Có những điều, khi sống trong đó mỗi ngày, ta tưởng như rất đỗi bình thường. Chỉ đến một lúc nào đó, khi lặng lại giữa nhịp công việc quen thuộc, ta mới nhận ra chính những điều bình thường ấy đã âm thầm làm nên chiều sâu của một tập thể; với tôi, Khoa Quân chủng, Học viện Chính trị Quân sự là một nơi như thế.
Đã nhiều năm đứng trên bục giảng, nhiều năm đi qua những dãy hành lang quen thuộc, tôi vẫn luôn có một cảm giác rất riêng mỗi khi bắt đầu ngày làm việc mới. Tiếng bước chân cán bộ, giảng viên vang nhẹ trên nền gạch; tiếng trao đổi chuyên môn từ các phòng bộ môn, tiếng bàn phím gõ đều đều trong phòng làm việc, tiếng học viên chào thầy trước cửa lớp… Tất cả hòa vào nhau thành một nhịp sống bình dị, nghiêm túc mà ấm áp.
Khoa chúng tôi đảm nhiệm giảng dạy các chuyên ngành về Hải quân, Phòng không, Không quân. Đó là những chuyên ngành gắn với biển, với trời, với trận địa hỏa lực, với con tàu, với cánh bay, với những khoảng không gian rộng lớn của Tổ quốc. Bởi vậy, mỗi giờ lên lớp của chúng tôi không chỉ là truyền đạt kiến thức; đó còn là sự chuẩn bị hành trang cho những học viên hôm nay, những chính ủy ngày mai sẽ có mặt ở các đơn vị, trên biển đảo, trận địa phòng không, sân bay, nhà trường và nhiều vị trí công tác khác trong Quân đội. Có lẽ chính vì ý thức được điều đó mà mỗi cán bộ, giảng viên, nhân viên trong khoa luôn tự nhắc mình phải làm việc nghiêm túc hơn, trách nhiệm hơn, tận tụy hơn. Một bài giảng không thể chuẩn bị qua loa, một giáo trình không thể viết vội, một đề tài nghiên cứu không thể làm cho xong. Bởi phía sau từng trang giáo án, từng dòng tài liệu, từng giờ giảng là niềm tin của học viên, là trách nhiệm, tâm huyết của người thầy, là uy tín của Khoa, của Học viện.
Nhưng điều tôi muốn kể lại không bắt đầu từ những con số, mà từ một con người. Đó là một đồng chí giảng viên trong khoa. Không phải vì câu chuyện của anh có điều gì phải giấu, mà bởi tôi hiểu anh chưa bao giờ muốn hoàn cảnh riêng của mình trở thành điều để người khác chú ý. Anh là người điềm đạm, ít nói, tác phong chỉn chu. Trên lớp, anh giảng bài chậm rãi, chắc chắn, luôn cố gắng giải thích đến khi học viên thật sự hiểu vấn đề. Trong công việc, anh không phải người hay nói về khó khăn của mình; việc gì được giao, anh nhận và làm đến nơi đến chốn. Chỉ những người cùng công tác lâu năm mới biết phía sau vẻ bình thản ấy là biết bao nỗi lo đời thường. Bố mẹ già yếu, con nhỏ thường xuyên đau ốm, hai vợ chồng thu nhập không cao; nhiều năm, gia đình anh vẫn phải đi thuê nhà. Có những tháng, tiền thuốc men, tiền viện phí, tiền thuê nhà, tiền sinh hoạt dồn lại thành những khoản lo khiến người đàn ông vốn ít nói ấy càng thêm lặng lẽ. Tôi nhớ có lần, sau giờ lên lớp, anh ngồi lại trong phòng làm việc; trước mặt là bản thảo một đề tài nghiên cứu cách đánh phương tiện không người lái của lực lượng phòng không còn nhiều chỗ cần chỉnh sửa. Chiếc điện thoại đặt bên cạnh thỉnh thoảng lại sáng lên. Tôi biết, hôm ấy con anh đang ốm; vợ anh đưa con đi khám, còn anh vẫn phải hoàn thành nốt phần việc của mình trước thời hạn.
