Huỳnh Lập: Kể chuyện chiến tranh bằng góc nhìn điện ảnh

Giá trị của Nghỉ hè sợ nghỉ hưu (NHSNH) có lẽ nằm ở sự giao thoa giữa hai thế hệ thời chiến – thời bình trong bối cảnh xã hội có nhiều áp lực, cùng trăn trở về lòng biết ơn. Câu hỏi “Nếu cả đời này không rực rỡ thì sao?” được đạo diễn Huỳnh Lập đưa lên màn ảnh rộng và diễn biến phim chính là câu trả lời.

Buổi trò chuyện của Văn nghệ Quân đội điện tử cùng nghệ sĩ Huỳnh Lập diễn ra khi bộ phim đã rời rạp, lúc con số doanh thu đã có kết quả, và khi mọi người đã kịp lắng cảm xúc, để nhìn kĩ hơn về bộ phim.

- Xin chào Lập, khép lại hành trình Sao nhập ngũ mùa thứ 14 tại Sư đoàn 312, Lập hứa với đồng đội trong trung đội sẽ làm một bộ phim điện ảnh về người lính. Khi xem tập phát sóng lúc đó, tôi thực sự nghĩ Lập sẽ làm được, và làm theo cách rất đặc biệt. Do đó, khi bộ phim ra rạp, tôi phải đi xem ngay. Và NHSNH giống như cách Lập thể hiện chính con người mình vậy, vừa có chút ma mị, vừa hài hước nhưng cũng rất chân thành, biết ơn. Đi trọn chặng đường từ ý tưởng, kịch bản, bối cảnh đến quay phim, hậu kì và công chiếu, điều gì khiến Lập bất ngờ nhất?

+ Chào chị. Cảm ơn sự ủng hộ của Tạp chí với tác phẩm lần này của Lập. Sao nhập ngũ đã để lại trong Lập quá nhiều tình cảm trân quý và cảm xúc đối với tình yêu đất nước. Điều làm Lập bất ngờ nhất chắc phải kể đến sự ủng hộ nhiệt tình từ các cấp chính quyền đến các cơ quan, đơn vị trong Quân đội, như ê-kíp Sao nhập ngũ, Lữ đoàn Đặc công 429…, để Lập hoàn thành bộ phim và có những cảnh quay liên quan đến chiến tranh. Công ty 17 Production của Lập là công ty tư nhân làm phim độc lập, nên khi nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình như vậy, Lập và ê-kíp vô cùng cảm kích. Các cơ quan, đơn vị và các lãnh đạo thực sự đã tạo điều kiện tốt nhất cho đoàn phim nên việc của ê-kíp chỉ là làm tốt phần việc của mình.

- Một tuần trong quân ngũ ở một chương trình thực tế là quãng thời gian không dài. Điều gì từ trải nghiệm đó, và từ những sự kiện lớn của đất nước, đã thôi thúc Lập theo đuổi đề tài người lính đến cùng?

+ Những ngày ở Sao nhập ngũ giúp Lập thấm thía hơn tinh thần người lính cùng những vất vả trong luyện tập, huấn luyện chiến đấu. Thời gian đó là năm 2023, tiếp đến là hai đại lễ năm 2025 - kỉ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và 80 năm Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2/9 - truyền thêm cho Lập động lực rất lớn để theo đuổi dự án. Nếu có ai hỏi tình yêu nước là như thế nào thì Lập muốn dùng chính bộ phim để trả lời. Và Lập tự thấy trách nhiệm của mình trong việc lan toả tình yêu đó, bởi lòng yêu nước của người Việt Nam không chỉ theo phong trào, thời điểm mà theo suốt cả cuộc đời mỗi người.

- Thành công của NHSNH chắc chắn đã truyền thêm cảm hứng về tình yêu nước cho rất nhiều bạn trẻ. Và cũng khá trùng hợp khi bộ phim ra rạp đúng lúc Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được khẩn trương tiến hành, và chi tiết ông Thời đi tìm hài cốt đồng đội trong phim như phản ánh chính tinh thần đó vậy. Lập nhìn nhận sự trùng hợp này ra sao?

+ Quả đúng là có một sự trùng hợp thú vị về nội dung này, nhưng Lập hay nói với ê-kíp là: “Các bác, các chú thương, nên các bác, các chú cho”. Điều này không hề có sắp xếp trước; ê-kíp chỉ muốn tái hiện cảnh ông Thời trong phim, đi tìm và đưa đồng đội về nhà. Việc phim vô tình ra đời đúng thời điểm cả nước thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm mang một ý nghĩa vô cùng to lớn với Lập và ê-kíp. Lập cảm thấy may mắn và hạnh phúc vì bộ phim góp một phần đưa công việc cao quý này đến với khán giả nói chung, giới trẻ nói riêng.

