.VŨ THANH
1. Tháng 9 năm 1975 ông Henri Vercors đại diện Phong trào hòa bình Pháp sang dự lễ kỉ niệm Quốc khánh Việt Nam. Khi về Pháp, ông viết ba bài về Hà Nội - Sài Gòn đăng trên tờ Le Monde với nhan đề chung: Việt Nam trong hòa bình, trong đó có đoạn nhận xét về con người Thủ đô Hà Nội: “Dân chúng ở đây ai ai cũng tươi cười, thoải mái, trông họ thật vui mặc dầu họ nghèo. Vì thực là họ hãy còn nghèo, nhưng một cái nghèo trái ngược với sự khốn cùng... Đây là một cái nghèo đường hoàng, tươi vui...”
Những nét “tươi cười”, “tươi vui” ấy liên quan đến một khía cạnh phong độ dân tộc. Phong độ đặc sắc này đã được nhiều nhà nghiên cứu xã hội học và Văn hóa dân gian Việt Nam khẳng định: Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương (1938), Dân tộc tính trong văn hóa và văn nghệ (1950); Trương Chính trong Tiếng cười dân gian Việt Nam (1978). Nhà văn Nguyễn Tuân trong bài Cần cười (1963) thì khẳng định: Tiếng cười của dân tộc Việt tồn tại trong văn hóa dân gian hàng nghìn năm, “mang trong mình nó một cái triết học nào đó về sự sống Việt Nam”, “toát ra một cái gì thiêng liêng, thiêng liêng như mọi kinh nghiệm về sự sống còn của một tập đoàn người”...

Chủ tịch Hồ Chí Minh, một nhân cách “nhân loại”, nhưng đồng thời còn là “tinh hoa của dân tộc”, không thể không duy trì trong bản thân nét cốt cách ấy của dân tộc Việt Nam. Trong sinh hoạt đời thường, Hồ Chí Minh luôn có những cái “gạch trí khôn”, những phản xạ hóm hỉnh. Còn trên chữ nghĩa thì trào phúng, hài hước vốn đã trở thành một nét trong phong cách của Bác từ khi Người mới cầm bút. Ngòi bút châm biếm sắc sảo và hùng hồn này vốn đã nổi tiếng ở những tác phẩm lớn như Bản án chế độ thực dân Pháp, Đây công lí của thực dân Pháp ở Đông Dương, cũng như trong các truyện kí, và nhất là trong các bài báo, tranh vẽ đả kích kẻ thủ. Ở Nhật ký trong tù(1) ta lại được tiếp xúc với cái hài được biểu hiện cụ thể bằng tiếng cười, trong một hoàn cảnh đặc biệt: nhà tù của chế độ Tưởng Giới Thạch.
Tiếng cười ấy đã trở thành một yếu tố nghệ thuật không thể tách rời trong thành tựu chung của cả tập thơ. Khi Bác viết:
Đầy mình đỏ tím như hoa gấm,
Sột soạt luôn tay tựa gảy đàn.
(Ghẻ lở)
hay:
Rồng quấn vòng quanh chân với tay,
Trông như quan võ đủ tua đai.
Tua, đai quan võ bằng kim tuyến,
Tua của ta là một cuộn gai.
(Dây trói)
thì chính cảm hứng trào phúng đã tạo nên những so sánh, liên tưởng gây cười: nốt ghẻ - hoa gấm; gãi ghẻ - gảy đàn; dây trói - rồng quấn, sợi gai - tua đai kim tuyến; tù nhân - quan lớn... Tất nhiên sự so sánh ấy là để phục vụ cho ý đồ chính của bài thơ nhưng qua đó chúng ta cũng thấy rằng tiếng cười đã góp phần làm nổi bật không khí lạc quan, yêu đời, góp phần tạo nên những bài thơ độc đáo mà chỉ với bút pháp tả thực thuần túy sẽ khó có được. Ở đây trào phúng không đơn thuần là vấn đề hình thức mà đã tham gia vào thành phần tập thơ một cách sâu sắc hơn.
2. Khi châm biếm người ta thường cường điệu hóa hay đẩy đối tượng đến chỗ cực đoan - bóp méo hiện thực, nhằm làm bật ra tiếng cười. Nhưng tiếng cười trong thơ Hồ Chí Minh lại toát ra từ những hình ảnh rất thực. Bác rất ít dùng thủ pháp gây cười mà sự việc vẫn tự nó tạo nên tiếng cười. Ví dụ:
Mỗi người nửa chậu nước nhà pha,
Rửa mặt, pha trà tự ý ta;
Ai muốn pha trà, đừng rửa mặt,
Ai cần rửa mặt, chớ pha trà.
