.VĂN THÀNH LÊ
Trước đây, báo chí đóng vai trò quan trọng, nếu không muốn nói là quyết định, then chốt trong việc cung cấp thông tin, định hướng cộng đồng, đặc biệt là những tờ báo lớn. Thậm chí nhiều tác phẩm văn chương tạo được hiệu ứng đọc từ trên mặt báo rồi mới bước vào sách để thành best-seller. Tháng 9 năm 2005, truyện vừa Cánh đồng bất tận từng được in 3 kì trên báo Văn nghệ, nhưng chưa thu hút được đông đảo độc giả đại chúng. Đến tháng 11 cùng năm, báo Tuổi trẻ trích in lại 6 kì thì lập tức gây ra cơn bão đọc, dọn đường lan toả cho tập truyện cùng tên được xuất bản ngay sau đó và xác lập tên tuổi nhà văn miền Tây Nam Bộ Nguyễn Ngọc Tư. Cũng năm 2005, Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm tạo nên hiện tượng phát hành, trong những yếu tố góp phần vào sự thành công ấy, việc báo Tuổi trẻ giới thiệu công phu và trích in nhiều kì được xem là quan trọng nhất. Một số truyện dài cho tuổi mới lớn của Nguyễn Nhật Ánh cũng từng in nhiều kì trên báo Mực tím. Rồi Kính vạn hoa từ tập 46 đến tập 54 của Nguyễn Nhật Ánh sau 5 năm ngắt quãng, cũng được hâm nóng và kích hoạt độ phủ đến độc giả bằng cách in nhiều kì trên phụ san hằng ngày của báo Thanh niên trước khi sách lên kệ. Hay các truyện dài fantasy, sci-fi của Phan Hồn Nhiên đều in nhiều kì trên ấn phẩm Trà sữa tâm hồn với bút danh Lâm Hân, rồi sau đó mới in thành sách.
Từng có thời kì các bút nhóm, câu lạc bộ sáng tác trên báo Thiếu niên Tiền phong và Khăn quàng đỏ là nơi quần tụ của nhiều cây bút tuổi hồng. Có cả phong trào sáng tác văn học thiếu niên nhi đồng trên các báo này. Tiếp đến là sự nở rộ các bút nhóm Hương đầu mùa (báo Hoa học trò), Vòm me xanh (báo Mực tím) và Gia đình Áo trắng (tập san Áo trắng). Nhiều tác giả cuối 6x, rồi 7x, 8x thành danh hiện nay từng bước ra từ các câu lạc bộ sáng tác và bút nhóm này. Lại từng có nhiều nhà thơ, nhà văn đứng lớp, nói chuyện truyền cảm hứng sáng tác cho các em thiếu nhi. Thậm chí nhà thơ Chế Lan Viên đã nhập vai người dẫn đường, truyền cảm hứng, có hẳn cuốn sách Nàng tiên trên mặt đất (1985), tập hợp các bài trò chuyện, bài viết hướng dẫn các em sáng tác. Nhà thơ Nguyễn Thái Dương đứng trang Chàng văn vẻ trên báo Mực tím, sau tập hợp in thành cuốn sách Quanh chuyện viết văn và làm thơ (1993) và Khi chúng ta bước đầu cầm bút (2004). Gần hơn, ông ra tiếp tập sách Thủ thỉ chuyện văn chương - giúp học sinh cảm thụ văn thơ và luyện kĩ năng viết (2017).
