Năm 7 tuổi, nhà văn gốc Hàn Min Jin Lee đã có một trải nghiệm quan trọng rồi sẽ ảnh hưởng đến cả con người và sự nghiệp riêng: chuyển từ Hàn Quốc đến với New York.
Theo đó tại Seoul, gia đình bà sống trong một ngôi nhà tiện nghi ở khu dân cư trung lưu với cha làm giám đốc marketing, còn mẹ - người từng học nhạc tại Đại học Yonsei danh tiếng của Hàn Quốc - dạy piano cho các em nhỏ. Vào thập niên 1950 có nhiều biến động, lo sợ mọi thứ không thể kiểm soát, một người họ hàng ở New York đã bảo lãnh cho gia đình bà, từ đó họ chuyển đến Mĩ, và sống trong một cửa hàng bán buôn đồ trang sức ở khu Midtown Manhattan. Đối với Lee, việc chuyển đến Mĩ là cơn ác mộng về mặt xã hội, bởi lẽ nếu ở Hàn Quốc bà là một người hướng nội hiền lành, kiểu trẻ con thường ngồi một mình mơ mộng, thì ở nơi mới, bản thân vô tình trở thành mục tiêu cho việc bị bắt nạt. Cao ráo, nhút nhát, nói tiếng Anh không hề trôi chảy cũng như phải “diện” những bộ trang phục thường là lỗi mốt, từ năm lớp 2, bà đã biết đến sự tàn nhẫn của chính bạo lực. Nhớ lại, bà nói: “Tôi giống như con mồi vậy. Kiểu họ muốn chọn những người to con, ngốc nghếch và ít nói nhất để chứng minh cho sức mạnh của mình”. Vì quá sợ hãi, bà như câm lặng khi phải rời nhà.
Min Jin Lee vừa cho ra mắt tiểu thuyết thứ 3 sau 10 năm.
Cũng vì lẽ đó, dù được yêu thương trong vòng tay gia đình, nhưng bà vẫn thấy có điều gì đó không ổn với bản thân mình. Điều này dẫn đến trong khi 2 chị gái ngay lập tức được chọn vào các lớp chuyên, thì bà phải ở các lớp yếu nhất, thậm chí có lúc học “đúp”. Điều này dẫn đến cha thường gọi con gái với nicknam riêng: “Rùa”. Tuy vậy hệ thống thư viện công cộng đã “cứu rỗi” bà. Đối với một cô bé nhập cư không tiền, không nơi nương tựa và không có bạn bè nào ngoài chị gái, sự tồn tại của một nơi cho mình mượn bao nhiêu sách tùy thích (và hoàn toàn miễn phí) quả là… thiên đường. Cũng vì lẽ đó, cô bé họ Lee đã đọc không ngừng nghỉ, chở sách về nhà bằng chiếc xe đẩy mua sắm có thể gấp gọn. Bà bộc bạch: “Sách chỉ cho đi, do đó tôi luôn cảm thấy mình như ‘vô tận’”. Ở thời điểm đó bà đặc biệt yêu thích các tác phẩm Âu - Mĩ kinh điển, bởi đó chính là những cuốn mà các thủ thư giới thiệu.
Hiện nay đã 57 tuổi, Lee được xem là một trong những tiểu thuyết gia quan trọng bậc nhất của thế hệ mình, và là người kế thừa truyền thống hiện thực xã hội vĩ đại của thế kỉ 19. Giống George Eliot, bà có tài năng kết hợp những chân dung nhân vật sâu sắc với các câu chuyện vĩ mô bao quát; trong khi cũng chịu ảnh hưởng từ Charles Dickens, bà rất quyết tâm phơi bày những nỗi nhục nhã của sự nghèo khó đồng thời cho thấy sức mạnh để vượt qua chúng. Nhưng ngay cả khi thừa hưởng những “công cụ” của các nhà văn hiện thực này, thì bà vẫn sử dụng chúng theo những cách hiện đại để ghi lại cuộc sống của người Hàn Quốc trên khắp thế giới.
Qua 3 tiểu thuyết sáng tác suốt 3 thập kỉ, Min Jin Lee cho thấy sự ủng hộ với cộng đồng yếu thế đầy tính nhân văn.
