. NGUYỄN THỊ THIỆN
Trường ca Ngôi sao đỏ trên Đồi Xanh do Nxb Hội Nhà văn ấn hành những năm gần đây - tác phẩm thứ 8 của nhà thơ cựu chiến binh Phùng Trung Tập - không chỉ là một trường ca về chiến thắng Điện Biên Phủ mà còn là bản anh hùng ca về một con người cụ thể: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Đức Song. Thành công nổi bật của tác phẩm là từ những con người và sự kiện lịch sử cụ thể, tác giả đã khái quát thành những biểu tượng nghệ thuật đầy xúc động. Trong đó nổi bật nhất là chân dung người anh hùng Đặng Đức Song và bức tranh toàn dân kháng chiến trong chiến dịch Điện Biên Phủ.
Nhan đề Ngôi sao đỏ trên Đồi Xanh giàu tính biểu tượng. “Ngôi sao đỏ” vẫn được gắn trên mũ của những người chiến sĩ, sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, tượng trưng cho lí tưởng cách mạng, sự hi sinh và niềm tin bất diệt của các thế hệ đi trước; cũng là hình ảnh biểu tượng về người anh hùng. “Đồi Xanh” là tên quả đồi, một cao điểm ác liệt tại chiến trường Điện Biên Phủ, cũng là biểu trưng cho sự sống, hòa bình và tương lai. Sự kết hợp hai hình ảnh tạo nên ý nghĩa sâu sắc, những gian khổ, hi sinh trong quá khứ đã kiến tạo những màu xanh của cuộc sống hiện tại, để ánh sáng lí tưởng vẫn tiếp tục soi đường cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
1. Chân dung anh hùng Đặng Đức Song - biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam
Tuổi thơ cơ cực nhưng giàu nghị lực. Tác giả không xây dựng người anh hùng từ những huyền thoại xa vời mà bắt đầu từ một cậu bé làng quê ven sông Kinh Thầy. Hoàn cảnh của Đặng Đức Song hiện lên cụ thể qua những câu thơ Mồ côi cha khi tuổi còn sấp ngửa/ Mồ côi mẹ hắt hiu quần túm, áo manh đã khắc họa xuất thân vô cùng gian khó của nhân vật. Đó là đứa trẻ lớn lên giữa nghèo đói, thiếu thốn, phải “cắt cỏ, chăn trâu”, “toãi chân gồng gánh” việc gia đình để mưu sinh. Tuy vậy, nhà thơ không đi sâu vào bi kịch mà nhấn mạnh vào nghị lực và sức sống của cậu bé qua những miêu tả ngoại hình: Da ngăm màu đất/ Vờn sóng Kinh Thầy/ Mắt biếc trời xanh. Vóc dáng ấy gợi vẻ đẹp của một con người được nuôi dưỡng từ đất đai, sông nước và truyền thống quật cường của quê hương. Đó chính là nền tảng hình thành nhân cách người anh hùng sau này.
Sự trưởng thành trong cách mạng. Từ một thiếu niên làng quê, Đặng Đức Song sớm giác ngộ cách mạng. Gia đình anh trai cả là cơ sở nuôi cán bộ Việt Minh, môi trường ấy đã gieo vào tâm hồn Đặng Đức Song những hoài bão, lí tưởng lớn lao. Anh tham gia hoạt động du kích: Khi tuổi đời chưa đủ trăng tròn/ Theo dõi địch, canh gác đêm/ Chuyển công văn thư từ, anh làm liên lạc. Những công việc tưởng như nhỏ bé ấy chính là quá trình rèn luyện bản lĩnh chiến đấu, tinh thần trách nhiệm và lòng trung thành với cách mạng. Vào tuổi thanh niên, Đặng Đức Song đi bộ đội. Anh giả làm người đi câu cá, một mình vượt đường xa dấn thân vào tuyến đầu cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc. Nhà thơ đã cho thấy quy luật lớn của lịch sử: người anh hùng không sinh ra đã là anh hùng mà bản lĩnh, phẩm chất được hun đúc, tôi rèn từ cuộc sống lao động và phong trào cách mạng.