- Để những cảnh tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ lên phim đúng với thực tế, Lập đã dựa vào những nguồn nào?

+ Để bảo đảm độ chính xác cho từng chi tiết, Lập và ê-kíp đã mời Trung tá Lê Minh Hội, Trợ lí Chính sách - Dân vận, Đội K73, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh làm cố vấn, để các cảnh quay được thực hiện chính xác nhất.

Cố vấn lịch sử Thiếu tướng Vũ Quang Đạo, Nguyên Viện trưởng Viện LSQS. Ảnh: Nhân vật cung cấp

+ Việc sử dụng “người thật việc thật” trong phim là sự tính toán từ trước của ê-kíp. Các chiến sĩ Lữ đoàn Đặc công 429 là những người được huấn luyện chuyên môn nghiêm khắc; hai nhân vật chính trong cảnh này là Tiểu đội trưởng (diễn viên Xuân Phúc) và ông Thời lúc trẻ (Gin Tuấn Kiệt) cũng từng được huấn luyện ngắn hạn tại chương trình Sao nhập ngũ, nên các động tác sử dụng súng bài bản, có kĩ thuật.

Không khí đoàn phim ở những cảnh chiến tranh vô cùng căng thẳng, vì đây là lần đầu tiên Lập trải nghiệm thể loại này trong phim của mình: trọng trách lớn, phải phối hợp rất nhiều người, và hơn hết phải bảo đảm an toàn cho cả diễn viên lẫn ê-kíp. May mắn là được các anh, các chú cố vấn tận tình, vạch ra tất cả các vị trí an toàn cho người và thiết bị, mà lên phim vẫn cực kì hiệu quả, đẹp mắt. Đó có thể là cảnh quay đáng nhớ nhất của Lập cũng như ê-kíp Nghỉ hè sợ nghỉ hưu.

- Ca khúc Thời thanh xuân vang lên hai lần trong phim: khi ông Thời ôm đàn hát giữa nghĩa trang liệt sĩ, và khi anh Thời tuổi đôi mươi cất tiếng giữa những ngày bom đạn. Người lính trẻ trong phim hiện lên vừa can đảm vừa hồn nhiên. Lập muốn khán giả trẻ nhớ gì nhất về những người lính tuổi đôi mươi đó?

+ Lập muốn các bạn trẻ nhớ rằng những người lính năm xưa cũng ở tuổi mười tám, đôi mươi như mình, cũng hồn nhiên, yêu đời và mê ca hát. Vì thế, Lập để ca khúc “Thời thanh xuân” đi qua cả hai thời của ông Thời, để người xem thấy người cựu chiến binh tóc bạc kia cũng từng là một chàng trai trẻ như các bạn. Với Lập, nhớ về người lính không chỉ là nhớ sự hi sinh của họ, mà còn là nhớ họ đã từng sống, từng trẻ trung như chính chúng ta hôm nay.

Thượng tá Nguyễn Đăng Đồng - Phó lữ đoàn trưởng, tham mưu trưởng, hướng dẫn động tác cho các diễn viên. Ảnh: NVCC.

+ Lập không làm phim lịch sử, mà kể bằng góc nhìn của một người trẻ hướng về lịch sử. Điều Lập muốn chứng minh không phải các sự kiện đã diễn ra thế nào, mà là tình cảm của lớp trẻ hôm nay dành cho thế hệ cha ông.

- Có lẽ vì thế mà phim có câu thoại “Tụi ông không sợ nằm xuống, chỉ sợ tụi trẻ không biết tụi ông nằm xuống vì điều gì”. Cái chết không làm họ sợ bằng sự lãng quên của thế hệ sau. Lập viết câu thoại này cho ai?

+ Lập đặt câu thoại vào lời những người lính như một câu hỏi gửi thẳng tới khán giả trẻ, để mỗi bạn tự trả lời bằng sự hiểu biết và lòng biết ơn của chính mình. Với Lập, bộ phim chỉ trọn vẹn khi người trẻ rời rạp mà biết rõ các ông, các chú đã nằm xuống vì hoà bình, độc lập của đất nước.

- Người trẻ trong phim là Trí Bình, một thanh niên thực dụng, nóng vội, nhưng khát vọng khởi nghiệp của cậu là chính đáng. Cũng giống như mong muốn khẳng định bản thân, sống có ích của rất nhiều người khi mạng xã hội tràn ngập những người trẻ thu nhập khủng. Phim không nặng giáo huấn mà lồng bài học vào chính câu chuyện gia đình, chuyện chiến tranh - hoà bình. Nhân vật này có hình mẫu ngoài đời không, và Lập trả lời thế nào cho câu hỏi “Nếu cả đời này không rực rỡ thì sao?”

