Cuốn hồi ký Music Sets You Free của Ryuichi Sakamoto bắt đầu bằng câu hỏi “Làm sao tôi lại đến được đây?” và khép lại bằng những suy tư về thời gian, kí ức, âm nhạc và sự hữu hạn của đời người. Qua những trang viết cuối cùng, một trong những nhạc sĩ có ảnh hưởng nhất Nhật Bản nhìn lại hành trình nghệ thuật của mình, đồng thời để lại cho người đọc những câu hỏi chưa có lời giải về tương lai.
Từ một chú thỏ đến “Hoàng đế cuối cùng”
Cuốn hồi ký Music Sets You Free của Ryuichi Sakamoto.
“Làm sao tôi lại đến được đây?” – câu hỏi mở đầu Music Sets You Free cũng là điểm xuất phát để Ryuichi Sakamoto lần giở lại cuộc đời mình. “Đây” là đỉnh cao của một hành trình âm nhạc, còn phía sau nó là những con đường quanh co, những cuộc gặp gỡ, những lựa chọn và cả những ngẫu nhiên mà chính người trong cuộc cũng khó có thể lí giải hết.
Cuốn hồi kí được Sam Bett dịch sang tiếng Anh, gồm 496 trang, dự kiến phát hành ngày 22/9. Tác phẩm tập hợp những bài viết từ hai cuốn sách tiếng Nhật của Sakamoto: cuốn hồi kí Music Sets You Free xuất bản năm 2009 và How Many Full Moons Will I See in the Future? (Tôi sẽ còn ngắm trăng tròn mọc bao nhiêu lần nữa?), được xuất bản năm 2023, sau khi ông qua đời.
Câu chuyện được kể theo trình tự thời gian, bắt đầu từ những năm tháng tuổi thơ. Khi còn học mẫu giáo, Sakamoto đã cảm nhận sức mạnh của âm nhạc qua một bản nhạc về chú thỏ. Đến thời trung học, ông từng tin rằng mình là kiếp sau của nhà soạn nhạc người Pháp Claude Debussy. Những năm đại học mở ra trước ông một thế giới âm thanh rộng lớn hơn, để rồi từ đó, âm nhạc không còn chỉ là một sở thích mà trở thành con đường đời.
Sakamoto kể về những album solo, về quá trình cùng Haruomi Hosono và Yukihiro Takahashi thành lập Yellow Magic Orchestra, ban nhạc có ảnh hưởng lớn tới âm nhạc điện tử Nhật Bản, và về những bước đầu tiên trên hành trình trở thành nhà soạn nhạc phim.
Qua kí ức của Sakamoto, Tokyo cũng hiện lên như một nhân vật của cuốn hồi ký. Đó là Tokyo của những nhà hát ngầm, những địa điểm âm nhạc độc lập, những nghệ sĩ nổi tiếng và những người chưa được biết đến, cùng các phong trào xã hội, chính trị đã tạo nên một không khí văn hóa đặc biệt của thành phố.
Trong dòng hồi ức ấy, câu chuyện về The Last Emperor (Hoàng đế cuối cùng) của đạo diễn Bernardo Bertolucci là một trong những đoạn được kể kĩ hơn cả. Sakamoto dành hai chương để nhớ lại những ngày ông phải vật lộn với phần nhạc phim và hoàn thành nó trong khoảng hai tuần. Năm 1988, nhạc phim The Last Emperor mang về cho ông giải Oscar.
Đằng sau giải thưởng là một con người đang chạy đua với thời gian. Và có lẽ, đó cũng là một trong những nghịch lí đẹp của đời nghệ sĩ: có những tác phẩm được tạo nên trong những khoảng thời gian rất ngắn nhưng lại có thể sống lâu hơn người tạo ra chúng.
Khi âm nhạc trở thành cách đo thời gian
Ryuichi Sakamoto là một nhạc sĩ, nhà soạn nhạc, diễn viên và nhà hoạt động xã hội nổi tiếng. Ông qua đời năm 2023. Ảnh: NEO SORA
Nếu câu hỏi ở phần đầu cuốn hồi kí hướng về nguồn gốc của một hành trình – “Làm sao tôi lại đến được đây?” – thì phần thứ hai lại hướng về phía cuối con đường: “Tôi sẽ còn được ngắm trăng tròn mọc bao nhiêu lần nữa?”.
