Khởi nguồn từ tờ Sinh hoạt văn nghệ ra đời tại chiến khu Việt Bắc mùa đông năm 1949, in trên giấy dó mỏng và ẩm, được phát không cho các chiến sĩ, xuất bản không định kì, rồi đến dịp ra mắt chính thức bạn đọc cả nước vào tháng 5 năm 1957 cho đến ngày hôm nay, sau 70 năm xây dựng và trưởng thành, Tạp chí Văn nghệ Quân đội đã có những cống hiến, những hy sinh trong công cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và những thành tựu lớn lao trong vai trò dẫn dắt, định hình nên dòng văn học viết về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng - một chủ lưu lớn của văn học Việt Nam trong thế kỉ XX và tôn vinh hình ảnh người lính Cụ Hồ. Những cống hiến, hy sinh và những thành tựu của các nhà văn, chiến sĩ ở Văn nghệ Quân đội ấy đã được Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân ghi nhận, biểu dương qua nhiều hình thức khác nhau.
- Tạp chí được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kì chống Mĩ cứu nước.
- Tạp chí có 8 nhà văn được Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, đó là các nhà văn Nguyễn Khải, Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Thu Bồn, Hồ Phương, Xuân Thiều, Hữu Thỉnh, Hữu Mai.
- 2 nhạc sĩ được Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật là Đỗ Nhuận, Huy Du.
- 39 nhà văn được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật: đó là các nhà văn: Hồ Phương, Hữu Mai, Hữu Thỉnh, Lê Lựu, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Trọng Oánh, Thu Bồn, Trần Đăng Khoa, Vũ Cao, Vũ Tú Nam, Xuân Thiều, Phạm Ngọc Cảnh, Nguyễn Khắc Trường, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Trí Huân, Thanh Tịnh, Chu Lai, Nam Hà, Vương Trọng, Nhị Ca, Trung Trung Đỉnh, Anh Ngọc, Dũng Hà, Duy Khán, Lê Thành Nghị, Nguyễn Thị Như Trang, Mai Ngữ, Ngô Thảo, Nguyễn Chí Trung, Ngô Văn Phú, Triệu Bôn, Nguyễn Bảo, Lưu Trùng Dương, Nguyễn Xuân Khánh, Hồng Diệu, Xuân Thiêm, Thanh Quế, Phùng Quán, Nguyễn Quốc Trung.
- 2 họa sĩ được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật gồm họa sĩ Mai Văn Hiến, Văn Đa.
- Hàng trăm tác phẩm, lượt trích dẫn tác phẩm của các nhà văn ở tạp chí được đưa vào các chương trình ngữ văn làm tài liệu học tập cho nhiều thế hệ học sinh trong mấy chục năm qua.
Nhà văn Nguyễn Minh Châu, người được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về VHNT và được đặt tên đường tại Hà Nội và Đà Nẵng. Ảnh: TL
Sự hiện diện của các nhà văn, nhạc sĩ, họa sĩ đã từng công tác ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội trong đời sống xã hội của đất nước hôm nay không chỉ trên những trang văn, trang thơ, trang sách giáo khoa, mà còn ở những tên đường, tên phố, tên trường học... Điều đó cho thấy sự trân trọng của Đảng, Nhà nước, Quân đội và cả dân tộc đối với di sản tinh thần và tầm vóc của các tác giả. Theo thống kê chưa đầy đủ của tôi, tính đến nay có 14 nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ của tạp chí vinh dự được Đảng, Nhà nước, chính quyền địa phương các cấp đặt tên đường, tên phố, tên trường.
Các con đường, con phố, ngôi trường mang tên các nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội trải đều trên dải đất hình chữ S thân yêu của Tổ quốc. Ở miền núi phía Bắc, trên thành phố Điện Biên rực rỡ sắc hoa ban có các con đường mang tên nhà văn Hữu Mai, họa sĩ Mai Văn Hiến và họa sĩ Lê Huy Toàn. Đây là những con đường ghi danh công lao, cống hiến của ba nhà văn, họa sĩ trong những năm tháng tham gia chiến đấu, sáng tác ở chiến trường Điện Biên, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Tháng 9 năm 2025, nhà văn Hữu Mai đã được tỉnh Điện Biên đặt tên cho con đường nằm kề đường Võ Nguyên Giáp, vị tướng mà ông dành nhiều năm tháng để chắp bút các tác phẩm về cuộc đời và sự nghiệp. Trong ảnh là nhà thơ Hữu Việt, con trai nhà văn Hữu Mai. Ảnh: TL
Đường Phùng Quán ở Huế. Ảnh: TL
Thành phố Nam Định nơi đồng bằng sông Hồng trù phú và giàu di tích văn hóa lịch sử có một con đường mang tên một Tổng biên tập Tạp chí, người đã để lại cho nền thơ ca cách mạng một thi phẩm Núi Đôi sống mãi với thời gian: nhà thơ Vũ Cao. Đặc biệt và cảm động hơn nữa là khi cả tên bài thơ và nguyên mẫu nữ của bài: liệt sĩ anh hùng Trần Thị Bắc cũng được Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội lấy làm tên cho hai con đường ở huyện Sóc Sơn cũ. Đây có lẽ là một trường hợp độc nhất vô nhị của lịch sử văn học nước nhà khi cả tác giả - tác phẩm - nguyên mẫu cùng được đặt tên đường. Điều này là minh chứng rõ rệt cho sức sống lâu bền, tầm ảnh hưởng và lan tỏa sâu rộng của Núi Đôi nói riêng và các tác phẩm văn học cách mạng nói chung.
