Nhà văn Colm Tóibín chia sẻ hành trình sáng tác kéo dài hơn một thập kỉ, đồng thời cảnh báo về sự “bình thường hóa” các chính sách khắc nghiệt với người nhập cư dưới thời Donald Trump.
Câu chuyện nhập cư và nỗi ám ảnh từ thực tại chính trị
Tuyển tập truyện ngắn vừa mới ra mắt của nhà văn Colm Tóibín.
Nhà văn Ireland Colm Tóibín cho biết những trải nghiệm sống tại Mĩ trong bối cảnh chính trị nhiều biến động đã trở thành nguồn cảm hứng trực tiếp cho tuyển tập truyện ngắn mới nhất của ông, đặc biệt là các câu chuyện xoay quanh thân phận người nhập cư. Theo ông, điều đáng sợ nhất không chỉ là chính sách, mà là cách xã hội dần chấp nhận những điều từng bị xem là cực đoan.
Ý tưởng cho một trong những truyện quan trọng nhất của tuyển tập bắt đầu từ năm 2008, khi Tóibín đi bộ cùng bạn bè gần khu rừng Muir Woods, nhìn ra Thái Bình Dương ở California. Trong chuyến đi, ông tưởng tượng ra một nhân vật: một người đàn ông Ireland làm nghề sửa ống nước, sống nhiều năm tại Mĩ và để lại “dấu vết” của mình qua những ngôi nhà ông từng sửa chữa. Tuy nhiên, nhân vật này là người nhập cư bất hợp pháp và đang đứng trước quyết định phải rời khỏi Mĩ.
Trong nhiều năm, câu chuyện được Tóibín phát triển chậm rãi. Ông bổ sung thêm chi tiết về đời sống cá nhân của nhân vật, đặc biệt là mối quan hệ với cô con gái, người mà ông có thể sẽ không bao giờ gặp lại nếu bị buộc rời đi. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2024 - 2025, khi bối cảnh chính trị thay đổi với việc Donald Trump tái đắc cử, câu chuyện mới thực sự hoàn chỉnh.
Tóibín quyết định đặt mốc thời gian nhân vật rời Mĩ vào đúng ngày nhậm chức của Trump - 20/1/2025 - khi nỗi lo về việc siết chặt chính sách nhập cư trở nên rõ ràng. Ông thậm chí viết phần cao trào của câu chuyện theo thời gian thực, trùng với ngày diễn ra trong cốt truyện, nhằm giữ nguyên cảm giác cấp bách và bất an. Theo ông, đó là một lựa chọn vừa mang tính nghệ thuật vừa mang màu sắc “mê tín”, như thể ông muốn hoàn tất câu chuyện trước khi thực tế trở nên tồi tệ hơn.
Từ cảm hứng sáng tác đến cảnh báo về sự bình thường hóa cái ác
Bên cạnh câu chuyện này, Tóibín cũng chia sẻ chi tiết về phương pháp sáng tác của mình. Ông thường bắt đầu từ những “mầm mống” rất nhỏ, một khái niệm được Henry James đề cập, chỉ những ý tưởng thoáng qua nhưng có khả năng phát triển thành tác phẩm lớn. Theo Tóibín, chỉ một chi tiết đơn lẻ cũng đủ để khơi gợi trí tưởng tượng.
Ông kể lại cuộc gặp gỡ với một nhà sử học tại vùng Pallars, thuộc dãy Pyrenees, nơi người này nghiên cứu về Spanish Civil War. Trong câu chuyện của nhà sử học, có một chi tiết khiến Tóibín đặc biệt chú ý: vào mùa hè năm 1938, giữa bối cảnh chiến tranh khốc liệt, một thị trấn nhỏ lại tương đối yên bình, đến mức binh lính có thể tổ chức tiệc tùng bên bờ sông.
Nhà văn Colm Tóibín. Ảnh: Benedict Evans
Điều ám ảnh hơn là cuộc gặp gỡ sau hơn nửa thế kỉ giữa một cựu sĩ quan phe Francisco Franco và một người phụ nữ địa phương từng quen biết ông. Từ chi tiết duy nhất đó, Tóibín đã tưởng tượng ra cả một câu chuyện về tình yêu, ký ức và sự im lặng, nơi cuộc gặp gỡ cuối cùng thậm chí không xảy ra, nhưng lại trở nên kịch tính hơn bất kì cuộc gặp gỡ trực tiếp nào.
