. LÊ VĂN BẮC
Trải qua hơn 80 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, Quân đội nhân dân Việt Nam đã viết nên những trang sử vàng chói lọi, trở thành đội quân bách chiến bách thắng. Trong hành trình vinh quang đó, công tác tuyên huấn luôn được xác định là linh hồn, nòng cốt trong xây dựng, củng cố trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội. Trước những diễn biến phức tạp, mau lẹ của thực tiễn và thách thức của môi trường an ninh phi truyền thống, văn học nghệ thuật (VHNT) khẳng định vị thế là một hình thái đặc biệt của công tác tư tưởng, là phương thức tác động sâu sắc, giúp đưa lí tưởng cách mạng thẩm thấu vào đời sống tinh thần, biến những yêu cầu nhiệm vụ thành xung lực thực thi tự giác. Chính nhờ sự thẩm thấu âm thầm nhưng quyết liệt ấy, VHNT đã góp phần bồi đắp thế giới tâm hồn người chiến sĩ, làm cho “chất thép” của bản lĩnh luôn được tôi luyện trong “chất nhân văn” của văn hóa, nghệ thuật.
Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Ủy viên Thường vụ Quân ủy Trung ương, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị chủ trì buổi gặp mặt văn nghệ sĩ đầu Xuân 2026 (Ảnh: Nguyễn Minh)
Giai đoạn hiện nay, trước sự bùng nổ thông tin của không gian mạng, sự đan xen phức tạp của các hệ giá trị văn hóa, các thế lực thù địch không ngừng sử dụng VHNT như một loại “vũ khí mềm” để thực hiện mưu đồ “xâm lăng văn hóa”, “phi chính trị hóa” quân đội, công tác tuyên huấn đang đứng trước những vấn đề thực tiễn mới mẻ, đòi hỏi sự nhạy bén và tư duy đột phá. Vì vậy, việc nhận diện đầy đủ và phát huy tối đa vai trò của VHNT mang ý nghĩa chiến lược, là nhân tố nền tảng, bảo đảm giá trị thực tiễn của công tác tuyên huấn, góp phần giữ vững bản chất cách mạng của Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới.
1. Cơ sở lí luận và thực tiễn về vai trò của VHNT trong công tác tuyên huấn
Công tác tuyên huấn là một bộ phận trọng yếu của hoạt động công tác Đảng, công tác chính trị, bao hàm một chỉnh thể thống nhất các lĩnh vực: tuyên truyền, giáo dục, thi đua - khen thưởng, văn hóa văn nghệ, thông tin báo chí... Mỗi lĩnh vực có phương thức và cơ chế tác động riêng, nhưng đều hướng tới mục tiêu quan trọng là hình thành, củng cố niềm tin chính trị và chuyển hóa nhận thức thành hành động tự giác của bộ đội. Tuy nhiên, trong thực tiễn, quá trình nhận thức không phải lúc nào cũng diễn ra theo một logic cơ học đơn thuần. Giữa mối quan hệ nhận thức lí tính và hành động thực tiễn luôn tồn tại một khoảng chuyển hóa tâm lí. Đây là nơi mà những mệnh đề chính trị khô khan, những con số từ nghị quyết cần một chất xúc tác để bám rễ vào đời sống nội tâm. Chính ở khoảng chuyển hóa này, với tư cách là hình thái ý thức xã hội phản ánh hiện thực bằng các phương thức biểu đạt nghệ thuật đặc thù, VHNT không dừng lại ở việc cung cấp thông tin hay luận giải vấn đề bằng tư duy logic đơn thuần. Sức mạnh của nó nằm ở khả năng thâm nhập vào hệ thống cảm xúc và tiềm thức, tạo nên những rung động thẩm mĩ có sức lắng đọng bền bỉ. Do đó, trong hệ thống công tác tuyên huấn, VHNT không đơn thuần là phương tiện minh họa hay công cụ giải trí bổ trợ, mà giữ vai trò như một cơ chế chuyển hóa đặc thù, giúp “mềm hóa” các nội dung giáo dục chính trị, biến những yêu cầu kỉ luật nghiêm minh thành ý thức tự giác, biến mệnh lệnh của tổ chức thành tiếng gọi của trái tim.