+ Trí Bình không dựa trên câu chuyện của một hình mẫu cụ thể, mà là hiện trạng chung của giới trẻ khi chưa tìm được mục tiêu, lí tưởng sống cho mình. Trên trang mạng xã hội của mình, Lập nhận được rất nhiều tin nhắn kiểu “anh ơi, nếu cả đời này không rực rỡ thì mình như thế nào vậy anh?”. Từ đó Lập trăn trở nhiều về câu hỏi này và đi tìm lời giải đáp cho phù hợp.

Lời giải Lập tìm được nằm ở chính thế hệ ông Thời: ông cha ta ngày xưa dành sự “rực rỡ” nhất của thời thanh xuân không phải cho riêng mình mà cho hoà bình của cả dân tộc - một cách không toan tính. Vì thế, Lập muốn các bạn trẻ biết ơn thế hệ đi trước đã cho chúng ta một nền hoà bình, tự do để làm điều mình thích, để “rực rỡ”; và dù có thể chưa thành công về mặt công việc, được sống trong thời hoà bình thì chúng ta đã rực rỡ theo những cách rất riêng, đã tiếp nối thanh xuân của rất nhiều người đã ngã xuống.

- Bên cạnh Trí Bình là Thảo Liên. Có ý kiến cho rằng nhân vật này cần được tiết chế, nhưng tôi lại thấy ở đây một bất ngờ: Tín Nguyễn vốn gắn với vai hài, trong NHSNH lại là một thanh niên yêu nước toàn diện, như thể chỉ cần chạm tới là lòng yêu nước bật lên. Lập xây dựng nhân vật này từ cảm hứng nào?

+ Để tạo ra Thảo Liên, Lập đã tiếp xúc với những người có thật ngoài đời, kiểu thanh niên nghiêm túc, sống có lí tưởng và phục vụ công tác xã hội. Bản thân Lập cũng thường tham gia các hoạt động xã hội cùng các bạn thanh niên xung phong ở Nhà Văn hoá Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh, nên phần nào hiểu bộ phim rất cần một nhân vật như thế, để kề vai sát cánh với Trí Bình, giúp cậu hiểu hơn những gì ông cha ta đã hi sinh, và cho cậu thấy bên cạnh việc đi tìm sự rực rỡ cho bản thân, yêu thương người thân cũng là một lí tưởng sống đẹp đẽ, đơn giản nhất.

Huỳnh Lập cùng ê-kíp thực hiện cảnh quay đêm. Ảnh: NVCC.

- Sức nặng của phim đặt lên vai ông Thời, nhân vật rất dễ rơi vào khuôn mẫu cựu chiến binh nghiêm khắc, chuyên nói lời giáo huấn. NSƯT Cao Minh lại cho người xem thấy phía sau sự cộc cằn không phải quyền uy của người ông, mà là nỗi cô độc của người còn sống sót sau khi chứng kiến đồng đội lần lượt nằm xuống, đến mức ông tự tách mình khỏi con cháu vì sợ những ám ảnh chiến tranh làm tổn thương người thân. Lập và NSƯT Cao Minh đã làm việc với nhau thế nào để có nhân vật này trên phim?

+ Ông Thời là nỗi lo rất lớn của Lập, từ khi bắt đầu nghĩ về nhân vật cho đến khi chấp bút. Để khắc hoạ nhân vật chân thật nhất, Lập đã đi gặp các cô chú cựu chiến binh, nghe họ tâm sự, theo dõi, tìm tòi câu chuyện có thật về ông nội của diễn viên Tín Nguyễn. Hoàn thành kịch bản, Lập gửi chú Cao Minh và thuyết phục chú nhận vai ông nội. Chú đọc, nhận vai và qua những buổi đọc kịch bản đã góp ý cho Lập: nếu là chú, chú sẽ giải quyết tâm lí của ông như thế nào.

- Những ám ảnh của ông Thời lại được phim kể qua lăng kính tâm linh, khi Trí Bình, qua góc nhìn của mình, nghi ông nội bị “ma ám” và tính chuyện “trừ tà”. Rồi chính nỗi sợ ban đầu được hoá giải bằng một câu thoại giản dị mà nặng nghĩa: “Các anh, các chú không phải là ma, mà là Anh hùng!”. Lập tính toán thế nào để yếu tố giải trí không lấn át sự tôn nghiêm của đề tài liệt sĩ?