Giảng viên Khoa Quân chủng, Học viện Chính trị Quân sự thực hành lên lớp. Ảnh: VĐN
Tôi hỏi nhỏ: “Hay anh về trước đi, việc này để mai tính tiếp?”. Anh nhìn tôi, cười hiền: “Về thì cũng sốt ruột, ở lại làm thêm một chút cho xong phần việc, tối về còn yên tâm chăm con.” Câu nói ấy giản dị đến mức nếu nghe qua, người ta có thể quên ngay; nhưng với tôi, nó cứ ở lại rất lâu. Bởi trong câu nói ấy có cả sự giằng co thầm lặng của một người vừa là chồng, là cha, là con trong gia đình; vừa là người thầy, người quân nhân, người đồng chí trong tập thể. Ở vị trí nào, anh cũng muốn làm tròn trách nhiệm. Có những đêm con ốm, anh gần như thức trắng; sáng hôm sau, anh vẫn có mặt đúng giờ ở khoa, quân phục chỉnh tề, giáo án đầy đủ, giọng nói trên bục giảng vẫn điềm tĩnh như thường ngày. Học viên có lẽ không biết đêm qua thầy của mình đã trải qua những gì, và anh cũng không bao giờ kể.
Có lần tôi hỏi: “Anh có thấy mệt không?”. Anh cười: “Mệt chứ, nhưng bước vào lớp rồi thì phải khác; mình mà chùng xuống, học viên sẽ cảm nhận được ngay.” Tôi đã nghĩ rất nhiều về câu nói ấy.
Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu từng căn dặn cán bộ, đảng viên phải hết lòng, hết sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân; làm việc gì cũng phải có trách nhiệm, có lương tâm, không qua loa, đại khái. Với người giảng viên quân đội, phụng sự ấy bắt đầu từ những việc rất cụ thể: một giờ giảng nghiêm túc, một bài học được chuẩn bị chu đáo, một thái độ mẫu mực trước học viên, một sự kiên trì vượt qua khó khăn riêng để hoàn thành nhiệm vụ chung. Ở đồng chí giảng viên ấy, tôi nhìn thấy việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh không phải là điều xa xôi. Nó hiện lên trong cách anh lặng lẽ gánh vác cuộc sống mà không buông lơi nhiệm vụ; trong cách anh bước lên bục giảng sau những đêm thiếu ngủ; trong cách anh giữ cho mình sự chuẩn mực của người thầy, dù phía sau còn bao bộn bề chưa thể nói thành lời.
Nhưng câu chuyện sẽ không đầy đủ nếu chỉ nói về nghị lực cá nhân của anh, bởi điều khiến anh có thể đứng vững không chỉ là sự cố gắng của riêng mình. Phía sau anh còn có một tập thể, và chính ở đó, tôi càng cảm nhận sâu sắc hơn phẩm chất đẹp đẽ của Khoa Quân chủng: một tập thể biết quan tâm, biết chia sẻ, biết nâng đỡ đồng chí của mình bằng những việc làm lặng thầm mà ấm áp.
Tôi từng đọc ở đâu đó một câu nói rất hay: “Một tập thể chỉ thật sự vững mạnh khi không ai bị bỏ lại phía sau.” Mỗi lần nhớ đến câu nói ấy, tôi lại nghĩ về Khoa Quân chủng. Có lẽ, điều khiến tôi gắn bó với nơi này không chỉ bởi truyền thống gần ba mươi lăm năm năm của một đơn vị đào tạo, mà còn bởi cách những con người ở đây đối xử với nhau trong những lúc khó khăn nhất. Đồng chí giảng viên mà tôi vừa nhắc đến chưa bao giờ chủ động kể về hoàn cảnh của mình với cấp trên. Anh vốn là người kín đáo; những chuyện riêng của gia đình, anh luôn cố gắng tự thu xếp, không muốn làm ảnh hưởng đến tập thể. Nhưng trong một đơn vị mà mọi người đã cùng công tác với nhau nhiều năm, sự thay đổi dù rất nhỏ cũng khó có thể qua được ánh mắt của những người luôn quan tâm đến đồng đội.
Tôi còn nhớ một buổi chiều sau giờ làm việc, hành lang đã vắng người, ánh nắng cuối ngày hắt qua ô cửa sổ, kéo dài những vệt sáng trên nền gạch. Đồng chí chỉ huy khoa đi ngang qua phòng làm việc, thấy anh vẫn ngồi trước máy tính, trước mặt là chồng tài liệu còn đang sửa dở, đồng chí bước vào, kéo chiếc ghế ngồi xuống rất tự nhiên, không hỏi về tiến độ đề tài, cũng không nhắc đến thời hạn phải hoàn thành; điều đầu tiên đồng chí hỏi là: “Con hôm nay đỡ chưa?”
