Sáng 18/4/2026 tại Hà Nội, đã diễn ra buổi tọa đàm ra mắt sách Ma cà rồng. Đây là một biên khảo về hình tượng ma cà rồng từ góc độ học thuật, văn hóa và xã hội của nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tiến. Cuốn sách cho thấy, dù tưởng như xa lạ, ma cà rồng thực chất là một biểu tượng phản chiếu những ám ảnh có thật của con người. Bằng cách tiếp cận khoa học và có hệ thống, tác giả góp phần làm rõ bản chất của hình tượng này, giúp công chúng hiểu một cách sâu sắc hơn, thực tế hơn về ý nghĩa văn hóa, xã hội mà nó hàm chứa.
Bản địa và bức tranh đa dạng của hiện tượng ma cà rồng
Cuốn Ma cà rồng của Nguyễn Mạnh Tiến trước hết được viết nhằm chú giải hiện tượng phi phóng, sa ngạn trong cộng đồng Thái Đen ở Sơn La và Yên Bái. Tuy nhiên, qua quá trình khảo cứu trong phạm vi các nhóm nói tiếng Tai ở Đông Bắc Việt Nam như Thái, Tày, Nùng, tác giả nhận thấy “cà rồng” không phải là một hiện tượng đơn nhất, mà mang biên độ nghĩa phức tạp, biến đổi theo từng địa lý và truyền thống địa phương. Vì vậy, thay vì quy về một hình dung cố định, cuốn sách lựa chọn cách trình thuật mở, cố gắng tái hiện tính đa dạng của hiện tượng này trong các không gian văn hóa khác nhau. Đáng chú ý, tác giả chủ ý giữ lại các cách phiên âm như phi phóng, phỉ phông, phí phông… theo từng nguồn tư liệu, như một cách bảo lưu sắc thái địa phương và dòng “vi sử” riêng của từng cộng đồng, tránh sự đồng nhất hóa ngôn ngữ. Nhờ đó, mỗi cách gọi không chỉ là một biến thể từ ngữ, mà còn là một dấu hiệu nhận diện của những truyền thống và không gian tưởng tượng khác nhau trong văn hóa Thái.
Do tính phức tạp của các truyền thống địa phương Thái, ngay trong cùng một vùng, những cách ghi âm như phi phóng, phỉ phông, phí phông… thực chất chỉ là những lớp nổi trội mà tác giả cố gắng ghi lại gần nhất với phát âm bản địa. Trên thực tế, ở từng bản, từng mường, thậm chí từng dòng họ, vẫn tồn tại những cách gọi khác vượt ra ngoài dạng thức phổ biến. Đây là điều không hiếm trong bối cảnh lịch sử di dân đan xen và liên tục của người Thái. Bên cạnh đó, sự chênh lệch trong quá trình phiên âm sang tiếng Việt cũng góp phần tạo nên sự đa dạng trong các tư liệu. Vì vậy, trong cuốn Ma cà rồng, Nguyễn Mạnh Tiến quy ước sử dụng tên gọi phi phống, cách gọi của người Thái Đen, nhóm có hệ thống tưởng tượng về cà rồng phong phú và nổi bật như một cách định danh mang tính quy chiếu chung, đồng thời vẫn ý thức rõ tính đa dạng và dị biệt của các truyền thống địa phương.
Những ghi chép tưởng như không thống nhất về chính tả trong cuốn Ma cà rồng của Nguyễn Mạnh Tiến thực chất là một lựa chọn có chủ ý. Tác giả không tìm cách san phẳng khác biệt, mà giữ lại các lớp phương ngữ và cách gọi khác nhau như một cách bảo lưu tính đa dạng và tinh tế của các nhóm địa phương Thái trong bối cảnh dân tộc học Việt Nam và Đông Nam Á.
Từ đó, trình thuật về cà rồng trong sách không hướng tới một hình dung đơn nhất, mà mở ra một bức khảm đa tầng của các truyền thống. Có những điểm tương đồng trong tưởng tượng, nhưng cũng có những khác biệt, thậm chí đối lập. Thông qua việc theo dõi hiện tượng này, người đọc không chỉ tiếp cận một biểu tượng dân gian, mà còn có thể nhận ra diện mạo của một tộc người với bản sắc sống động, phức tạp, được hình thành từ chính sự chồng lớp của các kinh nghiệm văn hóa bản địa.
Từ nghiên cứu ma cà rồng đến những câu hỏi rộng hơn về văn hóa và xã hội
Tại buổi tọa đàm, nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tiến cho biết cuốn Ma cà rồng được hình thành từ hướng tiếp cận lấy bản địa làm phương pháp, đặt trọng tâm vào trải nghiệm thực địa và đối thoại liên ngành. Đề tài này đến với anh vừa ngẫu nhiên vừa hữu ý. Ban đầu, trong một chuyến đi Mai Sơn phục vụ cho một công trình khác; nhưng chính dữ liệu thu thập tại chỗ đã dẫn dắt, điều chỉnh lại toàn bộ nhận thức của anh và cuốn sách này được hình thành.
