“Khi hạ cánh xuống, tôi sa ngay vào hố bom, ba chân máy bay văng hết. Một cánh nghiêng, một cánh rà xuống đường băng, ánh sáng lóe lên phía đầu, sau đó lật ngửa quay 180 độ rồi lật trở lại… “ “Họ luôn luôn khao khát làm chủ vũ khí, trang bị, thậm chí còn đề xuất những ý tưởng rất thông minh, sáng tạo khiến chúng tôi, những người hướng dẫn, hết sức kinh ngạc và tôi tự hào vì họ”. Câu chuyện hạ cánh của Anh hùng LLVTND phi công Phạm Tuân trong trận chiến với B-52 Mĩ trên bầu trời Hà Nội năm 1972 và niềm tự hào của cựu chuyên gia Nga Nikolai Kolesnik - Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Nga tham gia công tác tại Việt Nam, dành cho những người lính Phòng không Việt Nam khi sang giúp đỡ Quân đội nhân dân Việt Nam làm chủ hệ thống vũ khí, khí tài phòng không trong kháng chiến chống Mĩ mà tôi gặp và được nghe kể khiến cho tôi thực sự háo hức khi cùng các nhà văn Tạp chí Văn nghệ Quân đội trò chuyện với Trung tướng Trần Ngọc Quyến, Chính ủy Quân chủng Phòng không - Không quân, nhằm có một hình dung nhất định về Lực lượng Phòng không - Không quân Việt Nam trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc cũng như giai đoạn tiến thẳng lên hiện đại hiện nay.
VNQĐ: Thưa đồng chí Chính ủy, từ chỗ gần như chưa có gì, lực lượng Phòng không - Không quân của chúng ta đã từng bước trưởng thành, đủ sức đánh bại những lực lượng không quân hùng mạnh của các đế quốc. Đó hẳn là một câu chuyện rất đáng tự hào…
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Vâng, có lẽ câu chuyện ấy bắt đầu từ… không. Nghe có vẻ khó tin, nhưng đó là một thực tế. Phòng không - Không quân là lực lượng gắn với những vũ khí, trang bị hiện đại; mà vũ khí càng hiện đại, đòi hỏi con người sử dụng phải có trình độ tương xứng. Trong những ngày đầu, khi Quân đội nhân dân Việt Nam còn non trẻ, chúng ta chưa có trong tay những phương tiện ấy, máy bay địch có thể oanh tạc bất cứ nơi nào và gần như nắm ưu thế tuyệt đối trên không.
VNQĐ: Nhưng rồi tại trận quyết chiến Điện Biên Phủ, từ dưới mặt đất, lực lượng pháo phòng không của chúng ta đã bất ngờ xuất hiện…
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Nếu nhìn lại chặng đường ấy, có thể thấy đó là một bước trưởng thành rất nhanh của lực lượng phòng không Việt Nam. Từ chỗ gần như chưa có gì trong những năm đầu kháng chiến, đến Điện Biên Phủ, chúng ta đã có trong tay những đơn vị pháo phòng không đủ sức tạo nên một thế trận hiệu quả, trực tiếp uy hiếp hoạt động tiếp tế, chi viện bằng đường không của địch. Đó là một minh chứng sinh động cho tài năng, bản lĩnh và sức sáng tạo của quân và dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng, Bác Hồ và Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Ở Điện Biên Phủ, chúng ta xác định phải “khóa chặt đường tiếp tế chi viện của địch”, mà muốn làm được điều đó thì trước hết phải khống chế được bầu trời, không để máy bay đối phương tự do tiếp tế, chi viện cho tập đoàn cứ điểm.
