Tại buổi lễ trao giải ngày 10/3 tại Hà Nội, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều có một bài phát biểu đầy lay động, phác họa nên một bức chân dung văn học đương đại. Năm 2025 đánh dấu một mùa giải bội thu với 9 tác phẩm được vinh danh ở các hạng mục: Văn xuôi, Thơ, Lý luận phê bình, Văn học dịch, Văn học thiếu nhi và Tác giả trẻ. Mỗi giải thưởng không chỉ là một sự ghi nhận về văn chương mà còn là thông điệp về nhân cách người cầm bút.
Toàn cảnh buổi lễ
Sự "lên ngôi" của các cây bút nữ: Khi thi ca được viết bằng sự trung thực từ trái tim
Một đặc điểm nổi bật và xuyên suốt trong mùa giải năm nay chính là sự thống trị đầy thuyết phục của các gương mặt nữ ở hạng mục Thơ. Cả giải thưởng chính thức lẫn giải dành cho tác giả trẻ đều gọi tên những nhà thơ nữ. Trong bài phát biểu của mình, Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều khẳng định đây không phải là một sự ưu tiên mang tính giới tính, mà là sự lên ngôi của tâm hồn.
Ông nhận định đầy sâu sắc: "Ở đó, hình như các nhà văn nữ là những người trung thực nhất với tâm hồn của mình. Trung thực nhất với nỗi buồn, nỗi đau và khát vọng của mình". Sự trung thực ấy đã kết tinh thành hai tập thơ xuất sắc được vinh danh: "Thơm từ nỗi đau" của nhà thơ Hoàng Thụy Anh và "Trên con đường tóc" của nhà thơ Trang Thanh.
Cả hai tác phẩm này đều mang phong cách riêng biệt nhưng gặp nhau ở một điểm chung: sự tìm tòi quyết liệt trong ngôn ngữ và cảm xúc. Nếu Hoàng Thụy Anh chưng cất những trải nghiệm cá nhân thành những vần thơ giàu tính nữ và suy tư, thì Trang Thanh lại mang đến một hành trình ngôn từ đầy ám ảnh. Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều đã dùng những từ ngữ đầy sức nặng để mô tả cách họ viết: Họ viết ra những câu thơ từ trong máu của chính mình, để rồi những vần thơ ấy vang lên, chạm đến tầng sâu nhất của sự đồng cảm. Sự hiện diện của phái nữ trong thơ ca năm nay chính là minh chứng cho việc: Khi người nghệ sĩ dám thành thật với nỗi đau và khát vọng của mình, họ sẽ tạo ra những giá trị bất diệt.
Nhà thơ Hoàng Thụy Anh xúc động chia sẻ rằng thơ và những người bạn thơ là nguồn động viên lớn trong quá trình làm nghề và vượt qua khó khăn về sức khỏe của chị. Giải thưởng là nguồn động viên và thơ là nơi nương tựa của người viết trước những biến cố của cuộc đời.
Chủ tịch và Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng cho các tác giả
Văn xuôi và Lý luận phê bình: Từ sự đồng thuận tuyệt đối đến tính khoa học chuyên sâu
Nếu thơ ca là tiếng lòng của cảm xúc thì ở mảng Văn xuôi và Lý luận phê bình, giải thưởng năm nay đề cao tính chuẩn mực, tư duy hệ thống và thái độ dấn thân của người cầm bút.
Ở hạng mục Văn xuôi, giải thưởng được trao duy nhất cho cuốn tiểu thuyết "Miền đất hứa" của nhà văn Lê Thanh Kỳ. Đây là một trường hợp đặc biệt khi tác phẩm nhận được sự ủng hộ tuyệt đối (100% phiếu bầu) từ Hội đồng văn xuôi. Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều nhấn mạnh sự đồng thuận này phản ánh chất lượng vượt trội của tác phẩm. "Miền đất hứa" không chỉ là một câu chuyện kể, mà là cách nhà văn Lê Thanh Kỳ tiếp cận đời sống xã hội đương đại với góc nhìn giàu suy tư, bóc tách những chuyển động của thời cuộc qua những số phận nhân vật đầy tầng nấc ý nghĩa.
