Nhà văn Canada gốc Haiti Thélyson Orélien đã có cơ hội giành giải Goncourt lớn nhất nước Pháp, nhưng tin tức về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trên mạng xã hội đã khiến tác phẩm bị loại ra khỏi giải thưởng.
Chia sẻ với báo giới vào cuối tuần qua, Viện Hàn lâm Goncourt cho biết quyết định rút tiểu thuyết C'était ça ou mourir (tạm dịch: Hoặc vậy hoặc chết) của Thélyson Orélien “xuất phát từ mong muốn bảo toàn tính toàn vẹn của giải thưởng Goncourt và Viện Hàn lâm vốn có vai trò trung tâm là thúc đẩy và tôn vinh các tác phẩm văn học do con người tạo ra”.
Tác giả Thélyson Orélien đang phải hứng chịu nhiều cáo buộc về sáng tạo và AI.
Về nội dung, tác phẩm xoay quanh một giáo viên lịch sử và địa lí chạy trốn khỏi quê nhà đang chìm trong bạo lực băng đảng và bắt đầu một hành trình đầy nguy hiểm qua 12 quốc gia trước khi tìm được nơi trú ẩn an toàn ở Canada. Được nhà xuất bản Grasset của Pháp phát hành vào tháng 8, cuốn sách đã bán được hơn 35.000 bản và đoạt giải Prix du roman Fnac, với bản quyền dịch sang hơn 20 quốc gia.
Orélien, 38 tuổi, phủ nhận cáo buộc nói trên và cho đây là hành vi mang tính phân biệt chủng tộc. Vị này cho biết: “Tôi luôn yêu thích việc sáng tạo và viết lách. Tôi không hiểu vì sao mình phải sử dụng AI.” Anh cũng chia sẻ với báo Libération rằng bản thân đã sử dụng ngôn ngữ và nhịp điệu truyền thống của Haiti và vùng Caribe để xây dựng nên cuốn sách. Trong tác phẩm này: “Hình ảnh, sự lặp lại và nhịp điệu là một khía cạnh sống động chứ không phải minh chứng cho việc áp dụng AI. Chúng thuộc về tôi.” Về phía mình, nhà xuất bản tại Pháp của tác giả cho biết ông bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết này vào năm 2017 và hoàn thành bản thảo vào năm 2019 - nhiều năm trước khi các chương trình trí tuệ nhân tạo tạo sinh xuất hiện. Tuy vậy thì Orélien vẫn bị cuốn vào những tranh luận gay gắt làm chấn động ngành xuất bản Pháp nói riêng và toàn cầu nói chung, nơi văn học được trân trọng đến mức các nhà văn được chôn cất trong Điện Panthéon - lăng mộ các anh hùng dân tộc. Chỉ trong vài ngày, nhà văn và biên tập viên đã xuất hiện tràn ngập các chương trình phát thanh và sóng truyền hình để cùng tranh luận liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có phải là “bước khởi đầu của nền văn học đang suy tàn” không.
Những cáo buộc cho rằng cuốn sách được viết bằng trí tuệ nhân tạo theo đó xuất hiện trên nền tảng X vào ngày 21/9, cùng ngày tác phẩm giành giải Fnac cho tiểu thuyết hay nhất. Theo đó một tài khoản ẩn danh có tên Balance ton Claude, ám chỉ đến trợ lí AI của Anthropic cho biết khi đưa vào phần mềm phát hiện AI Pangram, kết quả cho thấy cuốn sách “gần như hoàn toàn” được viết bởi trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên đã có những nghi vấn đặt ra về độ chính xác của Pangram, và các phương tiện truyền thông Pháp cũng đã tìm thấy các chương trình phát hiện AI khác cho ra những kết qua khác nhau, hoặc hoàn toàn trái ngược. Tác giả của tài khoản ẩn danh X sau đó được xác định là Samuel Fitoussi - một trong những cây bút của tờ Le Figaro. Trên tài khoản cá nhân, ông cho biết bản thân “khởi xướng chiến dịch” một cách ẩn danh vì không muốn bị hiểu lầm đang lên tiếng vì quan điểm chính trị của cá nhân mình: “Chúng tôi muốn mở ra cuộc thảo luận không chỉ riêng về nhà văn này, mà là để nâng cao nhận thức về việc sáng tạo bằng AI và thực tế là AI đã có khả năng giành được các giải thưởng văn chương.” Ông cũng nói thêm dù bản thân “lạc quan về công nghệ” nhưng vẫn lo sợ "trí tuệ nhân tạo sẽ dẫn đến sự biến mất của việc đọc và viết".
Phản ứng trước sự việc này, tiểu thuyết gia Philippe Claudel - chủ tịch Viện Hàn lâm Goncourt, đã kêu gọi mọi người thận trọng trước những cáo buộc khi cho biết mình lo ngại về "cách những tài khoản ẩn danh sử dụng các công cụ thiếu cơ sở để ném nhiều tác giả vào hang hùm". Ông cũng lưu ý Orélien là "một tác giả bán chạy nhất, một người nước ngoài nói tiếng Pháp, người da đen và viết về vấn đề di cư" – tập hợp rất nhiều đặc điểm có khả năng gây tranh cãi. Tuy nhiên, những cáo buộc đạo văn được đăng tải trên các phương tiện truyền thông Pháp sau đó dường như đã khiến Claudel thay đổi quan điểm.
Trước bê bối, tiểu thuyết đã bán được hơn 35 nghìn bản.