Chính sự “không xảy ra” này, theo ông, mới là nơi văn chương tìm thấy sức mạnh. Trong một truyện khác, ông đã để các nhân vật đối diện nhau trong im lặng, không lời thoại, nhưng vẫn truyền tải được sự căng thẳng và biến chuyển nội tâm sâu sắc.
Bên cạnh đó, Tóibín cũng cho thấy cách ông xây dựng nhân vật từ những quan sát rất đời thường. Một lần chờ xem nhà ở Barcelona năm 1988, ông gặp ba người phụ nữ lớn tuổi, những chị em vừa trở về từ Argentina. Cuộc trò chuyện chỉ kéo dài vài phút, nhưng đủ để ông ghi nhớ và sau đó, ba thập kỉ sau, phát triển thành truyện dài “Những cô gái Catalan”.
Trong câu chuyện này, ông tưởng tượng cuộc đời của từng người: một người chị cả áp đặt, một người em út mơ mộng, và một người chị giữa đồng tính. Ông đặt họ vào những không gian mà chính ông từng sống, từ ngoại ô Buenos Aires đến các căn hộ ở Barcelona, tạo nên một sự giao thoa giữa kí ức cá nhân và hư cấu.
Không gian, với Tóibín, không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân vật. Những căn phòng ông từng sống, những thành phố ông từng đi qua như San Francisco hay Austin, đều trở thành chất liệu cho sáng tác. Tuy nhiên, ông cho rằng chỉ khi những không gian đó đã “trôi vào quá khứ”, chúng mới thực sự có thể được viết lại, như những kí ức đã hoàn tất.
Chính từ góc nhìn này, ông nói về căn phòng hiện tại của mình ở New York – một không gian chưa thể trở thành văn chương, bởi nó vẫn đang diễn ra, chưa đủ khoảng cách để nhìn lại.
Nhưng cũng chính trong căn phòng đó, Tóibín cho biết ông đã chứng kiến một sự thay đổi sâu sắc của xã hội Mĩ. “Đây là nơi tôi tận mắt chứng kiến không chỉ cái ác, mà còn cả cách người ta dung túng cho cái ác,” ông viết.
Theo ông, điều đáng sợ nhất không phải là những chính sách cứng rắn, mà là việc chúng dần trở nên bình thường. Những điều từng gây sốc chỉ một năm trước đó, giờ đây lại được chấp nhận như một phần của đời sống hàng ngày.
Chủ đề nhập cư, vốn là sợi chỉ đỏ trong nhiều tác phẩm của Tóibín, càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh này. Ông nhắc đến trường hợp có thật của Seamus Culleton, một người Ireland sống lâu năm tại Mĩ nhưng bị lực lượng thực thi di trú bắt giữ. Câu chuyện của Culleton, với những ngày bị giam giữ trong điều kiện khắc nghiệt, đã phản chiếu một cách đau đớn số phận của những nhân vật hư cấu mà Tóibín từng xây dựng.
“Những gì tôi tưởng tượng trong truyện giờ đã trở thành hiện thực,” ông nhận định, đồng thời cảnh báo rằng trong tương lai, những câu chuyện như vậy có thể sẽ còn u ám hơn.
Từ những trải nghiệm cá nhân, những kí ức rời rạc và những biến động chính trị, Colm Tóibín đã tạo nên một tuyển tập truyện ngắn không chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng, mà còn là lời phản ánh sâu sắc về thời đại. Ở đó, ranh giới giữa hư cấu và hiện thực trở nên mong manh, và văn chương trở thành cách để ghi lại, chất vấn và đối diện với những gì đang diễn ra xung quanh.
Đối với Colm Tóibín, văn học không chỉ là nơi kể chuyện mà còn là công cụ để ghi lại và phản ánh những biến chuyển của xã hội. Trong bối cảnh hiện tại, ông cho rằng các câu chuyện về nhập cư, mất mát và lựa chọn cá nhân sẽ ngày càng quan trọng, bởi chúng phản ánh một thế giới nơi con người phải đối mặt với những quyết định khó khăn hơn bao giờ hết.
BÌNH NGUYÊN dịch