Mới đây, M. John Harrison đã làm nên lịch sử tại giải Booker 2026 khi trở thành nhà văn lớn tuổi nhất chạm tay đến chiến thắng ở tuổi 81...
Mới đây, M. John Harrison đã làm nên lịch sử tại giải Booker 2026 khi trở thành nhà văn lớn tuổi nhất chạm tay đến chiến thắng ở tuổi 81, cũng như là tác giả “thuần” khoa học viễn tưởng đầu tiên được gọi tên. Ông được vinh danh với tiểu thuyết The End of Everything gây chú ý của mình.
Dày 198 trang, đây là tác phẩm ngắn nhất trong danh sách đề cử rút gọn năm nay cùng 5 tiểu thuyết khác. Lấy bối cảnh vùng bờ biển Kent nước Anh, cuốn sách theo chân Philip và người cô già Marnie phải tồn tại trong một thế giới có sự xuất hiện của những sinh vật kì lạ. Liệu họ có sống sót qua bi kịch và thế giới đã thay đổi như thế nào? Trong cuộc phỏng vấn với Cristina Politano sau đây, tác giả sẽ chia sẻ về nguồn cảm hứng cũng như khởi nguồn cách đây gần 15 năm của tiểu thuyết này.
- Ông có nghiệp viết vô cùng thành công. Một số cuốn sách của ông được dán nhãn là khoa học viễn tưởng, trong khi những cuốn khác dường như nằm giữa ranh giới của thể loại ấy và văn học hư cấu. Những quy ước về thể loại này liệu có quan trọng hay có ý nghĩa gì với bản thân ông?
+ Đây là câu hỏi có phần phức tạp. Với tôi, sự căng thẳng giữa hai thể loại này là điểm mấu chốt trong mọi tác phẩm mà mình đã viết, dù đó là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng hay gần với văn học hư cấu. Vào những năm 1980, tôi đã viết The Course of the Heart, một tiểu thuyết giả tưởng về tiểu thuyết giả tưởng, song song với Climbers, một tác phẩm tự truyện được sáng tác để ghi lại tất cả những gì tôi biết về leo núi vào thời điểm đó, và để mô tả nó như một trải nghiệm trốn tránh thực tại. Kể từ đó tôi luôn song hành hai thái cực này, cố gắng truyền tải một điều quan trọng là cả hai đều có thể nằm trong vùng thoải mái của một nhà văn (hoặc một người đọc). Tôi bắt đầu sự nghiệp với thể loại khoa học viễn tưởng cách đây 50 năm, nhưng giờ thì không thoải mái khi bị định danh. Tôi chỉ là chính tôi thôi!

Ông đã đi vào lịch sử khi là tác giả cao tuổi nhất và là tiểu thuyết gia khoa học viễn tưởng đầu tiên được gọi tên.
- “The End of Everything” hay “Sự kết thúc của hết thảy mọi thứ" là một cái tên có phần bi quan, đặc biệt là vào lúc này, khi rất nhiều người trong chúng ta cảm thấy thực tại chính trị và xã hội đã thay đổi không thể đảo ngược. Ông có thể cho biết vì sao mình chọn tựa đề này không?
+ Thật ra thì tôi luôn gặp khó khăn với việc đặt tên. Lần này tôi có khoảng 17 cái tên cho cuốn sách và đã đem chúng đến công ti xuất bản Serpents Tail, nói rằng: “Đây là danh sách. Tôi bỏ cuộc rồi. Các người hãy tự chọn đi.” Cuối cùng, chúng tôi quyết định chọn The End of Everything vì nó đặt ra rất nhiều câu hỏi. Đây có phải là sự kết thúc của mọi thứ? Sự kết thúc của mọi thứ là gì? Thảm họa là gì? Từ những năm 1950, sau Thế chiến thứ hai, chúng ta đã nghĩ về thảm họa như một sự kiện diễn ra đơn nhất, có khởi đầu và kết thúc. Về cơ bản, đó là lời mời gọi để khắc phục thiệt hại và quay trở lại trạng thái ban đầu. Nhưng tôi thì nghĩ thảm họa thực sự không phải như thế, bởi trong những ngày này, chúng ta đang ở giữa hai hoặc ba thảm họa như vậy. Chúng diễn ra đồng thời, và có lẽ sẽ không bao giờ kết thúc. Đối với tôi, dường như trên thực tế, điều ta làm khi bắt gặp một thảm họa là cố phớt lờ nó. Ở Anh, phản ứng của chính phủ đối với thảm họa sinh thái là thích nghi, dung túng. Chúng ta không còn nói về việc thay đổi mọi thứ hay né tránh hậu quả nữa, thay vào đó chúng ta nói về việc chung sống với nó. Vì vậy cuốn tiểu thuyết này thực sự nói về những người cố gắng tiếp tục sống như họ vẫn luôn sống, trong khi thực tế họ không hề biết chuyện gì đang xảy ra với mình.
- Cốt truyện của The End of Everything tràn ngập những tình huống bạo lực tàn bạo đôi khi không thể lí giải. Vì sao lại thế?
+ Với tôi, bạo lực là một phản ứng phi lí đối với mọi việc. Tôi nghĩ nó nên được thể hiện một cách thẳng thắn nhất có thể. Nếu không, ta sẽ có nguy cơ tô vẽ nó. Là một nhân vật, Marnie không hoàn toàn kiểm soát được quyết định của mình. Bà ấy bối rối khi đang ở giai đoạn đầu của những gì dường như là bệnh Alzheimer, và bị bao quanh bởi một môi trường đã thay đổi từ chỗ đáng tin cậy thành một nơi không chỉ bất ổn mà còn không có lời giải thích hợp lí nào. Không còn nền tảng tư tưởng hay văn hóa nào nữa: Dù bất cứ điều gì đã xảy ra với thế giới thì nó đã tước đi sự kết nối của chính chúng ta vào nền văn minh. Vì vậy, bà ấy thực sự không biết phải làm gì và phản ứng ra sao. Tôi muốn truyền tải cảm giác đó bởi vì tôi tin chúng ta cũng đang ở trong trạng thái đó hiện nay.

