Rừng Đại tướng ở Lủng Cháng

.HOÀNG THỊ HIỀN

Sau Hội nghị Trung ương 8 (5/1941), theo chỉ đạo của lãnh tụ Hồ Chí Minh, các tuyến Nam tiến, Đông tiến, Tây tiến từ căn cứ địa Cao Bằng lần lượt được mở ra, đưa phong trào cách mạng lan tới Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang, Lạng Sơn rồi tỏa dần về xuôi. Cuối năm 1942, đồng chí Nông Văn Quang, tức Lý Công, phụ trách các đội Nam tiến, đã đến thôn Lủng Cháng, một bản người Dao ở xã Hà Hiệu, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay thuộc xã Phúc Lộc, tỉnh Thái Nguyên, để xây dựng cơ sở cách mạng. Tại đây, đồng chí Nông Văn Quang đã mở các lớp tuyên truyền về tôn chỉ, mục đích của Hội Việt Minh, đồng thời tổ chức và huấn luyện các đội tự vệ, du kích. Các lớp học được mở vào ban đêm dưới gốc đa của bản. Từ những hoạt động này, nhiều người dân địa phương được giác ngộ, từ đó tham gia và ủng hộ phong trào cách mạng.

Cây đa Đại tướng, nơi đồng chí Nông Văn Quang tổ chức tuyên truyền và huấn luyện đội các đội tự vệ, du kích

Trong hồi kí Những chặng đường lịch sử, Đại tướng Võ Nguyên Giáp viết: “Trên dọc đường, có những khu mới thành lập. Đồng bào dân tộc Mán Tiền ở vùng giáp giới hai tỉnh Cao Bằng - Bắc Kạn, đã được tổ chức thành lập khu Quang Trung. Khi qua vùng này, tôi vào ở lại nhà đồng chí Hoan, người đảng viên đầu tiên của dân tộc Mán Tiền, xã Hà Hiệu”.

Người được Đại tướng nhắc đến là ông Bàn Văn Hoan, tên thật là Bàn Văn Xuân. Ông từng giữ chức Phó Chủ nhiệm khu Việt Minh Quang Trung, phụ trách địa bàn các huyện Bạch Thông, Chợ Rã, Ngân Sơn và Chợ Đồn của tỉnh Bắc Kạn (cũ). Trong giai đoạn 1942-1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp nhiều lần dừng chân hoạt động ở Lủng Cháng và thường ở tại nhà ông Hoan. Theo lời kể của người dân địa phương, Đại tướng đã nhận mẹ ông Hoan làm mẹ nuôi.

Để giữ bí mật, vợ chồng ông Hoan đã nhường phòng riêng cho đồng chí Văn nghỉ ngơi. Theo phong tục lâu đời của người Dao, việc để người lạ ngủ trong phòng riêng của vợ chồng là điều kiêng kị. Tuy nhiên, gia đình ông đã gác lại tập tục này để bảo đảm an toàn cho cán bộ cách mạng. Phía sau nhà ông Hoan là một vùng núi đá có nhiều hang, khe và ngách đá. Mỗi khi lính dõng và tay sai của thực dân Pháp kéo đến lùng sục, đồng chí Văn lại theo lối nhỏ sau nhà lên núi ẩn náu. Để giữ bí mật, mỗi lần đưa cơm nước, gia đình ông Hoan chỉ đặt thức ăn ở vị trí đã quy ước rồi rời đi.

Có lần, lính bất ngờ bao vây nhà ông Hoan khi đồng chí Văn vẫn còn ở trong nhà. Trong tình thế khẩn cấp, mẹ ông Hoan đã giấu đồng chí vào một đống thóc nếp trên gác bếp. Bà khoét một khoảng trống vừa đủ cho một người ngồi lọt, rồi phủ thóc lên như cũ. Khi lính vào lục soát, chúng không phát hiện ra.

Ngày 19/5/1944, đồng chí Bàn Văn Hoan bị quân Pháp bắt và xử bắn tại km 10 trên đường Bắc Kạn đi Chợ Đồn, cùng với các ông Phan Văn Long và Nông Văn Bọc. Ông Bọc là anh ruột của hai nhà thơ Nông Quốc Chấn và Nông Viết Toại. Sự hi sinh của họ là một tổn thất đối với phong trào cách mạng ở Việt Bắc trong giai đoạn này.

Hiện nay, ngôi nhà của ông Bàn Văn Hoan không còn, chỉ là nền cũ; khu đất đã được người dân trồng ngô và cây ăn quả. Cây vải do ông Hoan trồng vẫn còn và hằng năm cho quả. Vùng núi đá phía sau nhà ông vẫn được người dân gìn giữ và nhắc đến bằng tên gọi thân thương: Rừng Đại tướng. Tên gọi này ghi nhớ quãng thời gian khu vực đó từng là nơi bảo đảm an toàn cho cán bộ cách mạng.

Nền nhà cũ của ông Bàn Văn Hoan

Theo ông Đặng Chàn Dồng, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Lủng Cháng, mặc dù là thôn vùng sâu, vùng xa, hiện nay Lủng Cháng đã có đường bê tông, điện lưới quốc gia và nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Tuyến đường dài hơn 1km dẫn vào khu di tích nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng hoạt động cũng đã được đổ bê tông. Trong thôn có điểm trường mầm non và trường tiểu học, tạo điều kiện cho trẻ em học tập. Người dân chủ yếu sống bằng nghề rừng, làm nương và trồng cây ăn quả; đời sống còn khó khăn nhưng cơ bản ổn định.

Những năm gần đây, người dân trong thôn từng bước áp dụng khoa học kĩ thuật vào sản xuất, phát triển một số mô hình như nuôi ngựa, trồng mận, trồng nấm. Nhiều hộ đã xây được nhà kiên cố. Cách nhà văn hóa thôn khoảng 5km có một đồi cỏ rộng hàng chục héc-ta, nằm cạnh rừng thông; đường lên đồi đã được đổ bê tông, hai bên là rừng sau sau. Đây là địa điểm đã có khách trong nước và nước ngoài đến tham quan, nhưng việc khai thác du lịch vẫn còn hạn chế.

Cùng với những thay đổi về hạ tầng và đời sống, các câu chuyện về quá trình hoạt động của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, về ông Bàn Văn Hoan và phong trào Việt Minh ở Lủng Cháng vẫn được người dân địa phương lưu giữ. Hiện nay, nơi đây là điểm di tích lịch sử, đồng thời là địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng ở địa phương. Với nhiều người trong bản, việc nhắc lại những câu chuyện ấy cũng là cách gìn giữ kí ức và truyền lại cho mai sau về một giai đoạn lịch sử cách mạng gắn với quê hương mình.

H.T.H