(Chia nước)
hay:
Cửa tù khi mở không đau bụng,
Đau bụng thì không mở cửa tù.
(Bị hạn chế)
Hình ảnh chi tiết, khách quan, không hề phóng đại, bởi bản thân sự thật bất công đã hàm chứa sẵn cái đáng cười rồi. Bác chỉ sử dụng một cách tài tình luật đối xứng trong thơ Đường để tạo ra những hình ảnh đối lập nhau, từ đó nảy sinh mâu thuẫn làm bật ra ý vị trào phúng. Trong bài Tiền đèn, sự đối lập giữa hai ý thơ đã toát lên cái triết lí sâu sắc:
Vào chỗ tối tăm mù mịt ấy,
Quang minh đáng giá bấy nhiêu tiền!
“Quang minh” vừa để chỉ ánh sáng, vừa để chỉ cái gọi là “quang minh chính đại” của một thể chế tăm tối.
Kết cấu của các bài thơ Chiều hôm, Chia nước, Đánh bạc, Đêm ngủ ở Long Tuyền, Dây trói... đều dựa trên sự đối lập này. Chính sự quy định ngặt nghèo về câu chữ và yêu cầu đối xứng về thanh và ý trong thể thơ Đường luật là một trong nhiều nguyên nhân giải thích tại sao thơ Bác chỉ cần sắp xếp những hình ảnh rất thực bên cạnh nhau là tự nó đã bật ra tiếng cười, tự nó phơi bày cái thật, cái giả, cái đối lập của con người và xã hội. Vì vậy, ngay cả ở những bài Bác không có ý định hài hước thì bản thân hình ảnh vẫn toát lên tiếng cười sau mỗi hình tượng. Liên hệ với nghệ thuật sân khấu truyền thống, chúng ta thấy tiếng cười cũng được tạo ra không phải do các thủ pháp hề mà là do tình huống hài kịch (tình huống này có khi lại phát xuất từ yếu tố bi kịch).
Ở nhiều bài thơ, Hồ Chí Minh hay sử dụng câu thơ cuối như một “cái roi” lợi hại, làm nổi bật mục đích trào phúng và qua đó cũng làm nổi rõ tư tưởng tác phẩm. Ở đây cảm hứng trào phúng thường tạo nên những hình ảnh bất ngờ trong thơ Bác. Từ hình ảnh thực - nhiều khi tưởng như một sự ghi chép thông thường - chuyển sang hình ảnh trào phúng, chỉ trong một câu thơ. Ví dụ ba câu đầu của bài Thanh minh:
Thanh minh lất phất mưa phùn
Tù nhân nghe thấm nỗi buồn xót xa
Tự do thử hỏi đâu là?
Đến đó, người đọc như chưa hiểu được hết ý đồ tác giả, mới phần nào đồng cảm được với “nỗi buồn xót xa” của người tù trong ngày thanh minh mưa phùn rười rượi và cùng uất ức với người tù đang mất tự do, nhưng đọc hết câu Lính cạnh trỏ lối thẳng ra công đường thì tư tưởng của tác phẩm đã quá rõ ràng: đó là một bài thơ châm biếm. Câu thơ như vừa mở ra một tiếng cười: cay đắng cho thân phận tù đày mất tự do, xót xa trước sự bất công của xã hội và cũng thật cay đắng cho chính những kẻ đang giam giữ những người vô tội.
Những câu kết mang ý vị trào phúng này là điểm sáng, tạo nên những bài thơ độc đáo, và chính nó đã mang lại màu sắc mới mẻ cho những câu thơ khác. Như ở bài Lai Tân, đọc lần đầu tưởng như đã hiểu hết giá trị của câu kết: Trời đất Lai Tân vẫn thái bình. Nhưng đọc lại bài thơ lần thứ hai ta như thấy các hình ảnh:
Ban trưởng nhà lao chuyên đánh bạc
Giải người cảnh trưởng kiếm ăn quanh
Chong đèn huyện trưởng làm công việc...
cũng đã bị bao phủ bởi sắc thái trào phúng của câu kết, và sắc thái ấy đã trở thành không khí của toàn bài thơ, thấm đượm trong mỗi hình ảnh của tác phẩm. Ở bài Đánh bạc, và Đến cục chính trị chiến khu IV, câu kết lại biến thành những câu hỏi mang ý vị châm biếm nhưng thực ra trong đó đã bao hàm câu trả lời rồi. Lấy bài Đánh bạc làm ví dụ:
Đánh ở bên ngoài quan bắt tội,
Trong tù đánh bạc được công khai.
