Trong Ghi chép về một vụ hành quyết, tác giả Danya Kukafka đã xóa mờ những motif thường thấy trong dòng văn học tội phạm, từ đó cho thấy những điều sâu sắc và phức tạp hơn cả về nạn nhân cũng như thủ phạm. Thay vì tình tiết nhanh, cuốn hút, bất ngờ, tác phẩm có phần độc đáo khi tập trung phân tích một cách chi tiết về những gì đã xảy ra, cũng như ảnh hưởng kéo dài cho đến ngày này. Mới đây, cuốn sách được giới chuyên gia của tờ The New York Times bình chọn đứng thứ 32 trong 50 tiểu thuyết giật gân hay nhất thế kỉ 21.
Trải dài suốt 4 thập niên, tác phẩm xoay quanh Ansel Packer - một kẻ giết người hàng loạt đang chờ thi hành bản án tử hình. Trong những phút cuối của cuộc đời mình, y đã đếm ngược thời gian để thực hiện âm mưu đào thoát trong quá trình di chuyển giữa hai nhà tù, cùng đó là những kí ức bất chợt trở về với nhiều phụ nữ đã qua đời y. Đó là người mẹ Lavender, là người bạn cũ Saffron Singh giờ đây là một cảnh sát và Hazel Fisk – em gái song sinh của người vợ cũ Jenny. Liệu họ có vai trò gì trong cuộc đời y, cũng như kế hoạch đào thoát liệu có thành công?
Có gì bên trong tội ác?
Chia sẻ về nguồn cảm hứng, Danya Kukafka cho biết: “Tôi lớn lên với các chương trình truyền hình về tội phạm mà mình vô cùng yêu thích và vẫn còn thích cho đến giờ đây. Thường thì các chương trình này bắt đầu bằng việc cho thấy xác chết, rồi thám tử đến, họ điều tra, sau đó công lí sẽ được thực thi. Về phần mình, tôi nghĩ đây không thể nào là toàn bộ câu chuyện được. Điều gì khiến tội ác được xác lập, còn gia đình của những người qua đời thì sao? Điều đó đã ám ảnh tôi suốt thời gian dài trong cách suy nghĩ về tội phạm cũng như là về những người đàn ông có thiên hướng bạo lực. Họ thường bị giản lược thành những khuôn mẫu rập khuôn, trong khi những người phụ nữ mà họ giết hại thì bị quên lãng. Điều đó khiến tôi vô cùng thất vọng, vì vậy tôi luôn muốn viết một tác phẩm xoáy sâu vào câu chuyện này”.
Quả thế, trong sách, Ansel Packer không được mô tả bằng những khuôn mẫu có phần quen thuộc: bí ẩn, mạnh mẽ và dùng bạo lực khuất phục người khác. Thay vào đó, nhân vật chính này lại có phần nào đó quyến rũ, mỏng manh, là một tri thức và có thể giống bất cứ người nào trong cuộc đời này. Tuy vậy, thông qua câu chuyện lần về quá khứ, nữ tác giả đã làm sáng rõ những tổn thương ấu thời ảnh hưởng thế nào đến việc hình thành nhân cách cũng như rất nhiều méo mó trong bản dạng trưởng thành của nhân vật này. Cụ thể, việc chứng kiến bạo lực xảy ra giữa cha mẹ mình, câu chuyện trốn thoát của người mẹ từ đó đưa cậu vào cảnh đời mồ côi… có vai trò đặc biệt quan trọng, khiến sự tử tế như tắt lịm đi, từ đó sâu trong tâm tưởng dần dần xuất hiện một nhân cách mới chống cự mọi thứ.
Tác phẩm Ghi chép về vụ hành quyết.
Ta thấy điều đó qua sự bạo lực mà cậu đã có từ thuở quá khứ, trong việc làm hại những con vật vô tội ở trại trẻ để khám phá chúng. Ở đó cũng có cả sự “trả thù” khi cậu tin rằng mình bị nhạo báng bởi bạn bè xung quanh… Thế nhưng không chỉ ở mặt hành động, cuốn sách còn rất thú vị trong cách mổ xẻ tâm lí của nhân vật này. Ở đây Kukafka cho thấy một sự nghiên cứu vô cùng sâu rộng, khi ở Packer vừa có sự vị kỉ muốn chứng minh mình, vừa có góc khuất sợ bị đánh giá, xét nét, từ đó khơi mào cho những tội ác. Sự tự tin thái quá về bản thân thể hiện ở việc y đã chấp bút viết ra những tập Lý thuyết mang tính triết học về những vũ trụ song song; trong khi hình bóng người bóng người mẹ chạy xa khỏi mình chồng chấp lên chính nạn nhân y sẽ làm hại trong ngày sâu xa.
Do đó Ghi chép về một vụ hành quyết không phải một cuốn tiểu thuyết thiên về mang đến cảm giác bất ngờ, mà thông qua một câu chuyện có phần điển hình, nữ tác giả đã cho thấy những tổn thương sâu xa có thể ảnh hưởng đến một đứa trẻ vốn là một tờ giấy trắng ra sao. Để làm được điều đó, cuốn sách cũng khá thú vị khi được cấu trúc theo kiểu phân mảnh, nơi những phần đời của Packer sẽ được kể lại không chỉ trong việc đếm ngược thời gian, mà còn là những người phụ nữ đã đi qua đời mình. Để rồi từ đây, cuốn sách cũng mở rộng ra, qua đó phản ánh về những trải nghiệm mà giới nữ sẽ phải kinh qua trong một thời đoạn mà bản thân họ luôn bị hạn chế bởi xã hội trọng nam giới và nhiều định kiến.