Đơn cử tiểu thuyết đầu tay Free Food for Millionaires (2007) của bà xoay quanh cộng đồng người Hàn di cư tại New York. Sau đó đến Pachinko (2017), bà tiếp tục viết một câu chuyện về 4 thế hệ người Hàn thăng trầm. Lấy bối cảnh Nhật Bản trước và sau giai đoạn thuộc địa, cuốn sách dựa trên các cuộc phỏng vấn mà Lee đã thực hiện với những người Hàn lớn tuổi ở Osaka và Tokyo. Đối với bà, Pachinko là một dự án tâm huyết nhưng bản thân chưa bao giờ nghĩ nó sẽ thu hút được nhiều độc giả. Tuy nhiên, sau khi xuất bản, cuốn sách nhanh chóng bán chạy toàn cầu, gây được tiếng vang trong giới phê bình. Năm 2024, độc giả của tạp chí New York Times đã xếp Pachinko ở vị trí 15 trong danh sách “100 cuốn sách hay nhất thế kỉ 21”. Nhớ lại hành trình đã qua, Min Jin Lee trầm ngâm: “Việc tôi có thể lay động công chúng toàn cầu bằng tác phẩm này là minh chứng cho những gì mà tất cả những nhà văn đã khuất đã truyền dạy tôi”.
Mới đây bà cho ra mắt tiểu thuyết thứ 3 American Hagwon tiếp tục lấy bối cảnh Hàn Quốc, California bên cạnh nước Úc, xoay quanh những năm diễn ra cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997. Trong sách, tác phẩm có hơn chục nhân vật đến từ nhiều gia đình có mối liên hệ với nhau. Trong tiếng Hàn, từ “hagwon” có nghĩa là “trung tâm dạy kèm tư nhân”, và cuốn tiểu thuyết cũng xem xét việc nỗi ám ảnh không thể kiểm soát về việc được nhận vào các trường đại học danh tiếng có thể gây hại cho cả cha mẹ và con cái như thế nào. Trong số các nhân vật mà bà dựng nên, có những bậc cha mẹ tiêu hết tiền tiết kiệm để trả tiền học ở hagwon, những giáo viên dạy kèm luyện thi SAT tại hagwon, cũng như một cô gái trẻ bị cha mẹ bỏ rơi ở California với kì vọng cô sẽ học hành chăm chỉ, được nhận vào UCLA và trở thành bác sĩ, từ đó có khả cứu gia đình mình thoát khỏi nghèo đói ở Hàn Quốc xa xôi…
Với Lee, tiểu thuyết là cách để bà vật lộn với những vấn đề xã hội và lịch sử có tầm vĩ mô. Khi viết lách, bà thường bắt đầu sáng tạo bằng ý tưởng, vấn đề chứ không phải nhân vật hay bối cảnh. “Phương tiện” mà bà lựa chọn - lối kể chuyện hiện thực vượt qua ranh giới giai cấp, theo đó có một lịch sử lâu dài như một “vũ khí” phê phán xã hội. Chẳng hạn Edith Wharton đã sử dụng nó để vạch trần sự đạo đức giả của giới thượng lưu New York giàu có, trong khi Upton Sinclair thì thông qua đó để thúc đẩy cải cách việc làm trong các lò mổ ở Chicago... Với American Hagwon, không quá khó thấy Lee đang cố gắng thay đổi cách chúng ta hiểu về mục đích của giáo dục đại học và chứng minh những hành vi tưởng chừng điên rồ (như bỏ rơi một đứa trẻ 9 tuổi ở một đất nước xa lạ) có thể xuất phát từ nỗi sợ hãi và sự bất lực về kinh tế thế nào.
Khi được hỏi việc viết có phải là một hình thức tự thể hiện bản thân, Lee nhăn mặt đáp: “Tôi chưa từng nghĩ đến điều này bao giờ. Nghe thì sáo rỗng, nhưng nếu không tin những câu chuyện này có giá trị đối với người đọc, thì tôi sẽ không bao giờ cho phát hành chúng. Không bao giờ!” Trên thực tế, thời còn học đại học, bà chưa bao giờ có ý định trở thành tiểu thuyết gia, bởi lẽ niềm đam mê trí tuệ lớn nhất của bà ở giai đoạn đó phải là lịch sử. Đối với bà, đây chính là cách để có thể hiểu thế giới vận hành như thế nào, và hoàn cảnh hiện tại được tạo ra bởi những quyết định trong quá khứ ra sao. Tuy vậy sự gắn bó với bộ môn nhanh chóng khép lại, cùng với vấn đề sức khỏe ở tuổi 26 sau những giờ làm việc căng thẳng trong ngành luật doanh nghiệp khiến mình kiệt sức, điều đó dẫn đến sau khi kết hôn, bà quyết định thử chấp bút viết lách.