Từ sau năm 2010, khi nền tảng công nghệ, mạng xã hội thật sự phát triển, báo điện tử, trang tin điện tử của các báo ra đời, báo in đi xuống, các trang sáng tác văn học nghệ thuật bị thu hẹp, thậm chí lúc có lúc không. Theo đó, các bút nhóm, câu lạc bộ sáng tác cũng lao dốc không phanh, dần tan rã. Nếu như những năm 1990, các công ti đa quốc gia bắt đầu vào Việt Nam, hoạt động quan hệ công chúng (Public Relations - PR) để quảng bá sản phẩm, tạo thương hiệu được triển khai, báo chí là kênh truyền thông duy nhất, thì từ năm 2000 về sau, khái niệm PR, copywriter dần được biết đến rộng rãi và được quan tâm nhiều hơn từ các tầng lớp xã hội. Báo chí dù là kênh chính thống nhưng không còn giữ được vai trò độc tôn, chủ lực trước sức công phá mạnh mẽ, hợp thời của mạng xã hội và các loại hình truyền thông đa phương tiện. Từ đây, ý thức truyền thông sách và văn hoá đọc cũng bắt đầu thành hình. Các sự kiện liên quan đến văn học nghệ thuật nói chung và văn học thiếu nhi càng ngày càng nhiều hơn, hình thức PR đa dạng phong phú, từ khen xuôi đến chê ngược. Văn học thiếu nhi lành hiền là vậy, nhưng vẫn có không ít sự kiện gây nhức nhớ.
Năm 2016, có công ti sách phát hành tập thơ Quà cho con của tác giả Nguyễn Huy Hoàng khiến làng văn làng báo ồn ào náo động. Tập thơ được mua bản quyền với giá 550 triệu đồng trong thời hạn 5 năm, tác giả thực nhận 500 triệu đồng, công ti giữ lại 50 triệu đồng để đóng thuế. Rất nhanh, ai ai cũng tò mò về tập thơ của tác giả sinh năm 1976, là Thư kí của Thứ trưởng Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch, thành viên Câu lạc bộ thơ Bút tre. Tác giả và công ti sách nhấn nhá thêm, có đơn vị khác trả tác quyền hơn 2 tỉ nhưng không gặp nhau trong cách khai thác, quảng bá tác phẩm nên tác giả từ chối hợp tác. Đã thế tập thơ còn được bảo chứng bởi lời vàng ý ngọc của đại diện khắp trong và ngoài giới chuyên môn. Không khí khá rộn ràng quanh ấn phẩm này.
Thực ra, việc mua bản quyền thơ giá cao không hẳn là mới. Từng có công ti về công nghệ trả cho “tiên ông chở đá xây đời” Hữu Loan 100 triệu để mua bản quyền bài thơ Màu tím hoa sim. Nhưng một tập thơ mới từ tác giả mới, quả thật khó so sánh với tác phẩm đã đi vào văn học sử nước nhà như Màu tím hoa sim và nhà thơ Hữu Loan.
Tưởng như thời của thơ trở lại, nhưng không phải. Người yêu thơ tá hoả tam tinh với vè. Vè dạy kĩ năng sống. Dạy một cách sống và sượng: Mình làm phiền, hại người ta/ Thì mau xin lỗi, chớ mà phân vân/ Nhận lỗi thể hiện tinh thần/ Dũng cảm, cầu thị… nên cần phát huy… (Xin lỗi), Mặt xinh bị bẩn lau ngay/ Trước ăn cơm nhớ rửa tay xà phòng/ Áo quần tươm tất, sạch bong/ Gọn gàng đầu tóc ấm lòng mẹ cha… (Sạch sẽ, gọn gàng), Đừng để ai phải đợi chờ/ Nên ta luôn phải đúng giờ mỗi khi/ Đừng đưa ra lí do gì/ Chậm giờ là một hành vi coi thường/ Trừ trường hợp bị tắc đường/ Hoặc là sự cố bất thường xảy ra (Đúng giờ), Tránh xa cờ bạc, lô đề/ Đánh bài, đánh chắn rủ rê ăn tiền/ Vì nó sẽ biến người hiền/ Thành người nghiện ngập, triền miên nợ nần (Tránh xa cờ bạc), Con ơi nhớ lấy điều này/ Nếu thấy ma tuý tránh ngay kẻo nghiền/ Vô cùng hao của, tốn tiền/ Lại còn sinh bệnh, phát điên, phát rồ (Tránh xa ma tuý), Rượu bia chẳng có gì hay/ Uống vào quá chén là say ngà ngà/ Đừng tự làm hại đời ta/ Nguy cơ tan cửa, nát nhà từ đây (Từ chối rượu bia)... Nhà phê bình Chu Văn Sơn muốn tống khứ Quà cho con vào kho phế liệu của thơ (xem Đa mang một cõi lòng không yên định, Nxb Hội Nhà văn, tr.398). Những người trong nghề hiểu, đây là dự án truyền thông mà công ti sách và tác giả đều thắng, mỗi độc giả thua. Sau mười năm mờ mờ tỏ tỏ, còn lờ đờ giữa thị trường sách, sự kiện Quà cho con giúp công ti sách được nhận diện rõ ràng hơn, mở rộng độ phủ đến đối tác và độc giả. Về phía tác giả Quà cho con, gần mười năm qua chưa thấy ra thêm tập thơ mới, không rõ có phải tác giả đã nghĩ khác, tặng quà khác cho con chứ không tặng thơ nữa...