Thủ đô Hà Nội, trung tâm chính trị - văn hóa, kinh tế - xã hội của cả nước có phố Đỗ Nhuận, phố Huy Du và phố Nguyễn Minh Châu - những nhà văn, nhạc sĩ tài hoa của Tạp chí Văn nghệ Quân đội đã ghi dấu ấn không thể phai mờ, định hình nên đặc trưng, bản sắc của cả nền văn học, âm nhạc cách mạng.
Vào đến dải đất miền Trung, ở đất học Hà Tĩnh có một ngôi trường tiểu học mang tên nhà văn Xuân Thiều, cụ Tú Hói của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, người nổi tiếng với Truyền thuyết về Quán Tiên, Huế mùa mai đỏ. Xuôi tiếp về phía Nam, ở Huế có con đường mang tên nhà thơ Thanh Tịnh - người con của xứ Huế, người có tên trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân, người được bao thế hệ học trò nhớ đến với tác phẩm Tôi đi học đã trở thành kinh điển được đưa vào chương trình giảng dạy ngữ văn cho đến tận ngày hôm nay và cũng là Tổng Biên tập thứ hai của Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Một người con khác của đất Thần Kinh, nhà thơ Phùng Quán tác giả của Tuổi thơ im lặng, Vượt Côn Đảo, một trong những biên tập viên đầu tiên của Tạp chí Văn nghệ Quân đội cũng vinh dự được đặt tên đường ở nơi chôn nhau cắt rốn của mình là xã Thùy Dương, huyện Hương Thủy (nay là phường Thanh Thủy). Một nhà thơ khác của tạp chí cũng được Ủy ban nhân dân Thành phố Huế đặt tên đường là nhà thơ Thu Bồn, người đã tôn vinh vẻ đẹp của sông Hương, của Huế bằng những câu thơ đi cùng năm tháng trong bài Tạm biệt Huế: Con sông dùng dằng con sông không chảy/ Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu.
Thành phố Đà Nẵng, trung tâm du lịch của miền Trung và cả nước có con đường mang tên Thiếu tướng nhà văn Nguyễn Chí Trung, nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, người đã gắn bó gần hết cả cuộc đời với vùng đất liên Khu V. Và mảnh đất Đà Nẵng cũng có một con đường mang tên Lưu Trùng Dương, một trong những nhà văn cốt cán thuộc thời kì đầu của tạp chí.
Thành phố Nha Trang xinh đẹp, hiền hòa có con đường mang tên nhà văn Nguyễn Thi, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, người nổi tiếng với Người mẹ cầm súng. Và đến thành phố mang tên Bác, để tưởng nhớ nhà văn chiến sĩ Nguyễn Thi đã anh dũng hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân năm 1968, Đảng bộ và chính quyền thành phố cũng quyết định đặt một con đường mang tên ông.
Cảnh trên đường Thanh Tịnh tại Đà Nẵng. Ảnh: TL
Một tạp chí văn nghệ, một cơ quan của Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam trong 7 thập kỉ xây dựng và trưởng thành có hơn một chục nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ được đặt tên đường, tên phố, tên trường là một điều hiếm gặp trong lịch sử các cơ quan văn học nghệ thuật ở nước ta.
Việc đặt tên đường, tên trường, tên phố là sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân đối với công lao, cống hiến, hy sinh của các nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ của tạp chí. Đây cũng là hành động mang tính giáo dục sâu sắc, giúp thế hệ trẻ sau này hình thành nên tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc, nhắc nhớ lòng biết ơn cống hiến của thế hệ người lính Cụ Hồ.
Việc đặt tên đường, tên trường, tên phố là vinh dự, niềm tự hào lớn lao của các nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ cùng gia đình, người thân. Đây cũng là niềm vinh dự, tự hào của các thế hệ nhà văn chiến sĩ công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Càng vinh dự, tự hào bao nhiêu, các nhà văn chiến sĩ hiện đang công tác tại Nhà số 4, nhất là đội ngũ các nhà văn trẻ hôm nay càng ý thức được trách nhiệm, nghĩa vụ của mình trong việc sáng tác và quảng bá những tác phẩm về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng, trong việc khắc họa chân thực, sống động hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu, các vị tướng nổi tiếng của Quân đội nhân dân Việt Nam và người lính Cụ Hồ ngày hôm nay để tiếp nối truyền thống vinh quang, hào hùng của văn nghệ sĩ quân đội mà các thế hệ tiền bối đi trước đã khai mở.
ĐOÀN MINH TÂM
VNQD