Từ kinh nghiệm đã có trong ngành luật, Lee đã thừa hưởng hai phẩm chất sẽ rất phù hợp với văn chương hiện thực. Đầu tiên là thái độ bênh vực. “Đây là điều duy nhất tôi không thấy phiền khi làm luật sư: tranh luận thay cho người khác”, bà nói. Thật vậy, tất cả tiểu thuyết của bà đều được viết để bảo vệ những người bị bỏ rơi, bị giày vò hoặc bị áp bức. Mặc dù Pachinko ra mắt sau Free Food for Millionaires đến gần 10 năm, nhưng ít người biết bà viết cả hai trong cùng giai đoạn. Về phía mình, bà cảm thấy bản thân cần phải viết những câu chuyện này vì lợi ích của các đồng hương, và ý thức trách nhiệm như đã nói trên đã thúc đẩy bà nghiên cứu, chỉnh sửa ngay cả khi những nhiệm vụ bà tự đặt ra cho mình gần như phi lí: “Tôi muốn có được tự do để mà nói rằng: ‘Ồ, tôi không quan tâm mình đại diện cho điều gì’, nhưng dù muốn hay không, tôi vẫn đứng riêng về phía nào đó’.
Một thói quen khác mà Lee “kế thừa” từ công việc luật sư là sự cẩn trọng. Theo đó quá trình nghiên cứu cho mỗi cuốn tiểu thuyết của bà thường bao gồm việc đọc hàng chục cuốn sách, phỏng vấn hàng trăm con người cũng như tìm kiếm cơ hội quan sát, hòa mình vào trong bối cảnh xã hội. Đơn cử để xây dựng nhân vật Casey Han trong Free Food for Millionaires, Lee đã tham gia một lớp học làm mũ, hay để tạo thêm chiều sâu cho một chuyên gia gốc Hàn bị đối xử bất công, bà đã phỏng vấn những người đồng hương làm việc ở Phố Wall. Với American Hagwon, bà không dừng lại mà còn đưa quá trình này lên tầm cao mới. Cụ thể, bà không chỉ đọc các công trình nghiên cứu học thuật mà còn phỏng vấn gần 100 sinh viên đại học gốc Hàn, cũng như tham dự một phần phiên tòa xoay quanh bê bối hối lộ trong tuyển sinh đại học, bên cạnh vụ kiện trước Tòa án Tối cao về chính sách ưu đãi tại Harvard. Bên cạnh đó, bà đã đến thăm các trung tâm dạy thêm ở Hàn Quốc, Singapore, Hồng Kông, Đài Loan, Nhật Bản, Úc, New Jersey, California và Massachusetts, từ đó phỏng vấn học sinh, phụ huynh cũng như giáo viên…
Cũng vì công sức bỏ ra thường rất khổng lồ, nên suốt 30 năm, bà chỉ cho ra 3 cuốn tiểu thuyết. Nói về điều này, bà thường than thở: “Tôi ước mình có thể làm việc hiệu quả hơn nữa”. Bà cũng bật mí tiểu thuyết tiếp theo có nhiều khả năng sẽ khám phá sự trỗi dậy của quê hương mình vào những năm 1960 nhờ những khoản tiền do “Hàn kiều” ở nước ngoài gửi về, bao gồm cả những người vợ vượt qua rào cản văn hóa. Bà bộc bạch: "Khi nghĩ về tất cả sự hào nhoáng và vẻ đẹp của Hàn Quốc ngày nay, ta không thể không nghĩ đến những người phụ nữ làm việc trong quán bar đã kết hôn với lính Mĩ, sống ở Texas, bị gọi là gái mại dâm. Nhưng nếu không có họ, anh em và gia đình họ đã không có cơ hội được đi học, hoặc được bảo lãnh". Từ hiện thực ấy, bà luôn khó chịu khi nghĩ về cách họ bị đối xử quá mức tệ bạc. Họ đã hi sinh rất nhiều, nhưng đổi lại, thường bị nhìn nhận không mấy tích cực. Nhưng điều đó rồi sẽ thay đổi khi bà chấp bút viết nên cuốn sách thứ 4.
NGÔ MINH dịch từ The New York Times
VNQD