Trong một tuyên bố được chia sẻ với tờ The Guardian, nhà xuất bản đầu tiên của cuốn tiểu thuyết, Le Éditions du Boréal, cho biết: “Rất tiếc là ở giai đoạn này chúng tôi không thể xác nhận hay phủ nhận những cáo buộc mà tác giả đang phải đối mặt.” Họ cũng nói thêm “Điều quan trọng là không nên vội vàng đưa ra kết luận. Nếu không có bằng chứng cụ thể, đáng tin cậy, chúng tôi không thể quyết định liệu cuốn sách này có quyền tồn tại hay không.” Dù giữ trạng thái “quan ngại” về các cáo buộc, nhưng đại diện đơn vị khẳng định: “Chúng tôi kiên quyết lên án những hành vi mang tính thù hận và những lời công kích cá nhân trong những ngày gần đây, cũng như kêu gọi mọi người hết sức kiềm chế".
Về phía mình, Orélien cho biết ông sẽ không bình luận thêm về những cáo buộc mới nhất. Phát biểu hôm thứ Năm tại lễ hội văn học Les Correspondances ở Manosque, miền nam nước Pháp, nhà văn cho biết: “Dường như có một âm mưu không chỉ tấn công cuốn sách, mà còn đặc biệt là giọng nói của tôi… muốn bịt miệng tôi. Do đó tôi sẽ lùi lại một bước và chờ đến khi mọi việc lắng xuống”. Sau đó trên đài phát thanh France Inter, Orélien cũng nhấn mạnh bản thân "không có gì phải thấy tội lỗi bởi thừa biết thông điệp của cuốn tiểu thuyết này sẽ không làm hài lòng tất cả mọi người”.
Trong vụ việc này, câu hỏi lớn hơn là liệu có thể tin tưởng một cách hoàn toàn vào công nghệ hay không. Theo đó các chuyên gia phần lớn đều đồng ý rằng mặc dù các công cụ phát hiện AI có thể giúp xác thực, nhưng chúng hiếm khi đủ tin cậy để đưa ra kết luận cuối cùng về nguồn gốc văn bản. Trên thực tế nhiều công cụ thiếu độ tinh vi để có thể phân biệt mức độ tham gia của AI, mặc dù có thể đưa ra tỉ lệ phần trăm ước tính. Hiện tại có 3 ứng dụng được sử dụng để đưa ra nhận định về sự tham gia của AI trong vụ việc này, trong đó Pangram được nhiều chuyên gia đánh giá là “chuẩn mực” trong lĩnh vực dò tìm từ ngữ, đã khẳng định máy tính tham gia viết tất cả 34 chương của tiểu thuyết này. Một chương trình khác là GPTZero cũng đi đến kết luận tương tự. Max Spero - giám đốc điều hành của Pangram, cho biết tỉ lệ nhận diện sai của công cụ này bằng tiếng Pháp là 0,0026%, tương đương với một trường hợp trên hơn 38.000 văn bản. Tuy nhiên Spero trước đó từng bị chỉ trích về độ chính xác của Pangram và thừa nhận rằng không có nghiên cứu độc lập nào xác nhận tỉ lệ này. Với việc tiếng Anh là ngôn ngữ chủ đạo được sử dụng để huấn luyện hầu hết các “dịch vụ nhận dạng”, có ngày càng nhiều chuyên gia cảm thấy thiếu tự tin hơn về kết quả sau cùng với những văn bản không phải tiếng Anh. Thierry Poibeau, một nhà nghiên cứu người Pháp chuyên về AI, cho biết: “Rất có thể AI đã được sử dụng trong trường hợp này. Tuy nhiên, vẫn khó có thể khẳng định chắc chắn”.
Trong khi đó một chương trình kiểm tra khác là Winston do một dịch giả Anh – Pháp kì cựu sáng lập thì lại cho ra kết quả không tuyệt đối bằng Pangram và GPTZero. Winston, theo đó, nhận thấy các phần của cuốn sách có khả năng do con người viết dao động từ 12% đến 66%; trong đó lời cảm ơn và các lời ca ngợi 100% không phải sản phẩm của máy móc. Jabarian - một người bản ngữ nói tiếng Pháp và là giáo sư tại Đại học Carnegie Mellon, người đã nghiên cứu các công cụ phát hiện khẳng định Orélien “đã sử dụng trí tuệ nhân tạo theo một cách nào đó”. Vị này gọi đây là điều “khá sốc” khi thấy nhiều dấu hiệu nhận biết AI phổ biến, như cấu trúc “không phải x, mà là y”.
Vụ tranh cãi này theo đó cũng làm dấy lên sự xem xét kĩ lưỡng hơn về các tác phẩm khác của Orélien. Hôm thứ Ba, Đài phát thanh Canada cho biết nhà văn này từng có tiền lệ đạo văn 4 bài điểm sách được đăng tải từ năm 2012 đến 2013 trên các trang tin tức của Pháp và Canada. Đài này cũng cho biết một số đoạn trong truyện ngắn đoạt giải năm 2012 Où va le monde (Thế giới ở đâu?) có sự tương đồng với vài phần trong cuốn Le Matin des Magiciens (Buổi sáng của các pháp sư) viết bằng tiếng Pháp, xuất bản năm 1960. Phía trên một trong những bài bình luận, tờ báo La Presse của Canada đã thêm ghi chú: “Kể từ khi bài viết được đăng tải, chúng tôi đã được cảnh báo tác giả có nhiều khả năng là đã đạo văn.”
Hiện vụ việc vẫn đang thu hút sự chú ý của dư luận. Về phía mình, Viện Hàn lâm Goncourt sẽ công bố danh sách đề cử vào ngày 6/10 và tìm ra người chiến thắng vào ngày 4/11.
LINH TRANG dịch theo The New York Times
VNQD