Sau khi Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình sáp nhập thành tỉnh Phú Thọ mới, một không gian văn hóa rộng lớn với những lớp trầm tích lịch sử, di sản và bản sắc đa dạng đang mở ra nhiều cơ hội mới cho văn học nghệ thuật. Trong cuộc trò chuyện với VNQĐ điện tử, Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT tỉnh Phú Thọ, nhà nghiên cứu Lê Quốc Khánh có những chia sẻ về việc nhận diện, kết nối và phát huy những giá trị văn hóa Phú Thọ mới, đưa di sản trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo và tạo nên những giá trị mới trong đời sống đương đại.
Chân dung nhà nghiên cứu Lê Quốc Khánh - Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT tỉnh Phú Thọ
- Được biết ông mới đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT tỉnh Phú Thọ. Những thuận lợi, khó khăn và điều ông trăn trở nhất trên cương vị mới là gì?
+ Thuận lợi lớn nhất của tôi là nhận được sự đồng hành của lãnh đạo, các thế hệ cán bộ, hội viên ba địa phương và được kế thừa một nền tảng văn hóa, văn nghệ giàu truyền thống. Phú Thọ mới có không gian văn hóa đặc biệt, nơi hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử và sự giao thoa của ba vùng văn hóa Tổ - Mường - Mẫu, cùng một lực lượng văn nghệ sĩ, trí thức giàu tiềm năng. Khó khăn là địa bàn rộng, điều kiện đi lại, sinh hoạt còn nhiều bất cập; sự khác biệt về môi trường và văn hóa làm việc giữa các vùng cũng cần thời gian để dung hòa. Vì thế, điều quan trọng là tạo được sự đồng thuận và một không gian làm việc đoàn kết, cởi mở. Điều tôi trăn trở nhất là giữ gìn nền tảng đã có, đồng thời tạo sinh khí mới cho đời sống sáng tạo. Tôi mong muốn văn học nghệ thuật trở thành cầu nối ba vùng văn hóa Tổ - Mường - Mẫu, xây dựng một môi trường tin cậy, dân chủ để văn nghệ sĩ yên tâm sáng tác, từ đó có thêm những tác phẩm thực sự có giá trị.
- Với nhiều năm nghiên cứu văn hóa Mường và di sản, ông nhìn nhận thế nào về tầm vóc và những giá trị nổi bật của không gian văn hóa Phú Thọ mới?
+ Phú Thọ mới sở hữu không gian văn hóa đa dạng, mang tầm vóc quốc gia và quốc tế, vùng đất cội nguồn dân tộc Việt Nam, vừa là nơi hội tụ di sản đa dạng của 51 dân tộc anh em. Sau sáp nhập tỉnh, ba mạch nguồn văn hóa Đất Tổ Phú Thọ - đất Mường Hòa Bình - đất Mẫu Vĩnh Phúc giao thoa, tạo nên một diện mạo văn hóa phong phú, vừa giàu truyền thống vừa năng động, hiện đại.
Nổi bật là hệ thống di sản đồ sộ, từ tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan, văn hóa Mường đến các di chỉ khảo cổ Sơn Vi, Hòa Bình, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn và hàng trăm lễ hội dân gian. Những giá trị ấy không chỉ là kí ức văn hóa mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, góp phần tạo nên sức mạnh và bản sắc riêng của Phú Thọ trong hiện tại và tương lai.
Đền Hùng - không gian văn hóa tâm linh gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, một trong những mạch nguồn quan trọng của văn hóa Đất Tổ. Ảnh TTXVN
- Từ những trải nghiệm nghiên cứu, khảo sát và bảo tồn di sản, đặc biệt ở Hòa Bình trước đây, ông thấy những giá trị lịch sử, văn hóa nào của ba vùng Đất Tổ, đất Mẫu và đất Mường có thể trở thành nguồn chất liệu phong phú cho văn học nghệ thuật?
+ Điều hấp dẫn nhất chính là mỗi vùng đều có một kho kí ức riêng. Đó có thể là huyền thoại, truyền thuyết, tín ngưỡng, phong tục, lễ hội, dân ca, dân vũ, những câu chuyện về cộng đồng và những số phận con người cụ thể.
