Phía sau người lính

. TÔN PHƯƠNG LAN
 

Năm 1970, sau khi học xong năm thứ ba, Nguyễn Bảo cùng một số sinh viên trong lớp như Nguyễn Hồng, Vũ Thị Hồng, Hà Phương, Đỗ Văn Đông, Nguyễn Bá Thâm, Trần Thị Thắng, Dương Trọng Dật, Khuynh Diệp, Hồng Việt, Lê Doãn Xuân được tuyển đi học lớp bồi dưỡng những người viết văn trẻ khóa IV của Hội Nhà văn. Và không chỉ là tuyển, đó còn là sự tự nguyện. Cái ác liệt của chiến tranh, những người sinh viên này đều biết. Nhưng cùng với ý thức một cách sâu sắc về trách nhiệm và nghĩa vụ công dân trước sự sống còn của Tổ quốc, với các anh chị việc được đến miền Nam-nơi tuyến đầu của Tổ quốc còn thể hiện chí khí, là sự dấn thân của tuổi trẻ khát khao được thể hiện mình. Cuộc đi bộ vượt Trường Sơn ngày ấy với muôn vàn khó khăn, gian khổ đã trở thành một thử thách về sức khỏe và tinh thần. Nguyễn Bảo cùng đồng đội của anh đã vượt qua. Anh được phân về chiến trường khu V. Một thời gian ngắn sau, từ bên dân sự, anh lại cùng Nguyễn Hồng, Vũ Thị Hồng được phân về Văn nghệ Quân giải phóng. Có thể nói môi trường sống và làm việc từ khi anh bước chân vào nghề, thực sự là một trong những điều kiện hết sức thuận lợi để Nguyễn Bảo thực hiện giấc mơ của mình. Ngót bốn mươi năm trong sắc phục áo lính, với cây bút trong tay, Nguyễn Bảo đã sống như một người lính thực thụ. Từ tập truyện ngắn đầu tay Biển đêm (1981) đến nay anh đã có được 13 đầu sách, chủ yếu viết về đề tài chiến tranh và người lính. Sự nỗ lực, bền bỉ trong cuộc hành trình khổ luyện của Nguyễn Bảo đã đưa lại cho anh những phần thưởng xứng đáng: sau giải thưởng của Bộ Quốc phòng năm 2004 cho tập truyện ngắn Ảo ảnh Nguyễn Bảo đã được nhận Tặng thưởng Hội Nhà văn năm 2006 cho tiểu thuyết Thượng Đức.

Tập truyện ngắn Phía sau người lính, có thể cho thấy được bước đường truyện ngắn của Nguyễn Bảo cùng những vấn đề chiến tranh và cuộc sống của người lính.

Năm năm sống ở một trong những chiến trường ác liệt nhất miền Nam vào những năm đầu thập kỷ bảy mươi nhưng điều đáng nói là trong các truyện ngắn đó chiến tranh lộ diện không thật sự dữ dội ác liệt như những gì Nguyễn Bảo đã trải qua. Ngoài một số truyện như Lính mới, Trước cửa mở được viết trực tiếp về những trận chiến đấu mà ngay cả những truyện ngắn này điều tác giả hướng tới là để nói một cái gì ngoài bom đạn, hầu hết các truyện ngắn của anh chủ yếu nói về cái bóng của chiến tranh đã hắt lên cuộc đời của người lính và những thân nhân, trong một góc nhìn đời thường với những tình huống sinh động. Với những cuộc gặp gỡ sau chiến tranh trong như Bí mật của Mùi, Quà tặng thì đó là sự hóa giải cho những nghi án mà suốt bao nhiêu năm người lính, người giao liên phải chịu đựng. Trong chiến tranh kẻ thù có thể giết anh bằng súng, nhưng cũng có thể anh bị chúng giết một cách khác, bằng nghi án án treo lơ lửng trên đầu, mà không dễ gì thanh minh được lúc đó (Quà tặng). Cũng có thể đó là một sự hy sinh lặng lẽ mà những người từng kết án cũng không thể ngờ (Bí mật của Mùi). Phẩm chất nhân văn của người lính, của người giao liên trong chiến tranh, trải theo thời gian mới được sáng rõ. Và phẩm chất đó thêm một lần được khẳng định khi giờ đây con người bình thường giữa một đời thường đang gặp khó khăn về mưu sinh đã từ chối "quà tặng" là món tiền mà người cả đời làm ăn lương thiện nằm mơ cũng không bao giờ dám nghĩ tới. Với âm hưởng chủ yếu là nghiêng về thể hiện vẻ đẹp của người lính, Nguyễn Bảo đã di chuyển từ những điểm nhìn khác nhau về thời gian, về không gian và khám phá ra nhiều vẻ đẹp cũng như những tính cách khác nhau của họ. Trong Người cùng sư đoàn anh viết về tình đồng đội giữa những người lính từng vào sinh ra tử có nhau được tiếp tục gắn kết trong đời sống của những năm sau chiến tranh. Lúc này giúp nhau để tồn tại với nghĩa đích thực là điều không đơn giản. Cái nghĩa, cái tình của những người lính từng vào sinh ra tử ấy đã giúp cho họ vượt qua được những "thử thách đời thường", đã "cứu sống" một ông giám đốc - một người đồng đội cũ - đã không lường hết được tính chất khốc liệt của thương trường. Cái giá mà một người làm quản lý kinh tế suýt phải trả vì sự thiếu tri thức, kinh nghiệm là không rẻ. Và bài học sâu xa hơn mà Nguyễn Bảo ý nhị đặt ra là mỗi con người phải tự đặt mình đúng vào vị trí xã hội theo đúng năng lực của mình. "Ở nước mình, có quá nhiều người cái gì cũng làm, cái gì cũng biết, được cất nhắc lên vị trí nào cũng nhận. Thực ra cái gì cũng lơ mơ láng máng, bổng lộc thì hưởng quá nhiều" (tr 43). Giám đốc Khánh, vì những hạn chế trong nhận thức công viêc, nên dùng người không đúng, không điều hành được công việc của công ty dẫn đến việc công ty đứng trên bờ vực. Tình trạng đó của công ty Khánh cũng là tình trạng của nhiều công ty nhà nước sau chiến tranh, là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự trì trệ, lạc hậu của nền kinh tế nước nhà. Ở một góc nhìn khác, Nguyễn Bảo cũng phát hiện ra việc lỡ để tuột khỏi tay mình một tình yêu đích thực của anh chàng trong truyện Ảo ảnh là do nhìn người không tinh, không hiểu được tâm lý con người. Có lẽ phải sống cùng những người lính đi ra từ lũy tre làng, Nguyễn Bảo mới hiểu được những điều tưởng như đơn giản đó trong tâm tư những người lính trẻ.