Câu hỏi ấy được lấy từ The Sheltering Sky (1990), bộ phim của Bertolucci mà Sakamoto cũng là người sáng tác nhạc. Nhưng trong hồi kí, nó mang thêm một tầng nghĩa khác. Đó không còn đơn thuần là một câu thoại điện ảnh, mà trở thành câu hỏi của một con người ý thức sâu sắc về giới hạn của thời gian.
Sakamoto được chẩn đoán mắc ung thư lần đầu vào năm 2014, sau đó căn bệnh trở lại vào năm 2020. Những trải nghiệm ấy khiến ông nhìn thời gian bằng một con mắt khác. Thứ mà khi còn khỏe mạnh con người thường mặc nhiên coi là vô tận bỗng trở nên hữu hạn, có thể đếm được bằng những mùa trăng.
“Người ta nói âm nhạc là nghệ thuật của thời gian. Thế nhưng, khi còn khỏe mạnh, tôi lại coi thời gian là điều hiển nhiên và cho rằng nó sẽ kéo dài mãi mãi, trải dài đến tận chân trời”, ông viết.
Có lẽ đây là một trong những đoạn lắng nhất của cuốn sách. Bởi với một nhạc sĩ, thời gian không chỉ là những ngày tháng của đời người. Nó còn nằm trong từng nốt nhạc, khoảng lặng, nhịp điệu và sự ngân vang. Âm nhạc tồn tại trong thời gian nhưng cũng có khả năng vượt qua thời gian. Một giai điệu kết thúc, song kí ức về nó có thể còn ở lại rất lâu.
Trong lời bạt do Masafumi Suzuki viết thay tác giả, một hình ảnh đặc biệt về những ngày cuối đời Sakamoto được nhắc lại. Chỉ vài ngày trước khi qua đời, ông vẫn theo dõi qua điện thoại buổi biểu diễn trực tiếp của Dàn nhạc Thanh niên Tohoku và tự mình chỉ huy dàn nhạc từ trên giường.
Đó có lẽ là hình ảnh cô đọng nhất về một nghệ sĩ đã sống cùng âm nhạc đến tận những ngày cuối cùng: cơ thể đã ở rất gần giới hạn, nhưng tâm trí vẫn hướng về âm thanh, về những người đang chơi nhạc và về sự sống đang tiếp diễn bên ngoài.
Từ kí ức riêng đến những câu hỏi của thế giới
Trong những trang cuối, Sakamoto không chỉ nói về bản thân. Kí ức cá nhân dần mở ra những vấn đề rộng lớn hơn: môi trường, thiên tai, năng lượng và tương lai của âm nhạc.
Ông cho rằng cảm giác hoài niệm không chỉ là sự ngoái nhìn về quá khứ. Theo Sakamoto, chính cảm giác ấy giúp con người Theo Sakamoto, chính cảm giác ấy giúp con người nhận thức những vấn đề môi trường đang diễn ra trên quy mô toàn cầu. Kí ức, vì thế, không phải một nơi để con người trốn vào, mà có thể trở thành điểm khởi đầu để nhìn lại hiện tại.
Những câu hỏi ông đặt ra cho tương lai cũng mang dấu ấn của một nghệ sĩ luôn tìm cách bước ra ngoài phạm vi âm nhạc. Khi doanh số album vật lí suy giảm, người nghe sẽ tiếp nhận âm nhạc bằng những phương thức nào? Âm nhạc có thể góp phần hồi sinh những cộng đồng chịu ảnh hưởng bởi thiên tai ra sao? Xã hội liệu có thể hoàn toàn từ bỏ năng lượng hạt nhân?
Những câu hỏi ấy không có câu trả lời dễ dàng. Và Sakamoto cũng không cố đưa ra một đáp án cuối cùng. Ông chỉ đặt chúng trước người đọc, như đặt một giai điệu chưa được giải quyết trọn vẹn.
Có lẽ vì thế, Music Sets You Free khó được gói gọn trong một thể loại. Đó là hồi kí về một sự nghiệp âm nhạc phong phú; là bức tranh về Tokyo qua nhiều thời kì; là những suy tưởng về thời gian, kí ức và môi trường; đồng thời cũng là một lời mời gọi người đọc bước vào thế giới âm thanh rộng lớn mà Ryuichi Sakamoto đã dành cả đời để khám phá.
Sakamoto qua đời năm 2023. Nhưng những âm thanh ông để lại vẫn được ngân vang theo thời gian. Kí ức về ông sẽ tiếp tục trong những giai điệu, những kí ức và cả những câu hỏi mà người ở lại vẫn chưa ngừng tìm kiếm câu trả lời.
BÌNH NGUYÊN dịch theo japantimes
VNQD