Tinh thần quả cảm, kiên trung và sáng tạo chiến đấu. Chương VI của tác phẩm mang tên Cao điểm 781 - Đồi Xanh táp lửa là trung tâm của toàn bộ trường ca. Ở đó, Đặng Đức Song được đặt trong hoàn cảnh thử thách khốc liệt. Người trung đội trưởng ấy bị cô lập vì không nhận được lệnh rút quân. Khi ấy, trước sức tấn công áp đảo của quân Pháp, với số lựu đạn chày và một khẩu súng, gần như đơn độc giữa chiến hào đổ nát, anh vẫn …một mình với khẩu súng trung liên/ Mà bẻ gãy tất cả cuộc tấn công của địch. Đặng Đức Song kiên quyết bám trận địa, chiến đấu quả cảm, vừa đánh trả vừa sáng tạo cách tiêu diệt kẻ thù sao cho hiệu quả cao nhất. Đây là điểm sáng trong việc xây dựng hình tượng anh hùng. Nhà thơ sử dụng bút pháp sử thi/ anh hùng ca kết hợp nghệ thuật phóng đại để nâng tầm nhân vật thành biểu tượng: Áp má, tì vai, kéo cò rê luồng đạn thẳng/ Hất kẻ thù bò lên như quét lá khô rừng. Với cảm hứng hào sảng, nhà thơ ngợi ca người dũng sĩ giữa trận chiến: Đấu trí giữa chiến trường máu lửa/ Không thể lấy thân chống lại súng đạn thù/ Phải tìm ra những điểm địch không ngờ/ Chủ động tấn công sẽ giành chiến thắng. Trong khi hào hứng tái hiện cuộc đấu không cân sức, nhà thơ đã có những suy ngẫm rất triết lí và nhân văn: Mọi tính toán ở chiến trường được, mất/ Không thể mang ra cá cược/ Tính mạng con người để hạch toán chiến công.
Kết thúc trận chiến tại Cao điểm 781, quân ta thắng rực rỡ: Trưa ngày 6 tháng Ba năm 1954/ Trung đoàn trưởng Vũ Lăng/ Đoàn 98/ Gắn Huân chương Chiến công lên ngực áo từng chiến sĩ/ Hai mươi bốn anh hùng trấn giữ Đồi Xanh/ Đặng Đức Song bị thương/ Chân đau không tự bước/ Đồng đội cõng trên lưng/ Giữa chiến hào/ Để Trung đoàn trưởng gắn huân chương “Dũng sĩ Đồi Xanh”. Đây là những chi tiết, hình ảnh vô cùng chân thực và cảm động. Con người cá nhân trở về trong vòng tay đồng chí, đồng đội thân yêu, chiến công của anh hòa chung với chiến thắng của toàn đơn vị. Đặng Đức Song không chỉ là một chiến sĩ mà trở thành hiện thân của ý chí chiến đấu bất khuất của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Người anh hùng trở về đời thường. Điều đáng quý là trường ca không dừng lại ở chiến công của người anh hùng. Sau cuộc chiến, Đặng Đức Song có được “hàm Đại tá” và danh hiệu “Anh hùng” nhưng anh không tự bằng lòng với hiện tại. Anh đã ôn tập văn hóa và thi đậu vào Đại học Bách khoa. Tốt nghiệp, anh trở thành Kĩ sư vô tuyến điện/ Một giám đốc kiên trung của Nhà máy Thông tin M1. Đặng Đức Song không sống bằng hào quang quá khứ mà tiếp tục cống hiến cho đất nước trên mặt trận xây dựng và phát triển kinh tế. Điều này khiến hình tượng nhân vật mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc: anh hùng không chỉ là người biết chiến đấu mà còn là người biết lao động sáng tạo phụng sự nhân dân. Không những thế, người anh hùng ấy cùng với người bạn đời - bà Hoàng Thị Phương Vinh - đã sinh thành và nuôi dưỡng những người con trưởng thành. Ba con trai của ông bà đều nối nghiệp cha, trở thành những sĩ quan cao cấp, đã và đang phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Qua toàn bản trường ca, Đặng Đức Song hiện lên như một biểu tượng của thế hệ Điện Biên: xuất thân bình dị, giác ngộ cách mạng từ Nhân dân, gan dạ trong chiến đấu, khiêm nhường, liêm khiết trong cuộc sống đời thường, suốt đời phụng sự Tổ quốc. Đó là hình tượng chân dung tiêu biểu của Bộ đội Cụ Hồ trong thế kỉ XX.