+ Lập chọn lối kể tâm linh pha hài vì đó là ngôn ngữ gần gũi với khán giả trẻ, giúp các bạn bước vào câu chuyện người lính một cách tự nhiên. Nhưng điểm đến của mạch truyện là khoảnh khắc nhân vật nhận ra những người đã nằm xuống là anh hùng, để nỗi sợ ban đầu nhường chỗ cho sự thấu hiểu.

- Tôi cảm giác điều đó chính là Lập trong câu thoại “Nếu đã bắt tay làm điều gì đó, phải thật sự hiểu về nó” được các nhân vật nhắc lại. Tức là đã làm gì phải hiểu kĩ và làm cho tới. Đây như một lời nhắn của bộ phim? Và để hiểu lớp người “nghỉ hưu” như ông Thời, Lập đã tìm hiểu như thế nào?

+ Câu thoại này được cài trong phim như lời nhắn với các bạn trẻ: làm gì cũng phải tìm hiểu cặn kẽ và làm bằng chính tâm sức không vụ lợi sẽ đạt kết quả, đừng làm qua loa cho có, việc yêu nước cũng vậy. Lập còn khá trẻ nên không thể đại diện cho lớp người “nghỉ hưu” để nói lên tiếng nói của họ. Lập chỉ tìm hiểu câu chuyện qua những buổi trò chuyện, tập luyện diễn xuất với diễn viên, và được chú Cao Minh cho thấy cách nhìn của lớp người “nghỉ hưu” về vấn đề phim đặt ra.

- Những tháng làm phim cũng là lúc Lập tham gia Anh trai vượt ngàn chông gai 2026, và tên tuổi của Lập luôn nằm trong nhóm nghệ sĩ được quan tâm nhiều nhất. “Chông gai” nào của bộ phim khiến Lập tốn nhiều công sức nhất, và Lập đã tháo gỡ ra sao?

+ Chông gai lớn nhất của Lập khi vừa thi Anh trai vượt ngàn chông gai vừa làm phim chính là thời gian. Lịch của Lập không được trật nhịp, vì chỉ cần một mốc công việc lệch khỏi quỹ thời gian cho phép là hiệu ứng đô-mi-nô sẽ đổ, nhiều việc sẽ dở dang, không hoàn thành đúng hẹn.

Rất may các cộng sự của Lập và Công ty 17 Production đã hỗ trợ sát sao để Lập không bỏ lỡ phần việc nào, từ hậu kì phim đến thời gian tập hát, tập vũ đạo cho chương trình. May mắn và trộm vía, là bộ phim đã có được thành công nhất định với doanh thu hơn 207 tỉ đồng, còn Lập nhận giải Thủ lĩnh xuất sắc nhất (X-Leader) của Anh trai vượt ngàn chông gai. Mùa hè mất ngủ của Lập cuối cùng đã có quả ngọt.

- Phim đã khép lại hành trình ngoài rạp, đủ để Lập nhìn lại tác phẩm bằng con mắt bình tĩnh hơn. Lập ưng ý nhất điều gì, và nếu được làm lại, Lập sẽ điều chỉnh chỗ nào?

+ Ưng ý nhất của Lập chắc chắn là làm được một bộ phim về lòng yêu nước và lòng biết ơn sâu sắc với các anh hùng liệt sĩ đã hi sinh cho hoà bình, độc lập của đất nước. Còn nếu được điều chỉnh, có lẽ Lập sẽ sửa các cảnh quay cho bớt ma mị đi, để chỉ tập trung vào sự hi sinh của ông Thời dành cho gia đình và đất nước.

- Chúc mừng Lập và ê-kíp đã có thành công nhất định trong nghệ thuật và trong lòng công chúng. Xem phim, tôi có cảm giác Lập tràn đầy năng lượng: các chi tiết ăm ắp ý tưởng, liên tục tạo bất ngờ, đến gần cuối phim người xem vẫn chưa đoán được câu chuyện sẽ khép lại thế nào. Lập đã có ý tưởng cho bộ phim tiếp theo chưa, nhất là một tác phẩm về đề tài yêu nước mang dấu ấn riêng của Lập như lần này?

+ Lập đã có ý tưởng cho dự án sắp tới. Nhưng với Lập, khi nào mọi thứ đã bắt tay vào thực hiện và đã được xác định chắc chắn thì Lập mới công bố với khán giả, vì Lập cũng sợ “nói trước bước không qua”. Xin mọi người đợi Lập thêm một chút nhé.

- Cảm ơn Lập đã tham gia phỏng vấn, chúc Lập cùng ê-kíp sớm có những tác phẩm ấn tượng, độc đáo, đúng chất của Lập trong thời gian tới, và tiếp tục đưa tình yêu nước, lòng biết ơn thế hệ cha anh đến gần hơn với khán giả trẻ!

HOÀNG OANH thực hiện