Những bạn đọc không nắm rõ tiểu sử của tác giả, hẳn nhiên sẽ rất bối rối khi đọc tác phẩm, nhất là vào giai đoạn cuối truyện, khi một loạt nhân vật dường như “trên trời rơi xuống” không có lai lịch rõ ràng,...(YẾN THANH)
.YẾN THANH
Trăm năm cô đơn là tác phẩm vĩ đại nhất của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, được viết trên đôi cánh hư cấu bay bổng của bậc thầy văn chương thế kỉ XX G.G.Márquez. Dù diễn ra trong không gian huyền thoại, song tác phẩm lại được tác giả sử dụng rất nhiều chất liệu hiện thực trong đời tư của mình, nhất là những nhân vật chính. Bạn đọc tinh ý sẽ nhận ra, trong câu chuyện một trăm năm của bảy thế hệ dòng họ Buendía trong Trăm năm cô đơn, thế hệ thứ năm (Amaranta Úrsula) và thứ sáu (Aureliano Babilonia) là những “người” có thời điểm sống cùng thời với tác giả.
Nhà văn G.G.Márquez sinh năm 1927, vợ ông sinh năm 1932. Tôi đưa ra nhận định trên là bởi căn cứ vào sự xuất hiện của những nhân vật như đại tá Gerineldo Márquez, Mercedes và Gabriel, đó là chưa kể nhân vật Úrsula Iguarán (thế hệ thứ 1) vốn có họ tương đồng với mẹ của Márquez là bà Luisa Santiaga Márquez Iguarán (1905 - 2002) - đây đều là những nhân vật được phóng chiếu từ chính các thành viên có thật trong gia đình tác giả. Đại tá Gerineldo Márquez chính là hình ảnh gần gũi, lấy nguyên mẫu từ ông ngoại của nhà văn (cụ Nicolás Ricardo Márquez Mejía). Gerineldo Márquez là người bạn thân kiên trung và ngay thẳng của ngài đại tá Aureliano Buendía, họ đã cùng nhau chiến đấu và thất bại cho đến giờ phút cuối cùng của cuộc đời. Do vậy, ta có thể tạm xem ông ngoại Nicolás Ricardo Márquez Mejía (1864 - 1937) của nhà văn người Colombia là người sống cùng thời với ngài đại tá Aureliano Buendía trong tác phẩm. Ông ngoại Nicolás Ricardo Márquez Mejía là người nuôi nấng và có ảnh hưởng nhiều nhất đối với G.G.Márquez. Nhà văn đã lựa chọn họ của người ông này để làm bút danh (Márquez), thay vì tên họ của bên nhà nội.
Đại tá Nicolás Ricardo Márquez Mejía cũng là sĩ quan theo phái đảng Tự do như đại tá Gerineldo Márquez. Gabriel - nhân vật có cùng tên với chính tác giả Márquez là chắt của ngài đại tá Gerineldo Márquez, điều này càng làm cho chúng ta tin rằng nhà văn đã đưa ông ngoại và hình tượng chính mình vào trong sáng tác tiểu thuyết của ông. Mercedes - nhân vật thi thoảng xuất hiện cuối tiểu thuyết một cách bâng quơ - thì chắc chắn là Mercedes Raquel Barcha Pardo (6 tháng 11 năm 1932 - 15 tháng 8 năm 2020), vị hôn thê mà nhà văn kết hôn vào năm 1958. Những bạn đọc không nắm rõ tiểu sử của tác giả, hẳn nhiên sẽ rất bối rối khi đọc tác phẩm, nhất là vào giai đoạn cuối truyện, khi một loạt nhân vật dường như “trên trời rơi xuống” không có lai lịch rõ ràng, cũng như không có mối quan hệ cụ thể với các nhân vật thuộc dòng họ Buendía. Thật ra, những nhân vật ấy hoặc là sự phóng chiếu của hình tượng tác giả, hoặc người vợ của G.G.Márquez. Một hình thức “mặt nạ tác giả” được siêu hư cấu nhằm đánh đố bạn đọc trong văn bản văn học hậu hiện đại điển hình.
Đọc Trăm năm cô đơn, bạn đọc tinh ý hẳn sẽ nhận ra bên cạnh C.Columbus, có một nhân vật có thật của Cựu Thế giới thường xuyên xuất hiện, nhưng chỉ thoáng qua chứ không để lại tính cách cụ thể, hay có quan hệ mật thiết với bất kì nhân vật nào trong tác phẩm, đó là tên cướp biển Francis Drake. Hai lần xuất hiện đầu tác phẩm, một lần cuối tác phẩm, dù không để lại dấu ấn, nhưng Francis Drake hẳn là một mã nghệ thuật quan trọng nào đó mà Márquez muốn cài vào Trăm năm cô đơn. Trong lịch sử châu Mĩ hậu Columbus, Francis Drake có lẽ là một nhân vật quan trọng bậc nhất. Daniel J.Boorstin từng nhận định về Francis Drake trong công trình Những nhà khám phá rằng: “Chặng đi tàu 538 kilomet giữa các đại dương chiếm mất của Magellan ba mươi tám ngày. Mười sáu ngày của Drake sẽ là kỉ lục của thế kỉ 16, những người khác sẽ mất hơn ba tháng, nhiều người thường bỏ cuộc.”
Francis Drake là một nhà hàng hải vĩ đại của thế giới và của đế chế Anh. Ông từng đi vòng quanh thế giới và rất nổi tiếng trên biển nhờ khả năng di chuyển thuyền thần tốc và rất đúng giờ. Những tên cướp biển hoành hành ở châu Mĩ thế kỉ XV - XVI thực chất là những đội quân chuyên nghiệp, được các chính phủ giàu có ở châu Âu tài trợ, trang bị và huấn luyện. Lực lượng cướp biển chuyên nghiệp này ra đời nhằm cướp phá vàng bạc cũng như những con tàu buôn giàu có sản vật của đế quốc Tây Ban Nha.