Bị tù con bạc ăn năn mãi:
Sao trước không vô quách chốn này!
Đó là những ngón đòn trào phúng thâm thúy mà Bác đánh thẳng vào kẻ thù, vạch trần cái vô lí, tàn tệ, cười ra nước mắt của chế độ Tưởng Giới Thạch.
Thành công của các bài thơ trên cho thấy, Hồ Chí Minh rất am hiểu nghệ thuật thơ Đường luật, đặc biệt là nghệ thuật vận dụng câu chữ, các phép đối và rất tài hoa trong việc sử dụng câu cuối của bài thơ như một điểm nhấn “đột sáng” làm sáng rõ chủ đề của cả tác phẩm. Hồ Chí Minh, trước khi trở thành nhà cách mạng, đã được đào tạo trong nền Hán học và hấp thụ sâu sắc truyền thống văn hóa Nho học, những giá trị đặc sắc của thơ Đường đã thấm đượm thành máu thịt trong tâm can của Người.
Càng hiểu rõ hoàn cảnh của Bác, chúng ta càng thấy thêm giá trị của tiếng cười lạc quan, yêu đời của tập thơ. Bởi trong hoàn cảnh đó, chán nản, bi lụy là dễ, chứ cười được thì thật là khó. Hay có cười thì nhiều khi cũng là cái cười đau khổ, cười nuốt hận, gượng cười để quên đi cái đau đớn về thể xác và tinh thần vốn lúc nào cũng giày vò, day dứt. Tiếng cười trong Nhật ký trong tù đã vượt thoát lên khỏi cái bình thường ấy, vút lên thành những lời lẽ đầy nghị lực, yêu đời, tin tưởng mình sẽ thoát khỏi chốn tù đày, nhưng không phải vì thế mà chúng ta quên đi hoàn cảnh ra đời của tập thơ, của tiếng cười lạc quan này. Hồ Chí Minh ở trong tù là bất đắc dĩ và Người làm thơ, hài hước, trước hết là để tự khích lệ, giúp mình vượt qua mọi gian khổ, để quên đi nỗi buồn, cái đói, cái rét, sự đau đớn về tinh thần và thể xác. Bên cạnh thái độ lạc quan, yêu đời, tiếng cười trong nhiều bài còn phảng phất một nỗi buồn, một nỗi chua xót tự cười mình. Đó trước hết là nỗi vất vả như bao người khác: từ chỗ phải làm khách quý tại nhà giam (Đường đời khó khăn), đến chỗ tranh nhau để Được cùm chân mới yên bề ngủ/ Không được cùm chân biết ngủ đâu (Cái cùm) và Mỗi bữa ăn một lưng bát cháo/ Cho nên cái bụng cứ run hoài (Nhà ngục Nam Ninh), đến Lệ thường tù mới đến/ Phải nằm cạnh cầu tiêu (Quán trọ) và Đến buồn đi ỉa cũng không cho (Bị hạn chế)... đều chứa đựng tiếng cười cay đắng, chua xót của thân phận tù đày. Phải nhìn thấy ở Bác, bên cạnh một con người lạc quan, yêu đời là một con người luôn đấu tranh với chính mình để chiến thắng hoàn cảnh, luôn dằn vặt, thao thức để rèn luyện nghị lực. Ở hoàn cảnh của Bác, khó có thể biết ngày nào thì được ra tù, có còn sống để ra khỏi tù hay không, có còn cơ hội để trở về Tổ quốc hay không. Từ đó sẽ hiểu rõ hơn tiếng cười xen lẫn sự bi phẫn trong cuốn nhật kí bằng thơ này.
Nhưng Hồ Chí Minh còn có những nỗi đau xót lớn lao hơn nỗi đau của một người tù bình thường. Đó là danh dự của người đại biểu dân Việt Nam/ tìm đến Trung Hoa đề hội đàm (Đường đời hiểm trở) mà bị kẻ thù xúc phạm, bắt tù tội. Đó là nỗi day dứt trong tâm trí vì giữa lúc nước sôi lửa bỏng của cách mạng mà mình lại trở nên “vô dụng”: Chí cao mà chẳng đáng đồng chinh (Buồn bực). Đó là niềm đau xót cho cuộc sống cơ cực của người dân, cho hoàn cảnh của đất nước... Và trước mắt là nỗi khổ vì mất tự do. Trong Cảnh binh khiêng lợn cùng đi là tiếng cười triết lí ứa nước mắt:
Khiêng lợn lính cùng đi một lối,
Ta thì người dắt, lợn người khiêng.