Với Đất Tổ là câu chuyện về nguồn cội, về các Vua Hùng, về hành trình dựng nước và giữ nước. Với đất Mẫu là hệ thống tín ngưỡng, huyền tích, không gian tâm linh và những câu chuyện dân gian phong phú. Với đất Mường là Mo Mường, sử thi, dân ca, luật tục, phong tục và cả một thế giới quan được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Việc Việt Nam đề cử Mo Mường vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2026 cũng cho thấy đây là một di sản có giá trị đặc biệt nhưng đồng thời cần được tiếp tục gìn giữ, nghiên cứu.
Nhưng tôi nghĩ, văn nghệ sĩ không nên chỉ tìm kiếm chất liệu ở những gì đã được gọi tên là “di sản”. Đời sống hôm nay, những biến đổi của cộng đồng, những con người đang sống giữa truyền thống và hiện đại cũng chính là chất liệu rất quý.
- Ông đánh giá thế nào về “kho tư liệu” lịch sử, văn hóa và đời sống trên vùng đất Phú Thọ mới? Theo ông, đâu là những lĩnh vực còn nhiều tiềm năng để văn nghệ sĩ tiếp tục khám phá?
+ Tôi nghĩ có thể gọi Phú Thọ mới là một “kho tư liệu sống”. Ngoài hệ thống di sản văn hóa, nơi đây còn có các lớp khảo cổ, những vùng căn cứ cách mạng, những địa danh gắn với hai cuộc kháng chiến, cùng kí ức của nhiều thế hệ.
Nhưng điều đáng quý hơn cả là kho tư liệu ấy vẫn đang sống trong cộng đồng. Một câu chuyện được kể bên bếp lửa, một làn điệu dân ca, một nghi lễ, một địa danh, một kí ức chiến tranh của người dân... đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một tác phẩm.
Tôi đặc biệt kì vọng vào những hướng khai thác như văn hóa dân gian, lịch sử địa phương, lịch sử chiến tranh cách mạng, văn hóa các dân tộc, đời sống đương đại và sự biến đổi của con người trong quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa. Đó là những vùng còn rất nhiều câu chuyện chưa được kể.
Không gian văn hóa Mường với nhà sàn và nghệ thuật chiêng.
- Theo ông, trong không gian văn hóa mới, cần làm gì để vừa giữ được bản sắc riêng của văn hóa Mường và các vùng văn hóa khác, vừa tạo nên những giá trị chung của Phú Thọ mới?
+ Văn hóa Mường có bản sắc rất riêng, thể hiện qua nhà sàn, chiêng, Mo Mường, lịch Mường, trang phục, tiếng nói, phong tục, ẩm thực, lễ hội và các nghi lễ truyền thống. Để bảo tồn, trước hết phải hiểu, yêu và tôn trọng văn hóa Mường, tránh làm biến dạng hoặc lai căng các giá trị truyền thống. Cần đồng thời bảo tồn không gian văn hóa vật thể, hỗ trợ cộng đồng gìn giữ nhà sàn, phục dựng lễ hội đúng tinh thần truyền thống; mở các lớp truyền dạy chiêng, dân ca, Mo Mường và khuyến khích sử dụng tiếng Mường trong đời sống. Bên cạnh đó, cần tổ chức thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, lễ hội nhằm tôn vinh và trao truyền văn hóa Mường cho thế hệ trẻ.
Để giữ bản sắc của văn hóa các vùng, tôi nghĩ trước hết phải tôn trọng sự khác biệt. Không thể tạo ra một bản sắc chung bằng cách làm phẳng những bản sắc riêng. Văn hóa Mường phải được là văn hóa Mường, văn hóa Đất Tổ phải giữ được căn cước Đất Tổ, văn hóa đất Mẫu cũng cần được nhận diện với những giá trị riêng.
Từ sự tôn trọng ấy mới có thể tìm thấy những điểm giao thoa. Tôi hình dung ba vùng văn hóa Tổ - Mường - Mẫu như ba dòng chảy cùng gặp nhau trong một không gian mới. Mỗi dòng vẫn giữ màu sắc riêng nhưng cùng tạo nên một dòng chảy lớn hơn. Trong quá trình ấy, văn học nghệ thuật có thể đóng vai trò như một cầu nối mềm: giúp con người hiểu nhau hơn, nhìn thấy vẻ đẹp của vùng văn hóa khác và từ đó hình thành một ý thức chung về quê hương Phú Thọ mới.
Vẻ đẹp Tam Đảo - Vĩnh Phúc trong làn mây.
- Trên cương vị Chủ tịch Liên hiệp VHNT Phú Thọ mới chắc hẳn ông cũng trăn trở việc làm thế nào để những tư liệu về lịch sử, di sản, văn hóa dân gian và kí ức cộng đồng được chuyển hóa thành những tác phẩm văn học nghệ thuật có sức sống, thay vì chỉ nằm trong các công trình nghiên cứu?
