm mơ anh đắp áo cùng em/ Gió bổi hổi - em nhìn anh náo nức.../ Gió xô cửa/ Một mình anh chợt thức/ Xa thật xa đơn chiếc mảnh trăng vàng”.
Văn hóa nhà văn còn thể hiện ở cách nhìn con người, cách đặt niềm tin vào nó dù trong bất kỳ cảnh ngộ nào, kể cả lúc bĩ cực nhất vẫn nhìn thấy thái lai. Dân gian có câu “Người ta là hoa của đất”. Nói thế là chạm đến “linh hồn” của con người như một tinh túy của trời đất, tạo hóa. Trong bài thơ Hai trong một, Vũ Tú Nam viết thật phóng khoáng: “Nằm cùng giường mà vẫn mơ thấy vợ/ Nhớ em đâu cứ lúc xa em/ Từng miếng ăn, bước đi, giấc ngủ/ Ta là hoa trong một linh hồn”.
Sự hình dung của tôi về nhà văn Vũ Tú Nam là thế, những gì được viết ra đều nương theo quy tắc “Văn là người”.
Nhà văn Vũ Tú Nam sinh năm 1929 trong một gia đình nhà nho tại huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Ông từng trải qua các vị trí công tác như Giám đốc Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam khóa IV, đại biểu Quốc hội khóa IX, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khóa I, II, III, IV. Các tác phẩm chính đã xuất bản gồm 10 tác phẩm văn xuôi, thơ, thơ dịch và nhiều sáng tác khác. Các giải thưởng văn học: Giải Nhất văn xuôi năm 1950 cho tập truyện Bên đường 12, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt I năm 2001.
B.V.T
VNQD