Chỉ một câu hỏi ngắn gọn, tôi nhìn thấy đồng chí giảng viên khựng lại vài giây; có lẽ, trong những ngày bộn bề giữa bệnh viện, lớp học và những bản thảo nghiên cứu, điều anh cần nhất không phải là một lời động viên thật lớn lao, mà đơn giản là có người nhớ rằng gia đình anh đang gặp khó khăn. Cuộc trò chuyện hôm ấy không dài, chỉ huy khoa lắng nghe nhiều hơn nói. Đồng chí hỏi về sức khỏe của bố mẹ hai bên, hỏi việc điều trị của cháu nhỏ, hỏi xem gia đình còn điều gì chưa thu xếp được; rồi rất nhẹ nhàng, đồng chí nói: “Nhiệm vụ rất quan trọng, nhưng gia đình cũng rất quan trọng; đồng chí cứ báo cáo khi có việc đột xuất; trong điều kiện cho phép, khoa sẽ cùng tháo gỡ.”
Không phải một lời hứa hẹn, cũng không phải một sự ưu ái dành riêng cho ai. Đó là cách mà chúng tôi vẫn thường thấy ở người chỉ huy của mình: luôn cố gắng giải quyết công việc trên cơ sở nguyên tắc, nhưng không bao giờ quên rằng phía sau mỗi quân nhân là một gia đình, phía sau mỗi bộ quân phục là những nỗi lo rất đời thường.
Đồng nghiệp Khoa Quân chủng, Học viện Chính trị Quân sự trao đổi công việc. Ảnh: VĐN
Sau cuộc trò chuyện ấy, tôi không thấy có điều gì quá khác biệt, lịch công tác của khoa vẫn dày, những giờ lên lớp vẫn nối tiếp nhau, các đề tài nghiên cứu vẫn phải bảo đảm tiến độ. Nhưng trong sự điều hành của chỉ huy, mọi việc được sắp xếp hợp lí hơn, những hôm con anh phải nhập viện, lịch giảng được báo cáo và điều chỉnh trong khả năng có thể. Một số công việc hành chính được phân công lại để anh có thêm thời gian giải quyết việc gia đình. Đồng chí nào có điều kiện thì nhận đón con giúp. Đồng chí nào đang cùng hướng nghiên cứu thì cùng đọc bản thảo, góp ý từng chương, từng mục. Không ai bảo đó là sự giúp đỡ, bởi trong suy nghĩ của chúng tôi, hôm nay mình san sẻ với đồng chí, ngày mai biết đâu chính mình cũng sẽ cần một bờ vai như thế.
Tôi chợt nhớ đến lời Bác Hồ từng căn dặn: “Đối với đồng sự, phải thân ái giúp đỡ.”, dù là lời dạy ấy nằm trong 6 điều Bác Hồ dạy các chiến sĩ công an nhân dân. Lời dạy ấy, ở Khoa Quân chủng, chưa bao giờ chỉ nằm trong những buổi học nghị quyết hay sinh hoạt chính trị. Nó hiện diện trong chính cách mỗi người sống với nhau. Là khi một đồng chí giảng viên trẻ mới đứng lớp, các thầy đi trước sẵn sàng ở lại sau giờ làm việc để cùng góp ý từng trang giáo án. Là khi một cán bộ trong khoa bận việc gia đình, đồng nghiệp chủ động nhận thêm phần việc mà không cần ai phân công. Là khi một đề tài nghiên cứu đến thời hạn nghiệm thu, cả ban cùng ngồi đến tối để rà soát từng tài liệu, từng số liệu, từng phụ lục. Là khi một đồng chí gặp khó khăn trong cuộc sống, điều đầu tiên mọi người nghĩ đến không phải là trách nhiệm của người ấy còn bao nhiêu, mà là tập thể có thể làm gì để đồng chí yên tâm hơn.
Có những việc rất nhỏ, nhỏ đến mức nếu viết vào báo cáo thành tích thì có lẽ chẳng ai ghi; nhưng chính những điều nhỏ bé ấy lại làm nên văn hóa của một tập thể. Và có lẽ, điều làm tôi xúc động nhất ở Khoa Quân chủng chính là chúng tôi đang cố gắng học Bác từ những điều bình dị như thế.
VŨ ĐỨC NHIÊN