The End of Everything cho thấy bi kịch lớn nhất là ta không thể thấu hiểu mọi thứ.
- Trong sách ông cũng tạo ra những “người ngoài hành tinh” được gọi chung là “iGhetti” nhưng không đi sâu cho biết “thế lực” nói trên rốt cuộc là gì…
+ Đúng vậy. Một trong những ý tưởng đằng sau cuốn sách là đặt người đọc vào vị trí tương tự như các nhân vật - những người không biết chuyện gì xảy ra với mình. Ý tưởng của tôi là mang lại cho người đọc cảm giác rằng cả hai bên trong cuộc xâm lược của người ngoài hành tinh này (nếu đó thực sự là một cuộc xâm lược) đều không thực sự biết chuyện gì đang xảy ra. Họ không hiểu chúng ta, và chúng ta cũng không hiểu họ. Tất nhiên, có một yếu tố châm biếm trong điều này: việc người ngoài hành tinh chiếm đoạt hệ thống tài chính không phải ngẫu nhiên. Ý tưởng về thảm họa của Hollywood là họ đến để lấy đi mọi thứ, và chúng ta ở đây để giữ chúng lại. Nhưng trong The End of Everything, cả hai bên đều không biết chính xác động cơ của phía bên kia. Tôi nghi ngờ (và đây chỉ là một hoài nghi thôi), rằng cả hai phía đều không hoàn toàn chắc chắn rằng phía bên kia thực sự tồn tại. Bạn có thường đi trên đường và nghĩ về tất cả các loại côn trùng sống trên đó không? Bạn không hề nghĩ đến điều đó. Bạn không hề biết chúng cảm nhận thế giới như thế nào. Con mèo ăn ruồi không hề có khái niệm về vũ trụ mà con ruồi đang sống. Con ruồi bị ăn cũng không hề biết con mèo là gì. Đó chỉ là một sự kiện gần như ngẫu nhiên.
- Đâu là nguồn cảm hứng trong văn chương của ông và cho tác phẩm này?
+ Tôi mất khá nhiều thời gian để viết cuốn sách này, dù nó khá ngắn. Khoảng năm 2011, có một thời điểm tôi phải thừa nhận rằng, ở một mức độ nào đó, tôi đang cố gắng viết cuốn tiểu thuyết mà lẽ ra tôi đã viết khi còn là một chàng trai gửi truyện ngắn cho tạp chí New Worlds. Theo cách nào đó, bản ngã của chúng ta được tạo thành từ tất cả các nhà văn mà chúng ta ngưỡng mộ hồi đó. Với tôi thì đó là J.G. Ballard. Còn rất nhiều ảnh hưởng khác nữa. Luôn luôn là Eliot, luôn luôn là The Waste Land. Luôn luôn là những tiểu thuyết xê dịch, sách du lịch những năm 1920 và 1930. Những tác giả ấy rất giỏi trong việc miêu tả phong cảnh, và họ rất giỏi trong việc đặt con người vào bối cảnh đó. Khi ta 80 tuổi, toàn bộ lịch sử đời ta đang viết tác phẩm. Ta không nên chọn ra một sự kiện, vấn đề, con người hay nhà văn có ảnh hưởng cụ thể nào và coi họ là nguồn cảm hứng. Thậm chí, với tôi, có nhiều yếu tố tham khảo có chủ ý hơn là ảnh hưởng, nếu không muốn nói là chiếm đa số!
- Ông đã viết một tác phẩm thực sự phản ánh đúng thời điểm hiện tại. Việc bắt đầu viết từ năm 2011 thật đáng kinh ngạc, nhất là khi nhiều chủ đề trong tiểu thuyết lại mang tính tiên tri đến vậy…
+ Tôi hi vọng là tác phẩm này làm được điều đó. Nhưng tôi không muốn nhận vơ quá nhiều công lao, bởi các chủ đề và ý tưởng thường hiện ra trước khi chúng ta nghĩ đến. Dù sao đi nữa, tôi không thích nắm bắt những ý tưởng và hình ảnh trung tâm của một cuốn sách bằng một diễn ngôn được định sẵn. Tôi thích chúng xuất hiện từ hư không và tự đặt mình xuống trang giấy, và chỉ sau đó mới cho tôi thấy chúng phù hợp như thế nào với tất cả những thứ khác đã có trên trang giấy. Cuốn sách, ở một mức độ nào đó, tự hình thành thông qua phản hồi; sau đó tôi biên tập nó cho đúng hình dạng. Tôi cũng nghĩ rằng đó không phải là khả năng tiên tri mà là nhận thức vô thức ngày qua ngày, phút qua phút, nhận thức được những gì hiện đang xảy ra xung quanh chúng ta. “Vô thức” là từ quan trọng. Ballard rất giỏi về điều này. Chúng ta có thể không thể xác định rõ ràng điều đó, nhưng nếu viết tiểu thuyết, một điều gì đó giống như tinh thần thời đại rồi sẽ hiện ra. Nó giống như tự truyện vậy: bất cứ điều gì mà ta viết xuống thì ta sẽ đều hiện diện trong đó bằng cách nào đó.
NGÔ THUẬN PHÁT dịch từ Minor Literature