Khi âm nhạc hàn lâm bước ra đời sống bằng ngôn ngữ của người lính

Trong lịch sử văn hóa nghệ thuật Việt Nam hiện đại, hình tượng người nghệ sĩ – chiến sĩ luôn là một biểu tượng vô cùng đặc biệt. Họ là những con người vừa mang trong mình kỷ luật và lý tưởng của người lính, vừa sở hữu tâm hồn nhạy cảm và khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ. Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ hội nhập sâu rộng, hình tượng người chiến sĩ - nghệ sĩ ấy lại được tiếp nối bằng những phương thức biểu đạt mới, trong đó sự ra đời và phát triển của Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội (Military Symphony Orchestra – MSO) ngày hôm nay chính là một minh chứng tiêu biểu cho nỗ lực của nghệ thuật quân đội mong muốn đưa âm nhạc hàn lâm tiệm cận hơn với đời sống tinh thần của bộ đội và nhân dân cả nước.

Ở góc độ văn hóa - nghệ thuật, sự xuất hiện của Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội - MSO với quy mô và tầm cỡ quốc tế phản ánh một bước chuyển mình quan trọng trong tư duy phát triển nghệ thuật của quân đội nói riêng và xã hội nói chung. Từ nhiệm vụ phục vụ trực tiếp chiến đấu và tuyên truyền truyền thống sang kiến tạo không gian văn hóa tinh thần chất lượng cao cho bộ đội, xã hội, đồng thời khẳng định vị thế của nghệ thuật quân đội Việt Nam trong bức tranh âm nhạc hàn lâm xứng tầm khu vực và vươn xa quốc tế.

Trong truyền thống nghệ thuật cách mạng Việt Nam, âm nhạc luôn gắn bó chặt chẽ với đời sống chiến đấu và xây dựng đất nước. Từ những bài ca hành khúc trong kháng chiến đến các tác phẩm khí nhạc và thanh nhạc mang tính sử thi sau hòa bình, âm nhạc quân đội luôn mang trong mình tinh thần kỷ luật, lòng yêu nước và cảm hứng nhân văn sâu sắc. Với Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội - MSO, ngôn ngữ âm nhạc hàn lâm xưa nay vốn được xem là một lĩnh vực nghệ thuật có tính chuyên biệt cao nay được tiếp cận gần gũi hơn với công chúng bằng tâm thế của người lính. Điều này càng tạo nên một sắc thái riêng biệt mà chỉ ở quân đội mới có được. Nếu trong các dàn nhạc giao hưởng truyền thống, âm nhạc thường được tiếp cận như một không gian biểu diễn mang tính học thuật, thì với MSO, âm nhạc đó còn mang theo sứ mệnh xã hội là lan tỏa những giá trị tinh thần cao đẹp của hình tượng người lính bộ đội Cụ Hồ thời đại mới tới cộng đồng.

Đối với Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội, người nghệ sĩ bên cạnh việc trực tiếp tham gia biểu diễn mà đóng vai trò là sứ giả văn hóa, mang theo trong từng nốt nhạc hình ảnh của người lính Việt Nam "kỷ luật, kiên cường nhưng giàu cảm xúc và nhân văn" tiệm cần gần gũi với nhân dân. Chính thành tố ấy đã tạo nên sự khác biệt trong cách mà Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội - MSO tiếp cận cùng công chúng, tạo dựng một môi trường âm nhạc hàn lâm gần gũi, không còn là một không gian xa cách, mà trở thành một phần của đời sống tinh thần xã hội.

Từ góc độ chuyên môn, Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội được xây dựng theo mô hình dàn nhạc giao hưởng đầy đủ , với quy mô lớn lên đến 3 quản, quy tụ hàng trăm nghệ sĩ biểu diễn thuộc các nhóm nhạc cụ dây, gỗ, đồng và bộ gõ. Tính đến thời điểm hiện tại, Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội - MSO được đánh giá là một trong những dàn nhạc có lực lượng nghệ sĩ nhạc công biểu diễn đông đảo nhất tại Việt Nam, cho phép thực hiện những chương trình giao hưởng có cấu trúc phức tạp và quy mô lớn.

