Trong văn giới, việc một cây viết có tác phẩm chuyển thể điện ảnh, truyền hình không phải quá hiếm, thế nhưng số lượng tác giả có cuộc đời thăng trầm đủ để trở thành chất liệu cho các ngành nghệ thuật khác thì không quá nhiều. Tiêu Hồng - nhà văn Trung Quốc nổi bật thập niên 1930 thuộc số ít ấy.

Tại thế hơn 30 năm, cuộc đời Tiêu Hồng đầy ắp nỗi buồn.
Điều đặc biệt là không chỉ có một, thậm chí có đến 2 tác phẩm nổi bật khắc họa cuộc đời, số phận của bà, gồm Falling Flowers (2012) và The Golden Era (2015) do hai minh tinh Tống Giai và Thang Duy đảm nhận. Sinh thời, Lỗ Tấn đánh giá cao bà, gọi Tiêu Hồng là “nhà văn nữ hứa hẹn nhất” với tài năng trong nhiều thể loại, từ truyện ngắn, tản văn, thơ ca cho đến tiểu thuyết. Tuy chỉ tại thế hơn 30 năm, thế nhưng điều may mắn là “anh hoa” đã kịp “phát tiết” ra ngoài, qua những tác phẩm ghi đậm dấu ấn. Một trong số đó không thể không kể đến Chuyện bên dòng Hô Lan được viết trong những ngày tháng nằm bên giường bệnh, cũng là cuối cùng của tên tuổi này.
Có lẽ cũng vì điều đó mà những trang văn trong cuốn sách này không hoàn toàn hư cấu, bởi phần lớn thời lượng không quá khó thấy là những hồi cố về lại tuổi thơ tươi đẹp của bà, bên dòng Hô Lan thuộc địa phận tỉnh Hắc Long Giang, Đông Bắc Trung Quốc. Trong đây bà đã viết về những gì in dấu đậm sâu trong trí nhớ, từ thị trấn sống động, những hoài niệm vừa đẹp đẽ với ông nội nhưng cũng đầy đau đớn với bà nội và cha mẹ mình, bên cạnh những gì mắt thấy tai nghe trong cuộc sống của những người hàng xóm là dân lao động cùng ngụ trong khuôn viên nhà… Tác phẩm vì thế không có cốt truyện, nhưng len lỏi đâu đó ta vẫn nhìn thấy một “sợi chỉ đỏ” kết nối tất cả: Đời sống ố tạp, con người u minh và một cái nhìn có phần sầu bi về cuộc đời này.
Tuổi thơ u hoài

Tống Giai thủ vai Tiêu Hồng trong phim Falling Flowers (萧红, 2012)
Được viết trong những tháng ngày cuối đời, Chuyện bên dòng Hô Lan có thể được xem như những khoảnh khắc Tiêu Hồng cố gắng kết nối với những gì sâu thẳm và nguyên bản nhất của con người mình. Và như lẽ thường, những năm tháng ấu thơ luôn là quãng đời người ta muốn quay về nhất, vì vô lo vô nghĩ, chưa có lọc lừa, chưa biết cuộc đời rồi sẽ giáng xuống muôn vàn đắng cay. Cũng vì lẽ ấy, từng trang viết một đã đến vô cùng tự nhiên, không hề cho thấy có sự sắp đặt hay ý định sẵn, và có thể xem như một địa chí về quê hương bà. Mở đầu tác phẩm, bà đã nhắc nhớ về “cái rét ngọt” thấu da thấu thịt, với mặt đất nứt nẻ và con người dường như bất khả chịu đựng. Không chỉ mùa đông mang đến khắc nghiệt, mà sự thưa vắng cũng làm nên nét u hoài cho chính vùng đất có người sinh sống bên dòng Hô Lan.