Chiến tranh là nơi thử thách lòng can đảm, nhân cách của con người và các truyện ngắn như Lính mới, Trước cửa mở, Cô gái anh chưa biết tên đã được anh khai thác theo hướng đó. Dòng suối không thể lấp và Cô gái mặc áo đỏ là hai truyện ngắn ra đời dựa trên nguyên mẫu liệt sĩ Nguyễn Hồng, người bạn học cùng vào chiến trường một lần với anh, đã chiến đấu như một người lính chiến thực sự và hy sinh anh dũng. Vẫn là một cách thể hiện quen thuôc khi đặt vào những thử thách trong chiến tranh để con người tự bộc lộ mình, nhưng ở đây Nguyễn Bảo đã khéo dựng nên chân dung người lính Nguyễn Hồng bằng cách ghép lại từ nhiều mảnh hồi ức của không chỉ mình anh mà còn của đồng đội Nguyễn Hồng, về những kỷ niệm đẹp trước ngày vào chiến trường cũng như trên con đường giao liên đầy hiểm họa, rồi là sau chiến tranh với sự hóa giải cho những nỗi băn khuăn mà hơn ba mươi năm về trước vẫn là nỗi canh cánh bên lòng. Vì thế mà dẫu đã biết về một Nguyễn Hồng xông xáo, quyết liệt ngoài đời, tôi vẫn bị cuốn hút khi hòa vào không khí của truyện mà Nguyễn Bảo tạo dựng ở cái phần đời thường, nhìn ra dưới vẻ ngoài "Hồng vệ binh" là một con người lãng mạn, chân tình với bè bạn.

3. Nguyễn Bảo đã từng tham gia chiến tranh nên với người lính trong chiến đấu, anh có những phát hiện sâu sắc hơn khi anh đặt họ trong mối quan hệ với đồng đội, gia đình. Điều này thể hiện rõ trong các tiểu thuyết của anh mà Thượng Đức là một ví dụ. Các truyện ngắn trong Phía sau người lính có thể coi như là những mảnh nhỏ ghép lại với nhau tạo nên một chân dung tinh thần về người lính và hậu phương của họ. Đọc kỹ tập truyện ngắn này tôi cảm tưởng là Nguyễn Bảo chưa thể hiện được hoàn toàn thế mạnh ngòi bút của mình. Cũng là dễ hiểu khi ở đây có những truyện anh vẫn giữ nguyên "giá trị lịch sử" vì ra đời từ những năm bảy mươi. Càng về sau truyện của anh bớt sự đơn giản, công thức, càng cô đọng và giàu tính nhân văn hơn. Hy vọng anh sẽ thể hiện được thế mạnh của mình trong những truyện ngắn sắp tới.

T.P.L

(ĐọcPhía sau người lính- tập truyện ngắn của Nguyễn Bảo. Nxb Văn học 2008).