Với nền tảng mạng xã hội, đặc trưng vượt trội là lướt nhanh xem vội ý kiến ào ào, như thứ quỳ tím làm lộ diện chân tướng các cá nhân tay mắt nhanh hơn não. Trước đây hai người với một con vịt có thể làm thành cái chợ, thì hiện tại hai tài khoản mạng xã hội ngồi từ xa dư sức gây ồn ào hơn hai người một vịt. Thậm chí một người làm hai tài khoản để tự tạo chợ cho mình. Qua nền tảng mạng xã hội, người viết chỉ còn cách người đọc bằng những cái click chuột trong nháy mắt. Tương tác phản hồi nóng hổi vừa thổi vừa đọc. Theo đó, nhiều tình huống từ mạng xã hội rơi xuống dựng lên những cái chợ không lường trước được. Bài thơ Bắt nạt của Nguyễn Thế Hoàng Linh bị cộng đồng mạng “bắt nạt” là kiểu như vậy.
Năm học 2021 - 2022 là năm đầu tiên sách giáo khoa Ngữ văn 6 (tập 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống) đưa bài thơ Bắt nạt vào dạy học, mọi sự bắt đầu ồn ào. Tác giả tranh luận với độc giả trên trang Facebook cá nhân. Nhiều người đòi tống cổ bài thơ ra khỏi sách giáo khoa. Tất nhiên bài thơ vẫn ở đó, đâu đơn giản mà bộ sách giáo khoa qua bao nhiêu vòng xét duyệt, góp ý mới hoàn thiện lại tuyên án tử bài thơ. Đến năm 2023 ồn ào thêm lần nữa. Dường như mỗi năm học mới, hoặc lâu lâu phụ huynh có con học đến bài thơ này lại châm ngòi tranh cãi trở lại. Tác giả đôi co và phân tích đúng sai, hay dở với người đọc cũng là buồn cười. Người đáng/ phải lên tiếng nhất là đại diện nhóm biên soạn, hội đồng thẩm định, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam hay Bộ Giáo dục và Đào tạo, thì không thấy. Cũng không thấy các nhà phê bình văn học thiếu nhi lên tiếng. Với tôi, bài thơ Bắt nạt rất ra tinh thần trẻ con, hóm hỉnh, đúng thơ thiếu nhi. Nhưng đưa vào sách lớp 6 thì… không hợp. Học sinh trung học cơ sở cần văn bản có tính nghệ thuật, văn chương nhiều hơn là tính giáo dục đạo đức, giáo dục công dân. Giáo dục công dân đã có bộ môn cùng tên lo. Nếu Bắt nạt được đưa vào sách lớp 3, lớp 4 xem ra hợp lí hơn, nhưng bài thơ 8 khổ 32 câu là lê thê dài cho việc dạy và học ở tiểu học. Vấn đề ở chỗ, bài thơ Bắt nạt không có tội để bị bắt nạt như vậy.