Chúng ta sẽ tìm hiểu tên cướp biển này là ai. Song trước tiên, có lẽ cần nhớ lại những khoảnh khắc Francis Drake xuất hiện trong Trăm năm cô đơn.
“Theo như lời kể của Aureliano Buendía thứ nhất, ông nội ông - tên cướp biển Francis Drake - rất ham mê môn thể thao dùng đại bác săn cá sấu sau đó lột da, nhồi rơm rồi đem chúng tiến dâng nữ hoàng Elizabeth.”(1)
“Khi tên cướp biển Francis Drake tấn công Riohacha ở thế kỉ XVI, bà tổ của Úrsula Iguarán đã quá kinh ngạc trước tiếng chuông nhà thờ inh ỏi đổ hồi và tiếng đại bác chát chúa nổ rền, đến mức quẫn trí ngồi vào một bếp than hồng. Những vết sẹo cháy đã làm cho cụ trở thành một người vợ ăn bám suốt đời.”(2)
“Chỉ đến lúc ấy anh mới phát hiện ra rằng Amaranta Úrsula không phải là chị gái mình, mà là dì ruột của mình, và rằng tên cướp biển Francis Drake đã tấn công Riohacha nhằm làm cho họ tìm kiếm lẫn nhau hoài trong cái mê cung cùng huyết thống rắc rối nhất của dòng họ mình, mãi đến khi đẻ ra một con vật huyền thoại sẽ kết thúc nó.”(3)
Francis Drake (1540 - 1596) không đơn thuần là một tên cướp biển thô lỗ, hung ác và nhớp nhúa như những tên cướp biển trong phim điện ảnh Hollywood. F.Drake là một nhà thám hiểm hàng hải, một chính trị gia, người buôn nô lệ, thuyền trưởng nổi tiếng của vương quốc Anh. Drake từng nắm giữ cương vị quan trọng trong Hải quân Hoàng gia Anh, với vị trí Phó trưởng Đô đốc Hải quân. Ông liên tục có những đụng độ khốc liệt trên biển đối với Hải quân Hoàng gia Tây Ban Nha và gây ra vô số thiệt hại cho đối thủ. Tim Marshall trong Quyền lực của địa lí nhận định: “Những con “chó biển” của nước Anh thời nữ hoàng Elizabeth là thuyền trưởng Walter Raleigh và Francis Drake không khi nào bỏ lỡ cơ hội cướp bóc và giết chóc đã hào hứng góp mặt, phá hoại hơn nữa dòng doanh thu của Tây Ban Nha.”
Có thể nói, những chiến thuyền cướp bóc của F.Drake là nỗi kinh hoàng nhất trên biển đối với những người thực dân Tây Ban Nha trong quá trình khai thác thuộc địa châu Mĩ. Trên thực tế, vương quốc Anh và Hoàng gia Tây Ban Nha đã chia nhau hai vùng ảnh hưởng tại châu lục mới được phát hiện. Anh xác lập quyền lực tại Bắc Mĩ, và cho đến nay Hoa Kì (từng là thuộc địa của Anh) vẫn nói tiếng Anh. Tây Ban Nha xác lập quyền lực tại Trung và Nam Mĩ lẫn quần đảo Caribbean, nên đa phần những khu vực này ngày nay nói tiếng Tây Ban Nha. Chỉ có Bồ Đào Nha xác lập được thuộc địa tại Brazil là đáng kể, còn lại Hà Lan, Pháp chỉ có một số thuộc địa nhỏ, và những ngôn ngữ này tại châu Mĩ ngày nay là rất hiếm khi được sử dụng. Drake là cướp biển đối với những người thực dân Tây Ban Nha trên Đại Tây Dương, nhưng ông là sĩ quan anh hùng của Hải quân Hoàng gia Anh. Người Tây Ban Nha gọi ông một cách tôn kính là El Draque (rồng). Drake cũng là một nhà du hành, thám hiểm biển đáng được ngưỡng mộ. Ông từng đi chu du vòng quanh thế giới bằng đường biển từ năm 1577 cho đến năm 1580.
Tóm lại, toàn bộ câu chuyện kéo dài một trăm năm tại Macondo đều có ý nghĩa hậu thực dân, tức là ít nhiều đều là hệ quả của những di sản hậu Columbus đã “tìm ra” châu Mĩ. Macondo đã đi hết một quãng đường thời gian tuần hoàn trong chu kì một trăm năm, nói như Úrsula Iguarán đó là thời gian xoay vòng. Thời gian tại Macondo đã chứng kiến một vùng đất hoang dã trở nên một thành phố sầm uất, dân số đông đảo, đồn điền chuối bạt ngàn, nhưng rồi chính mảnh đất ấy nhanh chóng bị tàn phá môi trường, hoang hóa và cuối cùng là bị hủy diệt. Rất nhiều nhân vật có thật trong đời tư tác giả Márquez đã được hư cấu lại và đưa vào diễn ngôn tiểu thuyết, song điều ấy không làm phá hỏng tính khái quát và chất huyền thoại của tác phẩm, mà ngược lại, khiến tác phẩm trở nên gắn bó với hiện thực Mĩ Latin thế kỉ XX.
Y.T
--------
1, 2, 3. Gabriel García Márquez (2020), Trăm năm cô đơn (Nguyễn Trung Đức, Phạm Đình Lợi, Nguyễn Quốc Dũng dịch), Nxb Văn học, Hà Nội, tr.16, 26, 492.