Điều đáng nói là ở Điện Biên Phủ, chúng ta không sử dụng pháo phòng không theo cách thông thường. Theo tư duy tổ chức tác chiến lúc bấy giờ, pháo phòng không chủ yếu làm nhiệm vụ phòng thủ điểm, bố trí tại một vị trí dưới mặt đất để bảo vệ một mục tiêu nhất định. Nhưng trong điều kiện chiến trường Điện Biên Phủ, bộ đội ta đã có một bước phát triển rất sáng tạo về tư duy tác chiến: đưa hỏa lực phòng không vào sâu hơn, bố trí thành thế trận liên hoàn, từng bước hình thành một “lưới lửa” tấn công bao vây lòng chảo. Nói cách khác, chúng ta không ngồi chờ máy bay địch đến rồi mới đánh, mà chủ động tạo ra một thế trận khiến máy bay địch mỗi khi xuất hiện đều phải đối mặt với hỏa lực phòng không của ta. Từ nhiều hướng, ở nhiều cự li, các trận địa phòng không từng bước khống chế hoạt động của không quân địch, làm suy giảm khả năng tiếp tế và chi viện cho tập đoàn cứ điểm.
Đó là một bước phát triển rất quan trọng trong nghệ thuật tác chiến phòng không của quân đội ta. Và có lẽ, điều đáng tự hào nhất là, trong một điều kiện vô cùng thiếu thốn, gian khổ, bộ đội ta đã biết tìm ra cách đánh phù hợp, lấy trí tuệ, lòng dũng cảm và khả năng thích ứng để khắc chế ưu thế về phương tiện, kĩ thuật của đối phương.
VNQĐ: Trong lịch sử chiến tranh trên không, chắc chắn không thể không nhắc đến những trận chiến của Phòng không - Không quân Việt Nam với không quân Mĩ, mà đỉnh cao là Chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” tháng 12/1972…
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Đúng vậy. Nói về nghệ thuật chiến tranh trên không, không thể không nhắc đến những trận chiến của Phòng không - Không quân Việt Nam với không lực Mĩ, đặc biệt là cuộc chiến đấu 12 ngày đêm trên bầu trời Hà Nội cuối tháng 12/1972. Trận chiến đó, có thể xem như là một màn bứt phá đặc biệt của lực lượng Phòng không - Không quân Việt Nam. Sự vĩ đại của chiến thắng ấy được làm nên trong điều kiện vũ khí, trang bị và tiềm lực của ta có sự chênh lệch rất lớn so với không quân Mĩ. Sự vĩ đại ấy là sự kết hợp sáng tạo giữa lưới lửa mặt đất, không chiến và sự quả cảm để đối phó với những không lực tối tân.
Có thể khẳng định rằng, “lưới lửa phòng không” của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ xâm lược là một nét đặc sắc của nghệ thuật quân sự Việt Nam. Đây không chỉ là hệ thống hỏa lực phòng không hùng mạnh mà còn là một thế trận phòng không nhân dân rộng khắp, được xây dựng trên cơ sở phát huy sức mạnh tổng hợp của cả dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Chính vì vậy, nhiều học giả và chuyên gia quân sự quốc tế đã đánh giá đây là một trong những hệ thống phòng không nhiều tầng, nhiều lớp, hiệu quả nhất trong lịch sử chiến tranh hiện đại.
VNQĐ: Đồng chí Chính ủy có thể nói rõ hơn về cách tổ chức thế trận để tạo nên “lưới lửa” ấy?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Đó là việc Đảng và Quân ủy Trung ương của ta đã xây dựng thế trận phòng không, không quân thống nhất trên phạm vi toàn miền Bắc, kết hợp chặt chẽ giữa lực lượng phòng không ba thứ quân với Quân chủng Phòng không - Không quân làm nòng cốt bảo vệ vững chắc các mục tiêu trọng yếu.
Mỗi lực lượng đảm nhiệm một vai trò, nhưng đều được tổ chức trong một hệ thống chỉ huy và hiệp đồng tác chiến thống nhất.
Ở tầng cao là lực lượng tên lửa phòng không. Đây là lực lượng chủ công trong việc tiêu diệt các tốp máy bay chiến lược, đặc biệt là máy bay B-52.