Bằng cái nhìn trong trẻo, bà đưa ta về quê mình với một chữ thập là trung tâm thị trấn, nơi có những cửa tiệm nằm san sát nhau mà càng đi xa càng thiếu hơi người. Ở đây Tiêu Hồng không chỉ kể lại những gì gắn bó với mình, mà dường như từ trên giường bệnh, bà đã áp lên những cảnh vật này cái nhìn buồn thương khi đứng trước cái chết đang đến cũng như hơn 30 năm hiểu thấu lòng người. Đó là lí do vì sao bà tập trung miêu tả một vũng bùn lớn nằm ở đường lớn, thay vì những gì đẹp đẽ mà ánh mắt trẻ thơ có thể tri nhận. Đó là “cái bẫy” thường trực khiến những chú ngựa kéo xe sa lầy, để rồi kết thúc là những tiếng kêu đầy ắp bi kịch. Đó cũng là nơi dần dần trở thành một điểm… giải trí của cư dân nơi đây, nơi người người kéo đến xem những cuộc giải cứu gia súc, gia cầm mắc “bẫy”, cũng như là một cái cớ giải quyết vấn đề “thịt toi”, để thay vì phải giải đáp những tảng thịt không còn tươi nữa từ đâu mà ra, họ chỉ cần nói đó là những con sa lầy, từ đó người bán có cớ để bán, người mua cũng an tâm hơn. Cuộc sống cứ thế như được thu trọn trong vũng bùn ấy, trong mớ thịt ôi, nơi những lọc lừa và tự dối mình có dịp lên ngôi thay vì khắc phục hay sửa chữa chúng.
Ngoài hai điều ấy, tiệm làm vàng mã cũng được Tiêu Hồng chú ý đặc biệt. Không rõ bởi đây là điều khiến một đứa bé là bà ấy khi cảm thấy tò mò, hay chính cảnh huống đương thời làm ấn tượng ấy thêm phần mạnh mẽ, nhưng có là gì thì không thể phủ nhận cảm thức buồn thương phủ tràn trang văn. Dẫu vậy thay vì trầm mặc nhìn nhận, Tiêu Hồng lại dành ánh mắt có phần giễu nhại: “Người nghèo khó ngắm mấy thứ này lại cảm thấy sống chẳng sung sướng bằng chết”. Qua đây có thể thấy với nữ nhà văn, ranh giới sống chết không hề xa cách mà lại gần gũi, hệt như quy luật bà rút ra được: “Xuân hạ thu đông, một năm bốn mùa luân chuyển, từ xưa đến nay đã vậy. Ai chịu được sương gió mưa tuyết thì sống tiếp, ai không chịu được thì thuận theo nhẽ tự nhiên. Cái nhẽ tự nhiên ấy đã đành chẳng tốt đẹp, nó lặng lẽ cướp mất một người khỏi cõi đời này. Còn những người chưa bị nó lôi đi thì vẫn sống trên nhân thế, mặc cho gió táp mưa sa, sương giá tuyết lạnh đánh vào đời mình”.
Tuy vậy không phải bà không có những kí ức tươi đẹp. Theo đó bà cũng cho thấy những sự kiện quan trọng của vùng đất này với nhiều điều thú vị, như hát ương ca, thả hoa đăng, diễn tuồng ngoài trời hay lễ hội đền Bà Chúa… Ngoài ra, kí ức về nhà kho nơi bà có thể lục tìm những món đồ thú vị hay khu vườn sống động với dưa chuột, bí ngô, với châu chấu, chuồn chuồn hay những đêm khuya và sớm tinh mơ được đối thơ với ông nội yêu thương… cũng là những gì đẹp nhất và trong trẻo nhất. Đó như những tia sáng ấm áp hiếm hoi giữa mùa đông lạnh lẽo của nhân tình thế thái cũng như cuộc đời tràn đầy nỗi buồn bà đã đi qua.
Đàn bà long đong

Chuyện bên dòng Hô Lan là tác phẩm cuối đời của Tiêu Hồng, cô đọng cái nhìn của cô về nhân tình thế thái.
Tuy nhiên dù có nói gì thì những người phụ nữ dường như vẫn đối tượng tiềm năng cho nỗi buồn thương. Sinh ra trong một giai đoạn mà định kiến giới vẫn đang hiện diện, sau đó có cuộc hôn nhân đầy ắp chìm nổi, dường như ngay từ rất sớm Tiêu Hồng đã nhìn thấy số kiếp đa đoan của phận đàn bà. Cũng vì lẽ ấy, xuyên suốt cuốn sách, bà dành rất nhiều thời lượng cho những thân phận thấm đẫm nỗi niềm. Điều đó có thể nhìn thấy dù dành riêng cho những chương lớn hay chỉ là những chấm phá thoáng qua như bỗng nhớ lại, thì điểm chung là những người vợ, người mẹ, người bà đều như chìm khuất giữa dòng đời này.