Theo anh, ma cà rồng là một phạm trù phức tạp trong cộng đồng người Thái, với những biến thể khác nhau tùy theo từng nhóm địa phương và truyền thống tưởng tượng. Việc nghiên cứu hiện tượng này cũng là cách để lần tìm “biên giới ma quỷ” giữa các tộc người, đồng thời nhận diện lại giá trị của tri thức bản địa vốn từng được các học giả Nho học ghi chép một cách chân thực trong dòng dân tộc chí.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tiến nhấn mạnh, thay vì chỉ tiếp cận qua lăng kính từ phương Tây, cần nhìn nhận ma cà rồng như một di sản bản địa, dù không thuần nhất.
Quá trình nghiên cứu cũng làm thay đổi chính cách hiểu ban đầu của tác giả, từ chỗ xem ma cà rồng như một hình tượng chịu ảnh hưởng phương Tây, đến việc nhận ra hệ thống tưởng tượng phong phú, riêng biệt của người Thái, đặc biệt là Thái Đen. Trong đời sống cộng đồng, cà rồng không hoàn toàn bị loại trừ mà tồn tại trong một mức độ dung nạp nhất định, phản ánh một quan niệm linh hoạt và khoan dung. Từ những trải nghiệm đó, Nguyễn Mạnh Tiến kì vọng cuốn sách không chỉ góp phần nhận diện hiện tượng cà rồng trong văn hóa Thái, mà còn mở ra một cách nhìn sâu hơn về vẻ đẹp và chiều kích phức tạp của văn hóa bản địa. Anh gợi ý, việc diễn giải chỉ có ý nghĩa khi bắt đầu từ sự thấu hiểu và trải nghiệm tại chỗ.
Theo nhà nghiên cứu Lê Nguyên Long, Ma cà rồng là một công trình khảo sát công phu trên nền tảng thư tịch, đồng thời mang ý nghĩa phá vỡ những cách nhìn quen thuộc vốn lấy không gian đồng bằng và người Kinh làm trung tâm. Cuốn sách mở ra những góc nhìn khác về đời sống văn hóa, đặc biệt từ các cộng đồng miền núi, qua đó bổ sung và điều chỉnh nhận thức về tính đa dạng của thực tại dân tộc. Cách tiếp cận này gắn liền với phương pháp nghiên cứu của Nguyễn Mạnh Tiến. Xuất phát từ thực địa, kết hợp khảo sát đa điểm và đi sâu vào từng trường hợp cụ thể. Chính quá trình tiếp xúc trực tiếp với đời sống và tư liệu tại chỗ đã tạo nên những phản biện cần thiết, giúp công trình không chỉ dừng ở mô tả mà còn đặt lại vấn đề, mở rộng biên độ nhận thức về hiện tượng văn hóa.
Theo nhà nghiên cứu Đoàn Ánh Dương, cuốn sách Ma cà rồng cho thấy “ma” không phải là một khái niệm trừu tượng, mà là một hiện thực sống động trong đời sống văn hóa. Anh nhìn nhận Nguyễn Mạnh Tiến như một học giả liên ngành, làm việc trên nền tảng khảo cứu lịch sử kết hợp với kiểm chứng thực tiễn. Đặc biệt, Nguyễn Mạnh Tiến chú ý đến các hậu tố địa lý, khi mỗi không gian lại tạo ra những khác biệt sâu sắc trong kinh nghiệm dân tộc học.
Chính từ cách tiếp cận đó, cuốn sách không chỉ dừng ở việc mô tả hiện tượng cà rồng, mà còn gợi mở những câu hỏi rộng hơn về văn hóa và xã hội như: liệu những chuyển động của người Việt trong lịch sử có phần nào gắn với nỗi sợ “ma thiêng nước độc” khi họ chọn nam tiến nhiều hơn là lên núi? Và vì sao những chất liệu của đời sống đường rừng lại có thể trở thành hàng hóa trong không gian đô thị? Những vấn đề được đặt ra cho thấy sức gợi của cuốn sách vượt ra ngoài phạm vi một hiện tượng cụ thể, chạm tới những tầng sâu của nhận thức văn hóa.
Trong đời sống hiện đại, ánh sáng của khoa học dường như đã len vào mọi ngóc ngách, những câu chuyện về ma quỷ không còn đứng ở vị trí cũ. Nhưng chúng không biến mất. Trong sâu thẳm nhất, con người không thôi đối diện với những nỗi sợ những gì mắt thường không thấy được, khi tự vấn về cách để tồn tại trong thế giới này. Cuốn sách như gợi mở một hành trình nhìn vào bên trong, khi ta nhận diện nỗi sợ của mình cũng là lúc ta bắt đầu hiểu mình rõ hơn để hướng đến cái thiện, lòng khoan dung, sự kính ngưỡng dựa trên tri thức và khoa học.
HOÀI PHƯƠNG