Ở tầng trung và tầng thấp là các đơn vị pháo phòng không với nhiều cỡ pháo khác nhau, được triển khai rộng khắp để bảo vệ cầu, cảng, nhà máy, trận địa, tuyến giao thông và đội hình chiến đấu. Những khẩu pháo ấy đã tạo nên những vành đai hỏa lực dày đặc, buộc máy bay địch luôn phải hoạt động trong điều kiện bị uy hiếp liên tục.
Trung tướng Trần Ngọc Quyến - Chính ủy Quân chủng tham quan mô hình học cụ huấn luyện tại Trung đoàn 228.
Trên bầu trời là lực lượng không quân tiêm kích, sẵn sàng cất cánh đánh chặn, tiêu diệt máy bay địch từ xa, phối hợp nhịp nhàng với tên lửa và pháo phòng không.
Dưới mặt đất là mạng lưới ra đa cảnh giới phủ khắp các hướng chiến lược, phát hiện sớm mục tiêu, dẫn đường cho không quân, cung cấp phần tử bắn cho tên lửa và pháo phòng không.
Cùng với đó là hệ thống quan sát mắt của lực lượng dân quân tự vệ và nhân dân ở khắp các địa phương, tạo thành mạng lưới cảnh giới rộng khắp, bảo đảm thông báo, báo động được truyền đi nhanh chóng, liên tục và chính xác.
Điểm đặc sắc của “lưới lửa phòng không” Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng vũ khí hay mật độ hỏa lực, mà còn ở nghệ thuật tổ chức thế trận và hiệp đồng tác chiến. Chúng ta đã biết kết hợp giữa vũ khí hiện đại với vũ khí có trong biên chế, giữa lực lượng chủ lực với lực lượng địa phương, giữa tác chiến của Quân chủng với thế trận phòng không nhân dân.
Mỗi khi máy bay Mĩ xâm nhập vùng trời miền Bắc, chúng phải đối mặt với hỏa lực từ nhiều hướng, nhiều độ cao và nhiều lực lượng khác nhau, khiến đối phương luôn bị đặt trong tình trạng căng thẳng, bị động và tổn thất nặng nề.
Thực tiễn chiến tranh đã chứng minh hiệu quả của thế trận đó. Hàng nghìn máy bay các loại của không quân Mĩ đã bị bắn rơi trên bầu trời Việt Nam; nhiều phi công Mĩ từng thừa nhận rằng bay vào vùng trời miền Bắc giống như bay vào một “biển lửa”.
Đỉnh cao của nghệ thuật tổ chức “lưới lửa phòng không” chính là Chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” tháng 12/1972, khi quân và dân ta đánh bại cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B-52, buộc Mĩ phải chấm dứt chiến tranh phá hoại và kí Hiệp định Paris.
Ngày nay, mặc dù phương thức tác chiến trên không đã có nhiều thay đổi với sự xuất hiện của máy bay tàng hình, tên lửa hành trình, vũ khí công nghệ cao và các phương tiện bay không người lái, nhưng tư tưởng xây dựng thế trận phòng không nhiều tầng, nhiều lớp, hiệp đồng chặt chẽ giữa các lực lượng và phát huy sức mạnh tổng hợp của nền quốc phòng toàn dân vẫn còn nguyên giá trị.
Đó chính là bài học lịch sử quý báu mà Quân chủng Phòng không - Không quân tiếp tục kế thừa, phát triển để bảo vệ vững chắc vùng trời thiêng liêng của Tổ quốc trong tình hình mới.