Đó là bà góa Vương “điên” bán giá đỗ, người dường như không thể hồi phục sau khi cậu con trai duy nhất chết đuối, cứ dăm hôm lại đến chỗ bệ thờ khóc lóc một chặp, song một khi thôi nước mắt, bà vẫn quay về nhà ăn cơm, ngủ nghê và đi bán hàng. Đó cũng là những thiếu nữ trẻ trung mà vào các dịp diễn tuồng ngoài trời, họ lại nô nức xiêm y, diện lên mình trang phục thanh xuân mà không hề biết từ khoảnh khắc ấy thì cuộc đời chính mình rồi sẽ đổi khác, khi cũng là dịp nhà trai hay các bà mối “chấm ý trung nhân”. Đối với những người đã có gia đình, đây cũng là lúc mà mẹ đẻ đón con gái từ nhà chồng để về thăm nhà, khiến trong dạ họ nô nức từ ngày đầu tháng. Đó cũng là lúc những chị em gái ruột tuy mặt không thể hiện ra nhưng thông qua những món quà trao gửi, họ đã cho thấy được tình yêu thương rất đỗi dạt dào… Cho đến sau cuối, điều buồn thương nhất với những người này, như Tiêu Hồng viết, là họ vẫn “bình tĩnh sống” như là số kiếp định sẵn cho mình.
Nhưng cảm động nhất vẫn là câu chuyện mà Tiêu Hồng kể lại về hai người phụ nữ mà bà vô tình gặp được lúc còn rất nhỏ trong khuôn viên nhà. Đó là “dâu đoàn viên” - ý chỉ cô dâu được nhà chồng nhắm trước từ khi còn nhỏ - của nhà họ Hồ mà chỉ vì mê tín dị đoan, khiến mẹ chồng tưởng bị ma “theo”, cô đã qua đời một cách tức tưởi khi đang ở tuổi xuân thì. Bằng những câu văn cho thấy sự ngây ngô trong nhận thức của bản thân ở thời bấy giờ khi tả lại cái nhìn mà dâu đoàn viên dành đến cho mình, về những lời hiếm hoi khi cô trò chuyện với bản thân, Tiêu Hồng đã cho ta thấy rõ sự đối lập về cái cam chịu của người phụ nữ cũng như sự vô minh của nhà chồng ấy, không chỉ trong sự ồn ã của những điệu nhảy đồng, mà còn trong cách hàng xóm láng giềng đổ xô đến xem, thay vì hành động phản đối điều ấy.
Điều tương tự cũng có thể thấy ở chị cả Vương, người thay vì chịu cảnh “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” đã “nổi loạn” để trở thành vợ của Phùng méo miệng sống trong xưởng bột, tuy nghèo khó nhưng lại thương vợ, sống có tình nghĩa. Vì điều này mà chị đã phải chịu đựng không biết bao nhiêu điều tiếng của người xung quanh, để rồi đến khi qua đời khi sinh người con thứ hai, thì việc thóa mạ vẫn chưa dừng lại. Có thể thấy dù là câu chuyện của dâu đoàn viên hay chị cả Vương, thì người phụ nữ nông thôn Trung Quốc vẫn phải trải qua những bi kịch lớn của đời người, đến từ lạc hậu cũng như đám đông vô minh. Sớm nhìn thấy điều đó, Tiêu Hồng dường như bất lực, chỉ còn có thể thở dài để viết ra những câu mào đầu đong đầy cảm xúc: “Nhà tôi hoang lương lắm”. Ở đó hoang lương không phải vì cảnh quan hoang tàn, mà vì lòng người thiếu đi tình yêu và sự thấu hiểu.
Chuyện bên dòng Hô Lan vì thế là một cái nhìn đầy ắp chân thật nhưng cũng không thiếu những chuyện buồn thương của chính Tiêu Hồng về cuộc đời này. Đúng như Mao Thuẫn tri nhận về tác phẩm này: “Có sự trào phúng, cũng có nét u mặc. Lúc mới đọc thì có cảm giác nhẹ nhàng như càng đọc thì càng thấy nặng lòng. Tuy vậy, tiểu thuyết này vẫn đẹp, đẹp đến nỗi hơi bệnh hoạn, song vẫn khiến ta bị mê hoặc… Khi viết cuốn sách này cõi lòng Tiêu Hồng rất cô đơn…”
MINH TUẤN