Con người coi rẻ hơn con lợn,
Chỉ tại người không có chủ quyền.
Không phải ngẫu nhiên mà tiếng cười lạc quan ở Nhật ký trong tù lại luôn cất lên vào những lúc đau đớn nhất về thể xác: lúc bị trói chặt, dây trói “vòng quanh chân với tay”, lúc bị đeo xiềng giải đi xa, lúc bị treo ngược chân trên cột buồm tựa “giảo hình”, lúc bị xích chân tay dẫn đi sau con lợn được lính khiêng, lúc bị ghẻ ngứa khắp người... Kì lạ là tiếng cười luôn luôn ở đỉnh điểm của nỗi đau khổ, những lúc tưởng như không thể chịu đựng nổi, những lúc tức giận nhất, buồn rầu nhất... Và cũng chẳng phải là ngẫu nhiên khi bên cạnh mục đích chính là châm biếm kẻ thù, vẫn xen lẫn một chút tự trào, nhiều khi có hẳn những bài tự trào (Viết hộ báo cáo cho các bạn tù, Dây trói, Ghẻ lở, Đi Nam Ninh...):
Hôm nay xiềng xích thay dây trói,
Mỗi bước leng keng tiếng ngọc rung.
Tuy bị tình nghi là gián điệp,
Mà như khanh tướng vẻ ung dung.
(Đi Nam Ninh)
Trong tiếng cười hài hước đã chứa đựng nỗi bi thương! Hồ Chí Minh trong hoàn cảnh tù đày không viết thơ cho người khác đọc, hay không thể lạc quan đến mức mong tập thơ sẽ được lưu truyền lại cho đời sau, bởi bản thân có tồn tại được hay không đã là một điều khó. Những bài thơ được Bác viết trên những mảnh giấy nhỏ bỏ đi, trên vỏ bao diêm ấy luôn phải giấu giếm cai ngục trong điều kiện bị giải đi liên tục, thì mục đích viết chúng chủ yếu là để khích lệ chính bản thân mình, hãy vượt qua hoàn cảnh khó khăn hiện thời, trở về với công cuộc cứu nước đang trong giai đoạn cần Người nhất.
Hiện thực và lãng mạn, ngoại cảnh và tâm hồn, trào phúng và trữ tình, cao cả và bình thường, bi và hài... quyện chặt lấy nhau trong các bài thơ. Thơ Hồ Chí Minh có khả năng kết hợp những hình ảnh dường như trái ngược, những vấn đề khác hẳn nhau mà không hề bị khập khiễng. Và ngay trong một bài thơ ngắn, Bác vẫn dung hòa được những cung bậc tình cảm tưởng khó có thể xếp cạnh nhau. Ở bài Gia quyến người bị bắt lính, tiếng cười có một sắc thái khác biệt: người đọc bị bất ngờ trước thái độ “quan trên xót nỗi em cô quạnh” với hành động đột ngột “nên lại mời em tạm ở tù”! Ở đây, ý vị mỉa mai trớ trêu của hình ảnh thực tế đã được kết hợp với bi kịch trong tâm trạng và hoàn cảnh của người thiếu phụ, tạo nên một sự đối lập vừa bi thương vừa hài hước. Rõ ràng cái hài ấy không hề làm giảm đi tính bi kịch của hiện thực mà ngược lại đã đẩy cái bi đến đỉnh cao và gây nên phản ứng sâu sắc trong tâm lí người đọc, khiến cho tính nhân văn, tính chiến đấu của bài thơ được nâng lên rõ rệt.
Ở những tác phẩm trên, yếu tố trào phúng và trữ tình đã quyện chặt vào nhau đến mức khó mà chia tách. Chính chất trữ tình nồng đượm giàu sức sáng tạo này đã đưa lại chiều sâu thẩm mĩ cho ý vị trào phúng, và khiến cho tiếng cười trong nhiều bài thơ có được sức sống lâu bền. Ngay cả những vật vô tri, vô giác như chiếc gậy, cái răng, cột cây số... qua ngòi bút Hồ Chí Minh cũng trở thành những nhân vật vừa trữ tình, vừa hài hước, rất độc đáo trong tập thơ.