2. Vai trò đặc biệt của VHNT trong công tác tuyên huấn hiện nay
Trong bối cảnh bùng nổ của không gian mạng và sự chuyển dịch mạnh mẽ sang thời đại số, công tác tuyên huấn không chỉ đối mặt với những phương thức, thủ đoạn công kích, xuyên tạc trực diện, mà còn phải ứng phó với những hình thái xâm lấn tư tưởng tinh vi trên môi trường ảo. Lúc này, văn hóa nghệ thuật khẳng định vị thế là một nhân tố kiến tạo giá trị, giữ vai trò chủ đạo trong việc định hình thế giới quan và nhân sinh quan của người chiến sĩ. Sức mạnh ấy được thể hiện:
Trước hết, VHNT giữ vai trò then chốt trong việc định hướng tư tưởng và củng cố niềm tin nội tâm. VHNT thâm nhập trực tiếp vào tầng sâu cảm xúc, phá vỡ sự xơ cứng của lí luận, giúp lí tưởng của Đảng thực sự “hóa thân” vào máu thịt. Khi một hình tượng nghệ thuật chạm đến trái tim, niềm tin chính trị đạt tới độ chín, sẽ biến yêu cầu nhiệm vụ thành động lực tự thân, giúp người lính luôn kiên định trước mọi diễn biến phức tạp.
Thứ hai, trực tiếp tham gia xây dựng bản lĩnh chính trị, bồi dưỡng phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”. Thông qua việc khắc họa chiều sâu tâm hồn và những hi sinh thầm lặng của người người chiến sĩ trong thực tiễn thực hiện nhiệm vụ, VHNT giúp họ tự soi mình và tự hoàn thiện. Đây là quá trình tôi luyện bản lĩnh, tạo nên cốt cách riêng biệt của quân đội cách mạng: vừa tinh nhuệ về kĩ chiến thuật, vừa cao đẹp về nhân cách.
Thứ ba, xây dựng đời sống tinh thần phong phú và sức đề kháng văn hóa. Trong môi trường kỉ luật nghiêm minh, VHNT là “nguồn năng lượng mềm” giải tỏa căng thẳng của cuộc sống thường nhật. Việc nâng cao trình độ thưởng thức nghệ thuật, sự thẩm thấu các giá trị văn hóa chuẩn mực sẽ góp phần xây dựng “hệ miễn dịch” bền vững. Khi đã thấm nhuần giá trị chân - thiện - mĩ, chiến sĩ sẽ đủ nhạy bén để nhận diện và tẩy chay các luồng tư tưởng lai căng, độc hại.
Thứ tư, thắt chặt tình đoàn kết và kiến tạo môi trường văn hóa quân sự lành mạnh. VHNT trở thành nhịp cầu giao thoa, hóa giải khác biệt và khơi dậy tình đồng chí, đồng đội. Những buổi sinh hoạt văn nghệ, lời ca tiếng hát đã khơi dậy tình yêu thương, gắn kết, biến đơn vị thành một gia đình lớn, nuôi dưỡng tinh thần, sẻ chia trách nhiệm. Khi đó, những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân sẽ tự bị đào thải nhường chỗ cho một tập thể gắn kết bền chặt về cả ý chí và hành động.
3. Thực trạng và những vấn đề đặt ra
Hiện nay, VHNT Quân đội vẫn giữ vững được trục giá trị cốt lõi, đóng vai trò là “màng lọc chuyển hóa” đưa lí tưởng cách mạng thẩm thấu vào đời sống bộ đội. Sự vận hành đồng bộ của các thiết chế văn hóa toàn quân đã hình thành một mạng lưới “tiếp lửa” xuyên suốt. Đội ngũ cán bộ văn hóa, văn nghệ sĩ quân đội đã trưởng thành vượt bậc. Việc lồng ghép nghệ thuật truyền thống với phương thức hiện đại đã bước đầu xác lập lại “quyền uy văn hóa”, dẫn dắt hiệu quả, tạo dựng “lũy thép” tinh thần vững chãi cho cán bộ, chiến sĩ (nhất là lực lượng trẻ) trước sự thâm nhập, xâm lăng của các luồng văn hóa lai căng, phản giá trị, núp bóng giải trí hiện đại. Tuy nhiên, soi chiếu vào yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội về chính trị và thực tiễn cuộc đấu tranh tư tưởng trong tình hình mới, việc vận dụng và phát huy vai trò của VHNT trong công tác tuyên huấn vẫn còn hạn chế, bất cập cần được nhận diện:
Một là, năng lực phối hợp và tính thống nhất giữa định hướng tư tưởng với sáng tạo nghệ thuật còn những điểm nghẽn. Hiện nay, trước yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ, một bộ phận không nhỏ đội ngũ cán bộ tư tưởng - văn hóa chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu về năng lực tư duy tích hợp, biểu hiện ở việc còn thiếu những cán bộ tuyên huấn am tường nghệ thuật và những văn nghệ sĩ có nhạy bén chiến lược về về công tác tư tưởng, dẫn đến tình trạng nhiều sản phẩm văn hóa mới chỉ dừng lại ở việc “minh họa” một cách khô khan, chưa đủ sức lay động tâm hồn và trái tim người lính.