VNQĐ: Vâng, trong tình hình mới hiện nay, nói đến các phương thức xây dựng lá chắn phòng thủ đa tầng bảo vệ bầu trời trên thế giới, không thể không nhắc đến hệ thống “Vòm sắt” của Israel và những ý tưởng về “Vòm vàng” của Mĩ trong tương lai. Còn với Việt Nam, trong hình thái tác chiến hiện đại, các lực lượng trong Quân chủng được tổ chức, hiệp đồng như thế nào để tạo nên một lá chắn vững chắc, thưa đồng chí Chính ủy?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Trong buổi làm việc với Bộ Tổng Tham mưu ngày 30/4/2026, khi chỉ đạo về kế hoạch tác chiến phòng không chiến lược và phương pháp phòng, chống thiết bị bay không người lái (UAV) trong hình thái chiến tranh hiện đại, Phó thủ tướng, Bộ Trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang đã nhấn mạnh về việc chú trọng xây dựng “Vòm phòng không bền vững” cho lực lượng Phòng không - Không quân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nghệ thuật phòng không của chúng ta chưa bao giờ đơn độc của một loại vũ khí, mà là sự kết hợp của các hỏa lực và trí tuệ, được vận hành theo một thứ tự hiệp đồng nghiêm ngặt, chính xác đến từng giây.
Trong tác chiến hiện đại, lực lượng Ra đa chính là “mắt thần”, là tai mắt của Tổ quốc, phát hiện mục tiêu từ sớm, từ xa, không để bị động, bất ngờ trong mọi tình huống. Khi mục tiêu đã được định vị, lực lượng Tên lửa phòng không với tầm bắn xa, chính xác sẽ là đòn đánh chặn hiệu quả tiêu diệt các phương tiện tiến công đường không chiến lược của địch. Phối hợp nhịp nhàng ở tầng cao ấy là những cánh én Không quân tiêm kích xuất kích từ các sân bay, chủ động cơ động, bao vây và bẻ gãy các mũi đột kích của đối phương. Cuối cùng, ở tầng thấp và tầm trung, lực lượng Pháo phòng không cùng tên lửa tầm thấp sẽ dệt nên bức lưới lửa dày đặc, dũng mãnh bảo vệ các mục tiêu trọng yếu.
Sự đan cài, nối tiếp chặt chẽ giữa các lực lượng ấy tạo nên một “Vòm phòng không bền vững”, khép kín từ xa đến gần, từ cao xuống thấp, đối phó hiệu quả với các phương thức tập kích đường không hiện đại.
Trung tướng Trần Ngọc Quyến - Chính ủy Quân chủng trao quà tặng cán bộ, phi công Lữ đoàn Không quân 918 thực hiện nhiệm vụ A80.
VNQĐ: Nghe đồng chí phân tích, người ta thấy sự chắc chắn nhưng cũng hết sức linh hoạt của “Vòm phòng không bền vững”. Thế nhưng, vũ khí hiện đại đến đâu cũng phải do con người điều khiển. Để “Vòm phòng không” ấy thực sự “bền vững”, Quân chủng đã xây dựng “phần hồn” của nó như thế nào?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Có một quy luật bất biến: Vũ khí càng hiện đại, công nghệ càng cao thì yêu cầu về bản lĩnh, nhân tố chính trị tinh thần của con người lại càng phải vững vàng. Để có một “Vòm phòng không bền vững” về mặt quân sự, đi đôi với nó, cần phải có một “Vòm công tác Đảng, công tác chính trị (CTĐ, CTCT) phòng không bền vững”. Nó được dệt bằng ba sợi chỉ đỏ cốt lõi:
Trận địa tư tưởng kiên định: Giúp người chiến sĩ ra đa mắt không rời màn hình, chiến sĩ tên lửa, pháo thủ không rời mâm pháo, phi công sẵn sàng xuất kích dù đối mặt với vũ khí công nghệ cao, nhiễu điện tử dày đặc của đối phương.
Tổ chức Đảng trong sạch, vững mạnh: Mỗi chi bộ trên các đỉnh núi cao, các sân bay, đài trạm phải là một pháo đài thép, lãnh đạo toàn diện, giữ nghiêm kỉ luật và sức chiến đấu trong mọi tình huống khốc liệt nhất.
Thế trận lòng dân và trận địa phòng không nhân dân: “Vòm CTĐ, CTCT phòng không” không chỉ nằm trong doanh trại, mà còn lan tỏa, gắn kết máu thịt với nhân dân. Chính niềm tin của nhân dân là bệ đỡ, là nguồn tiếp sức vô tận cho bộ đội canh trời.