Hồ Chí Minh đã đưa vào thơ Đường luật những hình ảnh sống động từ đời sống, phá vỡ những khuôn khổ mang tính quy phạm của thể thơ truyền thống này, kết hợp trong một bài thơ nhiều sắc điệu thẩm mĩ khác nhau, trong đó nổi bật là sự hòa quyện giữa cái hài và cái bi. Ở một số bài thơ, yếu tố bi còn đậm nét hơn yếu tố hài, góp phần tạo nên những tác phẩm giá trị. Trong Nhật ký trong tù, ta như thấy được đâu đó những bức tranh đầy chất hiện thực trong những bài thơ Đường luật của Đỗ Phủ, Nguyễn Du, chất lãng mạn bay bổng của thơ Lý Bạch và chất hài hước, triết lí sâu cay, bi lẫn với hài trong thơ Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương...
3. Đặt thơ Bác trong truyền thống thơ viết trong tù của các chí sĩ cách mạng trước Bác, bên cạnh những bài thơ bất khuất, đầy tinh thần yêu nước của những chí sĩ như: Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Đặng Nguyên Cẩn, Ngô Đức Kế... càng thấy rõ sự tiếp nối truyền thống một cách sáng tạo của Nhật ký trong tù. Phảng phất đâu đó trong tập thơ là nỗi niềm của những người anh hùng vì nước quên thân trong thơ Đặng Dung, Nguyễn Quang Bích…
Trong Thi văn các nhà chí sĩ Việt Nam và Thi tù tùng thoại cũng như trong tài liệu Thi tù thảo và Côn Lôn kí thư đã ghi chép các bài thơ do các chỉ sĩ cách mạng đầu thế kỉ XX sáng tác giữa ngục tù đế quốc, đặc biệt là những bài được viết ra ở địa ngục trần gian Côn Đảo, đã biểu hiện một ý chí bất khuất trước kẻ thù:
Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn,
Lừng lẫy làm cho lở núi non...
(Phan Chu Trinh - Đập đá ở Côn Lôn)
Các chí sĩ luôn tin tưởng vào lẽ phải hành động của mình, tin vào chân lí chính nghĩa thắng gian tà. Bởi vậy, trong nhiều bài thơ của họ, thường điểm xuyết những tiếng cười trào phúng mà âm hưởng chính là lạc quan, tự tại, coi thường gian khổ xen lẫn với sự mỉa mai, uất ức trước dã tâm độc ác của kẻ thù và trước thân phận cay đắng của người tù:
Khổ sai không tránh được,
Đau, trình quan đốc tờ:
Quan phát cho thuốc gì?
Đôi xiềng sắt xiềng chân.
Nhưng trước sự khủng bố ngày càng tàn bạo của kẻ thủ, trước những bế tắc và thất bại của cách mạng giai đoạn này, trong tâm can những con người bất khuất ấy cũng dai dẳng một nỗi buồn cay đắng:
Một việc chưa thành tóc nhuộm màu,
Non sông ngoảnh lại thẹn mày râu.
và
Khởi ưng lại nhật trường như thử,
Bất thức kim niên hựu nhược hà?
(Hà lẽ ngày mai vẫn thế này,
Nào biết năm sau lại thế nào?)
Đó chính là tâm trạng chung của đa số các chí sĩ cách mạng lúc bấy giờ. Nhưng trong bất cứ hoàn cảnh nào họ vẫn giữ vững khí tiết, vẫn ung dung, tự tại, khiến kẻ thù không thể khuất phục nổi.
Nhật ký trong tù đã tiếp tục tinh thần bất khuất, tự tin, yêu đời ấy, song không dừng lại ở đó. Hoàn cảnh chung và riêng đã cho phép Bác đi xa hơn. Hồ Chí Minh viết thơ trong tù giữa lúc ở bên ngoài, cách mạng thế giới đang từng bước thắng lợi, những tin chiến thắng mới mẻ hằng ngày vẫn lọt vào nhà tù. Cách mạng Việt Nam cũng đang có những vận hội mới. Đó là cơ sở khách quan cho cái hài trong Nhật ký trong tù đạt tới một cấp độ thẩm mĩ khác - là những tiếng cười chiến thắng trong thơ tù của văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỉ XX.
V.T
--------
1. Các bài thơ trích trong bài viết này đều lấy từ bản dịch Nhật ký trong tù in trong cuốn: Hồ Chí Minh, Tuyển tập văn học, tập 3, Nxb Văn học, Hà Nội, 1995, tr. 248 - 548.
VNQD