Trên đây chỉ là hai trong số nhiều “sự vụ” liên quan đến văn học thiếu nhi. Nếu như ở Quà cho con công ti sách và tác giả đều thắng, mỗi độc giả thua, thì đến Bắt nạt, tác giả và độc giả bất phân thắng bại, còn thơ bị đè ngửa ra cưỡng bức, thua tức tưởi. Báo chí truyền tin nhiều hơn là dẫn dắt, định hướng, thiếu những nhận định của các chuyên gia, người làm nghề uy tín. Trong thời đại của mạng xã hội và truyền thông đa phương tiện, báo chí ngày càng đánh mất ưu thế, tư thế của mình.
Mạng xã hội không chỉ là công cụ truyền thông để làm hình ảnh mà còn can dự trực tiếp vào nhiều bước trong việc quyết định thành hình và lan toả cuốn sách đến tay độc giả. Đây chính là kênh thăm dò độc giả, kênh tác giả có thể chào hàng tác phẩm từ khi còn là bản thảo, từ đó quyết định đầu tư tự in sách, tự phát hành mà không quá lệ thuộc vào các đơn vị xuất bản, đơn vị phát hành.
Thậm chí, nhiều tác giả hoặc nhóm tác giả đã kêu gọi cộng đồng góp vốn trên các nền tảng mạng xã hội để in sách. Khi số tiền kêu gọi đạt được như kì vọng, tác giả và ekip sẽ hoàn thiện các khâu biên tập nội dung, định dạng mĩ thuật cho sách, liên kết với nhà xuất bản để xin giấy phép xuất bản, sau đó liên hệ công ti in ấn để tự in sách. Sau thời gian nộp lưu chiểu theo quy định, nhà xuất bản sẽ gửi quyết định phát hành sách cho tác giả. Lúc này, tác giả tiến hành gửi sách cho những khách hàng đã đặt và chuyển tiền từ trước.
Tập thơ Ra vườn nhặt nắng của Nguyễn Thế Hoàng Linh xuất bản năm 2015 chính là bằng hình thức kêu gọi vốn, gây quỹ đầu tư xuất bản từ cộng đồng. Thành công của Ra vườn nhặt nắng như cuộc phá băng, đánh tan nghi ngờ hơn mười lăm năm thơ nói chung và thơ thiếu nhi nói riêng ít được để ý trên thị trường sách, khó in và khó phát hành.
Ban đầu, dự án đặt mục tiêu đạt 100 triệu đồng từ cộng đồng đặt mua trước. Thực tế, sau gần hai tháng, số tiền độc giả chuyển đến để đặt mua đạt gần 250 triệu đồng, vượt xa kì vọng. Đồng thời, không dừng lại ở kêu gọi vốn in sách, Ra vườn nhặt nắng còn được truyền thông bài bản, lớp lang, chủ động trên các nền tảng mạng xã hội. Fanpage Facebook của tập thơ luôn được giữ lửa, có đến 22.000 tài khoản theo dõi. Nhiều bài thơ được đầu tư phổ nhạc, dựng clip giới thiệu và tương tác trên YouTube. Đây thực sự là cuộc gặp gỡ vui vẻ, hiệu quả giữa thơ, tranh, nhạc, phim trên không gian mạng xã hội để chạm đến phụ huynh và độc giả nhỏ tuổi.
Không chỉ Ra vườn nhặt nắng, nhiều cuốn sách khác đã được ra đời chủ động theo cách thức gọi vốn gây quỹ xuất bản từ cộng đồng. Tuy nhiên, không phải dự án nào cũng gọi vốn thành công. Một số dự án đứt gánh giữa đường, tác giả phải hoàn trả lại tiền mua trước cho độc giả. Hoặc thậm chí, lặn không buồn sủi tăm, và độc giả xem như bị ăn quả lừa. Nhưng không thể phủ nhận, thông qua mạng xã hội, hình thức góp vốn cộng đồng bảo đảm được đầu ra cho tác phẩm. Ngoài ra, các tác giả phần nào đo được mức độ quan tâm của độc giả dành cho cuốn sách của mình, đồng thời giúp thị trường xuất bản thêm màu sắc, sôi động và đa dạng hơn.