VNQĐ: Có thể hiểu, nếu “Vòm phòng không quân sự” là lá chắn hữu hình bảo vệ đất nước, thì “Vòm CTĐ, CTCT phòng không” chính là lá chắn vô hình?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Chính xác là như vậy. “Vòm CTĐ, CTCT phòng không” chính là linh hồn, là cội nguồn sức mạnh để vận hành “Vòm phòng không quân sự”. Khi người chiến sĩ có một trái tim rực lửa, một cái đầu tỉnh táo và một niềm tin tuyệt đối vào Đảng, vào nhân dân, thì mọi khí tài dù phức tạp đến đâu cũng sẽ phát huy tối đa hiệu suất. Hai chiếc vòm này lồng vào nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, bất khả xâm phạm. Đó chính là sự kế thừa xứng đáng nghệ thuật quân sự của cha ông ta ở lòng chảo Điện Biên Phủ, cuộc kháng chiến chống Mĩ, đặc biệt là trận Điện Biên Phủ trên không trên bầu trời Hà Nội năm xưa vào sự nghiệp bảo vệ bầu trời Tổ quốc hôm nay.
VNQĐ: Được biết, hình thái tác chiến hiện nay đang thay đổi chóng mặt với sự xuất hiện của các phương tiện bay không người lái (UAV). “Vòm CTĐ, CTCT” làm thế nào để bao bọc và thích ứng với nhiệm vụ hoàn toàn mới này, thưa đồng chí?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Đây chính là một mấu chốt quan trọng. Hiện nay, tác chiến phương tiện không người lái là yêu cầu sống còn. Quân chủng vừa thành lập Trung tâm Huấn luyện không người lái có nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, huấn luyện cán bộ và nhân viên kĩ thuật làm chủ thiết bị không người lái, nghiên cứu phát triển nghệ thuật tác chiến, đồng thời bảo đảm sẵn sàng chiến đấu bảo vệ bầu trời Tổ quốc…
Ngay khi trung tâm ra đời, “Vòm CTĐ, CTCT” đã lập tức phủ sóng. Chúng tôi không chỉ huấn luyện kĩ thuật, mà phải xây dựng hoạt động CTĐ, CTCT ngay trong lòng thế trận tác chiến hiện đại này để khơi dậy tư duy sáng tạo, giúp bộ đội dám nghĩ, dám làm, biến tri thức công nghệ thành lòng tin vào chiến thắng.
VNQĐ: Quân chủng Phòng không - Không quân là một đại gia đình với nhiều lực lượng đặc thù. Đồng chí có thể chia sẻ sâu hơn về cách triển khai “Vòm CTĐ, CTCT” đối với từng lực lượng, đặc biệt là đội ngũ phi công?
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Tùy theo đặc thù của từng lực lượng mà hoạt động CTĐ, CTCT có phương pháp tiếp cận riêng.
Với đội ngũ phi công, hoạt động CTĐ, CTCT được thiết kế nghiêm ngặt theo 3 giai đoạn: Chuẩn bị bay, thực hành bay và kết thúc bay - nó tương ứng với chuẩn bị chiến đấu, thực hành chiến đấu và kết thúc chiến đấu. Với phi công, quan trọng nhất là bản lĩnh. Người ta vẫn nói “phi công cất cánh là đã anh hùng”, bởi khi rời mặt đất, họ phải độc lập tác chiến trong môi trường rất phức tạp. Vì vậy, hoạt động CTĐ, CTCT ở đây phải tôi luyện cho họ một ý chí sắt đá, một cái đầu lạnh và sự bình tĩnh tối đa để làm chủ máy bay, xử lí chính xác các bất trắc trên không.