Câu chuyện của người phụ nữ
Chia sẻ về mạch truyện này, Kukfaka cho biết: “Khi trưởng thành hơn, tôi bắt đầu suy nghĩ về những nạn nhân trong các vụ giết người hàng loạt mà mình biết đến theo hướng nữ quyền và định kiến giới, theo kiểu vì sao mà họ lại là nạn nhân của chính bạo lực và sự tổn thương. Khi đi sâu phân tích, tôi thấy thế giới tội phạm có những cái nhìn về đối tượng này theo cách rất khác, giống như tôi viết ngay đầu cuốn sách: ‘Đàn ông tin mình trở nên thú vị khi bắt đầu làm hại phụ nữ’ vậy”. Do đó, Ghi chép về một vụ hành quyết cũng có nội dung tương đối bao trùm, khi mở rộng hơn về cuộc sống của những cá thể bị gạt ra rìa.
Đó là Lavender, người mẹ vừa đáng thương vừa đáng trách của Ansel Packer. Theo đó khi đang ở độ tuổi bừng nở nhất, thay vì chọn lối sống hippies hoang dại của tuổi trẻ những năm 1960, 1970, cô lại bị tiếng gọi của tình yêu thu hút mà không hề biết thật ra đó là chiếc bẫy. Không bao lâu sau mối tình đầy tươi đẹp ấy, cô bất chợt nhận ra mình như chú côn trùng nhỏ mắc kẹt trong lớp mạng nhện đã đâm đầu vào. Cuộc sống của cô từ đó mắc kẹt với một người đàn ông nam tính cực đoan, người đưa ghen tuông lên đến đỉnh điểm và biến đời cô trở thành ác mộng.
Kukafka còn nâng mức độ tổn thương nhiều lần hơn nữa, khi cho thấy thiên chức thiêng liêng với những người khác thì cũng có lúc trở thành gông cùm. “Bé con” Packer cũng vì lẽ ấy vừa là ánh sáng của cuộc đời cô, nhưng cũng đồng thời chính là bức tường giam hãm tương lai chỉ toàn bóng đêm. Để rồi khi cô mạnh mẽ ra đi, thì sự bỏ mặt những cậu con trai của mình luôn là nhát dao chực chờ nơi đó, đâm vào sâu hoắm. Qua đó, ta có thể thấy tội ác của Packer mang tính huyết thống đồng thời có tính hệ thống, từ đó trả lời cho câu hỏi thường được đặt ra cho các nhà nghiên cứu di truyền, rằng có tồn tại gen bạo lực không? Về mặt sinh học có thể không có, nhưng việc chứng kiến những gì xảy ra hoàn toàn có thể.
Danya Kukafka.
Từ nhân vật này, Hazel và Saffron cũng là những người được xây dựng với những tổn thương ở mức độ khác nhau, nhưng đều cho thấy đôi khi chính sự nhạy cảm tạo hóa ban cho cũng không phải là món quà thật sự. Ở mạch truyện về 2 chị em Jenny và Hazel, Kukafka đã khắc họa rõ những sự tị hiềm cũng như ganh đua giữa một cặp song sinh. Họ có thể không bị đưa vào những tình cảnh trớ trêu, nhưng sự so sánh sẽ là ngọn lửa thiêu đốt đi sự bình an trong cõi lòng mình. Dù không phải một nhân vật trực tiếp của tiểu thuyết, nhưng cách sử dụng nhân vật gián tiếp của nữ tác giả cũng rất thú vị, từ đó giúp cái nhìn toàn tri của người kể chuyện không quá lộ liễu mà có khoảng cách nhất định, mang đến được sự chân thật.
Cuối cùng là viên cảnh sát và cũng đồng thời là người thực thi công lí Saffron. Theo đó cô không chỉ có nỗi đau quá khứ khi sống với một người mẹ đơn thân, mà khi lớn lên cũng đã nhận ra hệ thống lẽ phải bảo vệ cho những điều tốt đẹp đôi khi cũng có đầy rẫy những khoảng xám mờ. Để trở thành cảnh sát trưởng, cô đã không ngừng đấu tranh bằng chính nỗ lực cũng như là nỗi cô đơn của bản thân mình. Chính sự không tin tưởng vào khả năng của những người phụ nữ, chính vì hệ thống quan liêu… mà những nạn nhân của Ansel Packer không thể khép lại khi hoàn toàn có thể. Qua đó, Kukafka nhấn mạnh hơn bao giờ hết những định kiến giới không chỉ làm tổn thương người trong cuộc riêng rẽ, mà còn là xã hội này khi những cống hiến của bản thân họ không được ghi nhận.
Và bởi lẽ họ sinh ra không được chọn làm phụ nữ, cũng như Packer hoàn toàn có thể đến thế giới này trong một gia đình hoàn toàn hạnh phúc… nên Ghi chép về một vụ hành quyết cũng còn cho thấy một câu hỏi triết học quan trọng hơn: Liệu có tồn tại vũ trụ song song, và nếu ta chọn khác đi trong khoảnh khắc này, thì cuộc đời ta sẽ dẫn đến đâu? Qua đó cuốn sách cho thấy trong cuộc sống này không có đúng – sai mà được tạo lập từ những lựa chọn, từ đây hình thành một cái nhìn khác về chính tội ác, không phải theo kiểu nhị nguyên rằng nên trừng trị hay cảm thông, mà là nhìn nhận một cách bao dung về những lựa chọn sai lầm, và biết được đâu trong “vũ trụ” khác, họ sẽ hoàn toàn là một người khác?
TUẤN MINH
VNQD