Hai là, nhận thức về vị thế “trận địa” của VHNT trong tổng thể công tác Tuyên huấn có lúc, có nơi chưa tương xứng với tầm vóc nhiệm vụ. Việc xem nhẹ vai trò của VHNT, coi đó chỉ là hoạt động vui chơi giải trí đơn thuần, thiếu quyết liệt trong việc bồi đắp bản lĩnh văn hóa nội sinh cho quân nhân... chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự buông lỏng trận địa tư tưởng. Hệ quả tất yếu là chưa tạo được “màng lọc” về tư duy - thẩm mĩ vững chắc, tạo sức đề kháng tự thân trước các tác động tiêu cực cho bộ đội, khiến một bộ phận cán bộ, chiến sĩ còn lúng túng, chưa đủ năng lực tự sàng lọc, đề kháng trước các trào lưu xâm lấn văn hóa núp bóng giải trí; các thiết chế văn hóa cơ sở rơi vào tình trạng hoạt động hình thức; sản phẩm nghệ thuật chính thống thiếu sức lôi cuốn. Chính những khoảng trống hưởng thụ này đã tạo điều kiện cho các trào lưu ngoại lai độc hại xâm lấn, trực tiếp làm xói mòn sức đề kháng và bản lĩnh chính trị của bộ đội trong môi trường số.
Để VHNT thực sự là vũ khí sắc bén đối với công tác Tuyên huấn, cần tập trung vào các nhóm giải pháp trọng tâm:
Một là, cấp ủy, chỉ huy các cấp cần quán triệt: VHNT là một “mặt trận” đặc biệt, tác động trực diện vào tâm lí, tình cảm người lính. Phải trả lại cho VHNT đúng vị thế là nền tảng tinh thần, động lực nội sinh, hạt nhân hội tụ tâm lực và niềm tin; từ đó tạo nên sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn quân, trực tiếp bồi đắp bản lĩnh, ý chí chiến đấu của người chiến sĩ.
Hai là, chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ tư tưởng - văn hóa có năng lực tích hợp, tinh thông nghiệp vụ và am tường nghệ thuật. Trên cơ sở quán triệt sâu sắc Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, cần tạo bước đột phá trong chiến lược đào tạo, bồi dưỡng và thực hiện cơ chế đặc thù để thu hút, trọng dụng nhân tài. Đề cao vai trò, khẳng định vị thế của văn nghệ sĩ, cán bộ tuyên huấn là lực lượng tiên phong, chủ thể sáng tạo trực tiếp trên mặt trận tư tưởng; từ đó bồi dưỡng toàn diện từ bản lĩnh chính trị đến tư duy thẩm mĩ, lấy kĩ năng tác chiến văn hóa trên không gian số làm khâu đột phá; giúp đội ngũ này không chỉ giỏi chuyên môn, vững vàng lí luận mà còn am tường thuật toán, tinh nhuệ về quản trị truyền thông để chủ động dẫn dắt, điều tiết dòng chảy thông tin xuyên suốt từ thực tiễn đơn vị đến môi trường mạng, trong mọi tình huống nhiệm vụ.
Ba là, cần ưu tiên đầu tư sản xuất các sản phẩm VHNT có chiều sâu nhân văn, ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, bảo đảm phù hợp với tâm lí tiếp nhận tối đa của cán bộ, chiến sĩ, nhất là đối với chiến sĩ trẻ trong kỉ nguyên số. Kiên trì phương châm lấy cái đẹp dẹp cái xấu, kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động văn hóa trực tiếp tại đơn vị với sức lan tỏa mạnh mẽ trên không gian mạng. Phải kiện toàn các thiết chế văn hóa cơ sở, biến mọi môi trường hưởng thụ thành địa bàn chiến lược để lan tỏa hình mẫu người chiến sĩ cách mạng. Trọng tâm là định hướng thị hiếu thẩm mĩ tinh tế, bồi đắp bản lĩnh văn hóa nội sinh, giúp mỗi quân nhân có năng lực tự nhận diện, chủ động tẩy chay các trào lưu độc hại; để mỗi chiến sĩ thực sự là một ‘trận địa tư tưởng’ bất khả xâm phạm, giữ vững và lan tỏa cao độ giá trị “Bộ đội Cụ Hồ”.
L.V.B