Song hành với thành tựu văn xuôi, mảng Lý luận phê bình ghi dấu ấn với công trình "Văn học như một diễn ngôn" của Tiến sĩ Trần Văn Toàn. Trong bài phát biểu, Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều đã dành những lời khen ngợi nồng nhiệt nhất cho thái độ khoa học của tác giả này. Ông thẳng thắn chỉ trích lối phê bình cảm tính, "thuận tai" nhưng rỗng tuếch bấy lâu nay và kêu gọi một sự thay đổi: "Phê bình của chúng ta bắt đầu phải nhìn sâu vào những vấn đề khoa học của lý luận, chứ không phải phê bình cảm tính".
Công trình của Trần Văn Toàn đã làm được điều đó khi đặt văn học trong mối quan hệ đa chiều với diễn ngôn văn hóa - xã hội, mở ra những con đường mới cho nghiên cứu. Sự dấn thân của ông chính là lời khẳng định: Phê bình lý luận phải là một khoa học nghiêm túc, đòi hỏi bản lĩnh và sự kiên định của người cầm bút trước những cám dỗ của lối viết hời hợt.
Đại diện nhà tài trợ Thaco, Ban Nhà văn trẻ trao giải thưởng Tác giả trẻ
Giải thưởng Tác giả trẻ: Khát vọng kiến trúc tương lai và bài học đắt giá về bản lĩnh
Hạng mục Tác giả trẻ năm 2025 là nơi gửi gắm những hy vọng về sự tiếp nối nhưng cũng là nơi chứa đựng những khoảng lặng suy ngẫm về tư cách người sáng tạo.
Hội đã vinh danh Nguyễn Thị Kim Nhung với tập thơ "Dần sáng" và Cao Việt Quỳnh với bộ tiểu thuyết đồ sộ "Lục địa rồng" (5 tập). Nói về Cao Việt Quỳnh, người viết từ khi còn ở tuổi thiếu niên, Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều bày tỏ sự ấn tượng về khả năng "kiến trúc" trong tác phẩm. Dù thế giới của "Lục địa rồng" thuộc về trí tưởng tượng, về huyền ảo, nhưng nó cho thấy một tư duy văn chương mạch lạc và khát vọng mãnh liệt của một cây bút trẻ. Trao giải cho những người như Cao Việt Quỳnh và Nguyễn Thị Kim Nhung là trao cho "những tín hiệu, những dấu hiệu" của một tương lai văn học đầy sức sống.
Về tâm thế sáng tác của người viết trẻ, Chủ tịch Hội Nhà văn nói rằng: Tài năng có thể giúp bạn bay cao, nhưng chỉ có nhân cách mới giúp bạn đứng vững trên đôi chân của mình. Hội nhà văn vẫn mong chờ sự trở lại của những tài năng như vậy, nhưng phải là sự trở lại với một "tư thế khác" và một "tư cách khác".
Khép lại mùa giải 2025, bên cạnh các hạng mục như Văn học thiếu nhi với "Miền thảo nguyên Panduranga" của Lê Đức Dương hay Văn học dịch với hai bản dịch xuất sắc "Hạc trắng xòe cánh" (An Nhiên dịch) và "Bài ca Solomon" (Thiên Nga dịch), thông điệp lớn nhất mà giải thưởng để lại chính là niềm tin vào cái đẹp.
Như Chủ tịch Nguyễn Quang Thiều chia sẻ, trong một xã hội đang bị tấn công bởi sự vô cảm và ích kỷ, những tác phẩm được trao giải lần này là pháo đài của lòng nhân ái. Chúng ta cần những nhà văn không chỉ biết viết sách, mà còn biết viết cuộc đời mình bằng nhân cách và sự tử tế. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2025 chính là sự tôn vinh những giá trị đích thực đó – những giá trị được viết trên cả trang giấy lẫn trong cuộc đời thực và cũng nói lên phẩm giá của văn chương, của người làm công việc sáng tạo.
HOÀNG OANH
VNQD