Còn với các lực lượng mặt đất như Tên lửa, Ra đa hay Pháo phòng không, là đi vào chiều sâu của sự chính xác và hiệp đồng. Bộ đội tên lửa, ra đa cần độ chính xác tính bằng mi li met. Muốn đạt được điều đó, chúng tôi phải xây dựng cho bộ đội niềm tin tuyệt đối vào vũ khí, trang bị, hun đúc tinh thần “dám đánh, biết đánh và quyết đánh thắng”. “Mắt thần” Ra đa phải phát hiện địch từ sớm, từ xa để giành lấy từng giây, từng phút quý báu cho các lực lượng khác chuyển trạng thái sẵn sàng chiến đấu, tạo nên kì tích.
VNQĐ: Có thể thấy, sợi chỉ đỏ xuyên suốt hai vòm “Phòng không bền vững” và “Phòng không CTĐ, CTCT” chính là mạch nguồn truyền thống được trao truyền qua các thế hệ…
Trung tướng Trần Ngọc Quyến: Vâng. Chúng tôi luôn chú trọng xây dựng hình tượng truyền thống của cha ông để truyền thụ kinh nghiệm cho thế hệ trẻ. Thông qua các dịp kỉ niệm của bộ đội Tên lửa, Cao xạ, Không quân, Ra đa... những bài học xương máu ngày xưa được chuyển tải sinh động vào thực tiễn huấn luyện hôm nay.
“Trung thành vô hạn, tiến công kiên quyết, đoàn kết hiệp đồng, lập công tập thể” đó không chỉ là khẩu hiệu truyền thống mà còn là giá trị tinh thần xuyên suốt, là động lực để các thế hệ cán bộ, chiến sĩ phòng không, không quân hôm nay tiếp tục phấn đấu, rèn luyện và cống hiến.
Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, yêu cầu bảo vệ vững chắc bầu trời Tổ quốc ngày càng cao, truyền thống ấy được phát huy bằng những hành động thiết thực trong mọi mặt công tác.
Trước hết là bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và Nhân dân; luôn nêu cao tinh thần cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu, không để bị động, bất ngờ trong mọi tình huống.
Đối với truyền thống “tiến công kiên quyết” được thể hiện bằng tinh thần làm chủ khoa học - công nghệ, không ngừng học tập, huấn luyện làm chủ các loại máy bay, vũ khí, trang bị kĩ thuật hiện đại; thường xuyên luyện tập trong điều kiện khó, bay ngày, bay đêm, bay trong điều kiện thời tiết phức tạp, nâng cao khả năng tác chiến và xử trí linh hoạt mọi tình huống trên không.
Truyền thống “đoàn kết hiệp đồng” được phát huy thông qua việc tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng trong Quân chủng, giữa không quân với phòng không, ra đa, tác chiến điện tử, thông tin, cũng như với các quân khu, quân, binh chủng và lực lượng bảo vệ chủ quyền biển, đảo, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong quản lí, bảo vệ vùng trời.
Đặc biệt, tinh thần “lập công tập thể” tiếp tục được khẳng định thông qua việc xây dựng các đơn vị vững mạnh toàn diện, “mẫu mực, tiêu biểu”, lấy hiệu quả hoàn thành nhiệm vụ chung làm mục tiêu cao nhất. Mỗi cán bộ, chiến sĩ đều ý thức sâu sắc rằng thành tích của cá nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần vào thành công của đơn vị và sức mạnh chiến đấu của toàn Quân chủng.
Có thể khẳng định, dù thời gian có lùi xa, nhưng những chiến công và sự hi sinh của các anh hùng liệt sĩ luôn là ngọn lửa truyền thống soi đường cho các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Phòng không - Không quân hôm nay. Phát huy truyền thống ấy lực lượng Phòng không - Không quân đang không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng tổng hợp, trình độ và khả năng sẵn sàng chiến đấu, quyết tâm bảo vệ vững chắc bầu trời thiêng liêng của Tổ quốc trong mọi tình huống, xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước, Quân đội và Nhân dân.
VNQĐ: Xin cảm ơn đồng chí Chính ủy về cuộc trò chuyện thú vị này!
VNQĐ
VNQD