2. Bức tranh toàn dân kháng chiến, sức mạnh làm nên chiến thắng
Cả dân tộc cùng kháng chiến. Hình tượng trung tâm của trường ca là anh hùng Đặng Đức Song, đi cùng với ông là cả dân tộc đứng lên chiến đấu. Ngay từ những chương đầu, tác giả đã cho thấy cách mạng được nuôi dưỡng trong lòng dân. Hầm bí mật/ Giấu cán bộ nằm vùng lãnh đạo nhân dân trong nhà anh cả của Đặng Đức Anh là hình ảnh tiêu biểu cho hàng triệu gia đình Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp. Cuộc chiến vì thế không phải là việc riêng của Quân đội mà là sự nghiệp của toàn dân. Hậu phương rộng lớn liên tục tiếp sức tiền tuyến. Một trong những chương hay nhất của trường ca là chương V viết về con đường ra trận. Tác giả dựng nên bức tranh hùng tráng của hậu phương: Những chàng trai, cô gái hậu phương/ Theo tiếng gọi non sông, lên đường ra mặt trận/ Xe đạp, xe thồ, đòn tre, gồng gánh/ Sọt mây, tre đan tải đạn, tải thương/ Bản tình ca tiền tuyến, hậu phương/ Có gì vui hơn tuyến đường ra mặt trận. Những hình ảnh rất hào hùng ấy đã góp phần làm nên kì tích chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu chấn động địa cầu”. Đặc biệt, nhà thơ nhấn mạnh sự tham gia của mọi tầng lớp, biểu hiện sinh động của tinh thần đại đoàn kết dân tộc - nguồn sức mạnh lớn nhất của cuộc kháng chiến: cả nước hướng về Điện Biên; những địa danh như Hòa Bình, Mộc Châu, Sơn La, Lai Châu, Lũng Lô, Phiêng Ban, Đèo Chẹn… xuất hiện liên tiếp tạo nên một không gian rộng lớn. Điện Biên không còn là một chiến trường riêng lẻ mà trở thành điểm hội tụ ý chí và tinh thần quyết chiến, quyết thắng của cả dân tộc Việt Nam. Câu thơ Ngàn năm chưa có bao giờ/ Toàn dân hội tụ dưới cờ vàng sao đã khái quát khí thế toàn dân kháng chiến bằng giọng điệu sử thi hào hùng.
Bản anh hùng ca về sự hi sinh. Điều đặc biệt ở trường ca là tác giả không chỉ ca ngợi chiến thắng mà còn tái hiện chân thực những mất mát, hi sinh. Câu thơ Máu xương đồng đội ta thấm từng tấc đất hay Những mất mát hi sinh không thể nói bằng lời đã đưa người đọc đến chiều sâu của tác phẩm. Đây cũng chính là tư tưởng xuyên suốt được tác giả nêu ngay từ lời đề từ: Khoản thơ nào còn thiếu nợ chiến binh. Thiên trường ca trở thành một nén tâm hương dành cho những người đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc. Tác phẩm còn là sự kết hợp giữa sử thi và tư tưởng nhân văn, tình yêu chuộng hòa bình. Bức tranh toàn dân kháng chiến trong tác phẩm không chỉ có hào khí chiến thắng mà còn chan chứa tình người: tình làng nghĩa xóm, tình quân dân cá nước, tình đồng đội sống chết có nhau, tình hậu phương với tiền tuyến gắn kết. Nhờ đó, tác phẩm vượt khỏi khuôn khổ áng thơ chép lịch sử để trở thành một trường ca về sức mạnh tinh thần của dân tộc Việt Nam.
Ngôi sao đỏ trên Đồi Xanh là một trường ca mang đậm cảm hứng sử thi và chiều sâu nhân văn. Thành công nổi bật nhất của tác phẩm là xây dựng được hình tượng Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Đức Song như biểu tượng của thế hệ Điện Biên và đồng thời tái hiện bức tranh toàn dân kháng chiến rộng lớn, hào hùng mà thấm đẫm hi sinh. Từ cậu bé mồ côi bên sông Kinh Thầy đến người chiến sĩ giữ chốt Đồi Xanh giữa vòng vây quân Pháp, sau trở thành Đại tá, kĩ sư, giám đốc trong thời bình, Đặng Đức Song hiện lên như minh chứng sống động cho chân lí mà trường ca muốn khẳng định: sức mạnh của dân tộc Việt Nam được tạo nên từ những con người bình dị, biết sống vì Tổ quốc và Nhân dân. Chính vì thế, tác phẩm không chỉ tỏa sáng trên Đồi Xanh của Điện Biên năm 1954 mà còn tiếp tục lan tỏa trong kí ức lịch sử và đời sống hòa bình hôm nay.
N.T.T
VNQD