Thế kỉ XXI là thế kỉ của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trong đó các công nghệ có khả năng thay đổi mọi mặt cuộc sống, xã hội, như in 3D, robot học, internet vạn vật, công nghệ nano, điện toán lượng tử, phương tiện tự động, công nghệ sinh học. Và đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) giữ vai trò quan trọng, cốt lõi.
Nếu như, tháng 8 năm 2023, trên Mạng Tin tức Truyền hình cáp Hoa Kì (Cable News Network - CNN) có nữ tác giả phản ánh Amazon đã bán những cuốn sách với nội dung tương tự sách cô đã phát hành và những bài viết cô đã công bố, nhưng đọc vào thì thấy như thể ai đó sử dụng công nghệ AI để viết. Một số nhà văn và tác giả đã lên tiếng, báo động về việc mất tác phẩm vào tay công nghệ mới này: “Công nghệ AI đang được sử dụng để thay thế các nhà văn - lấy tác phẩm của họ mà không được phép, kết hợp các tác phẩm đó vào cấu trúc của các mô hình AI, sau đó cung cấp mô hình AI này cho công chúng, cho các đơn vị sử dụng để thay thế nhà văn” - Mary Rasenberger, CEO của nhóm bảo vệ tác giả phi lợi nhuận Authors Guild, nói với CNN. Ngỡ là câu chuyện còn cách xa chúng ta, thì rất nhanh, ở Việt Nam đã có những khoá dạy “Viết sách bằng công nghệ AI” để mỗi người đều có thể tự viết cuốn sách trong vòng 30 ngày, sau đó bán sách của mình trên các nền tảng trực tuyến. Nhiều người tiền đã mất mà kĩ năng và sách chưa thành. Và đặc biệt, từ năm 2025 đến nay, văn đàn Việt có không ít ồn ào liên quan đến các sáng tác thấp thoáng dấu vết của AI, thậm chí với cả tác phẩm được vinh danh ở một số giải thưởng, cuộc thi sáng tác.
Tất nhiên AI không thể thay thế con người, nhất là trong sáng tạo văn chương, nơi luôn đòi hỏi những sản phẩm phải “là một, là riêng, là thứ nhất” không lẫn vào bất kì sản phẩm nào khác trước đó. Điều này đòi hỏi phải phát xuất từ não bộ con người với những rung cảm kiểu mỗi người là một thế giới mới có thể làm được, không công nghệ nào lập trình nổi. Nhưng rõ ràng, công nghệ AI đang can thiệp vào hoạt động sáng tác của không ít tác giả, nhất là tác giả chưa đủ nội lực, muốn đi tắt đón đầu về đích sớm, thành ra lầm đường lạc lối.
Như vậy, có thể thấy, nếu như tác động của báo chí đến văn học thiếu nhi ngày càng giảm, thì truyền thông và mạng xã hội kích cầu sáng tác, quảng bá và phát hành văn chương nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng ngày càng cụ thể, rõ ràng. Cơ hội đang ngày một mở ra nhiều hơn cho các tác giả.
Thế giới đã và đang trải qua các nền tảng mạng xã hội Yahoo, Facebook, YouTube, Zalo, Instagram, TikTok, Twitter, WhatsApp... Những tác phẩm sáng tạo văn học nghệ thuật được giới thiệu rộng rãi trên các diễn đàn mạng xã hội, vàng thau lẫn lộn. Cùng với đó, cuộc cách mạng về công nghệ, thói quen viết, thói quen đọc tiếp tục tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong sáng tạo và xuất bản sách. Nhiều cơ hội mở ra nhưng cũng không ít thách thức hiện hữu đối với người viết nói chung và sáng tác văn học thiếu nhi nói riêng.
V.T.L