+ Theo tôi, điều quan trọng nhất là đưa tư liệu trở lại với đời sống và con người. Tư liệu chỉ là điểm xuất phát; tác phẩm văn học nghệ thuật phải đi xa hơn tư liệu.
Một nhà văn có thể bắt đầu từ một truyền thuyết, một nhân vật lịch sử hay một di sản, nhưng sau đó phải tìm được con người, số phận, những xung đột và những câu hỏi của thời đại mình. Khi ấy, lịch sử không còn là những dòng ghi chép mà trở thành một thế giới sống động.
Tôi rất kì vọng vào sự gặp gỡ giữa nhà nghiên cứu và văn nghệ sĩ. Nhà nghiên cứu giúp cung cấp độ sâu, độ chính xác của tư liệu; còn người nghệ sĩ bằng cảm xúc, trí tưởng tượng và tài năng có thể biến tư liệu ấy thành thơ, truyện, tiểu thuyết, kịch, mỹ thuật, nhiếp ảnh... Chính sự gặp gỡ đó có thể làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
- Theo ông, văn học nghệ thuật Phú Thọ cần kể những câu chuyện gì và bằng cách nào để vừa làm nổi bật bản sắc, chiều sâu văn hóa của vùng đất, vừa gần gũi với công chúng hôm nay? Hội Liên hiệp VHNT tỉnh có thể đóng vai trò gì trong quá trình đó?
+ Tôi nghĩ trước hết phải kể những câu chuyện của chính con người trên vùng đất này. Lịch sử, văn hóa, di sản chỉ thực sự chạm đến công chúng khi được soi chiếu qua số phận và cảm xúc của con người.
Chúng ta có thể kể lại những câu chuyện rất xa xưa, nhưng bằng một cách nhìn của hôm nay; có thể viết về một di sản cổ, nhưng đặt nó trong những vấn đề mà con người hiện đại đang quan tâm. Khi truyền thống đối thoại được với hiện tại, văn hóa sẽ không còn là kí ức đứng yên mà trở thành một phần của đời sống.
Hội cần tạo môi trường để văn nghệ sĩ đi thực tế, nghiên cứu, trao đổi với các nhà khoa học, gặp gỡ cộng đồng và có điều kiện thử nghiệm những cách thể hiện mới. Đồng thời, cần tăng cường kết nối với các cơ quan báo chí, trường đại học, các thiết chế văn hóa để tác phẩm không chỉ được sáng tác mà còn được giới thiệu, quảng bá và đến với công chúng rộng rãi hơn.
Đồi chè Long Cốc thuộc xã Long Cốc, huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ. Đây là một địa điểm thu hút nhiều khách du lịch tới thăm.
- Nhìn về 5-10 năm tới, ông mong muốn Hội Liên hiệp VHNT Phú Thọ tạo được những dấu ấn nào để góp phần khẳng định tầm vóc và bản sắc của Đất Tổ trong không gian văn hóa mới?
+ Tôi mong muốn đầu tiên xây dựng được một Hội đoàn kết, cởi mở và thực sự là mái nhà chung của văn nghệ sĩ ba vùng. Tôi cũng mong muốn tư liệu hóa, đánh giá toàn diện các lĩnh vực văn học nghệ thuật, từ đó nhận diện những khoảng trống và định hướng sáng tác phù hợp với không gian văn hóa mới.
Tôi kì vọng văn nghệ sĩ sẽ khai thác di sản bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, tạo ra những tác phẩm có chất lượng, có sức lan tỏa; đồng thời ứng dụng công nghệ số để quảng bá văn hóa Đất Tổ rộng rãi hơn. Hội cũng cần chú trọng phát hiện, bồi dưỡng tài năng trẻ và tăng cường kết nối giữa ba vùng văn hóa.
Sau cùng, điều tôi mong muốn là biến di sản thành nguồn cảm hứng sáng tạo, biến những giá trị truyền thống thành những giá trị mới, để Phú Thọ không chỉ là nơi lưu giữ kí ức nguồn cội mà còn trở thành một không gian văn hóa giàu sức sống trong thời đại hôm nay. Và tôi hi vọng, Phú Thọ sẽ có nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật đủ sức vượt ra khỏi phạm vi địa phương để đến với công chúng cả nước và bạn bè quốc tế.
NGỌC HIÊN thực hiện