Quy mô được nói đến ở đây không hẳn là vấn đề về nhân sự, mà còn phản ánh tầm nhìn chiến lược trong việc xây dựng một thiết chế nghệ thuật hàn lâm của quân đội mang tính chuyên nghiệp cao. Trong bối cảnh âm nhạc giao hưởng tại Việt Nam đang từng bước phát triển, sự xuất hiện của MSO góp phần mở rộng hệ sinh thái biểu diễn, tạo điều kiện để các tác phẩm giao hưởng, thính phòng, nhạc kịch, hoặc các dự án giao lưu, giao thoa nghệ thuật trong nước và quốc tế được thực hiện với chất lượng cao hơn. Đồng thời, với nền tảng kỷ luật và tổ chức chặt chẽ dưới sự quản lý của quân đội, MSO có những điều kiện thuận lợi để phát triển theo mô hình dàn nhạc giao hưởng chuẩn mực, tiệm cận với các tiêu chuẩn biểu diễn quốc tế. Điều này mở ra khả năng để dàn nhạc không chỉ phục vụ trong nước mà còn tham gia vào các hoạt động giao lưu nghệ thuật quốc tế, góp phần nâng cao vị thế của âm nhạc Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới.

Một trong những thách thức lớn của âm nhạc giao hưởng tại Việt Nam hiện nay là khoảng cách giữa nghệ thuật hàn lâm và công chúng đại chúng. Từ trước đến nay, giao hưởng luôn được xem là một loại hình nghệ thuật dành cho một nhóm khán giả chuyên biệt. Tuy nhiên, xu hướng của thời đại ngày càng phát triển cho thấy nhu cầu mở rộng không gian tiếp nhận âm nhạc hàn lâm ngày càng trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh đó, Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội đang đóng vai trò như một cầu nối quan trọng với đời sống thưởng thức nghệ thuật chung của công chúng cả nước. Thông qua các chương trình biểu diễn đa dạng, từ giao hưởng thuần túy đến các dự án kết hợp với âm nhạc cách mạng, âm nhạc đương đại và các hình thức nghệ thuật bán cổ điển, dàn nhạc đang từng bước đưa âm nhạc hàn lâm đến gần hơn với công chúng cả nước. Và đặc biệt là quá trình chuyển giao này lại được thực hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật của người lính. Những chương trình nghệ thuật của Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội - MSO không chỉ là những buổi hòa nhạc đơn thuần, mà còn là những không gian kể chuyện bằng âm thanh, lịch sử, ký ức và khát vọng của dân tộc được tái hiện qua âm nhạc hàn lâm nâng tầm giá trị nghệ thuật trong âm nhạc xong vẫn gần gũi với đời sống nhân dân. Nhờ đó, khán giả có thể tiếp cận giao hưởng không chỉ bằng tri thức âm nhạc mà còn bằng cảm xúc và trải nghiệm văn hóa nghe nhìn và thưởng thức nghệ thuật mới.

Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, văn hóa ngày càng trở thành một kênh quan trọng của ngoại giao và hợp tác quốc tế. Với đặc trưng vừa là một thiết chế nghệ thuật vừa mang bản sắc quân đội, MSO có tiềm năng trở thành một đại diện văn hóa đặc biệt của Việt Nam trên trường quốc tế. Hình ảnh người lính áo xanh đứng trên sân khấu giao hưởng mang trong mình thông điệp đó chính là hình ảnh của một đất nước từng trải qua chiến tranh nhưng luôn hướng tới hòa bình, sáng tạo và giao lưu văn hóa. Thông qua các chuyến lưu diễn, các dự án hợp tác quốc tế và những chương trình giao lưu nghệ thuật, trong tương lai MSO có thể trở thành cầu nối để giới thiệu bản sắc âm nhạc Việt Nam tới bạn bè thế giới.

Ở chiều ngược lại, những hoạt động giao lưu ấy cũng tạo điều kiện để các nghệ sĩ Việt Nam tiếp cận với những xu hướng mới của âm nhạc hàn lâm quốc tế, từ đó thúc đẩy sự phát triển của nền âm nhạc trong nước. Đây chính là một quá trình trao đổi văn hóa hai chiều, nơi nghệ thuật trở thành ngôn ngữ chung của sự hiểu biết và hợp tác.

Nhìn từ góc độ lịch sử, nghệ thuật quân đội Việt Nam luôn gắn liền với những giai đoạn phát triển của đất nước. Nếu trong thời chiến, nghệ thuật phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ chiến đấu và động viên tinh thần quân dân, thì trong thời bình, nhiệm vụ ấy được mở rộng thành xây dựng đời sống văn hóa tinh thần và quảng bá hình ảnh quốc gia. Trong bối cảnh đó, MSO có thể được xem như một biểu tượng mới của nghệ thuật quân đội Việt Nam hiện đại. Một sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống và hiện đại, giữa kỷ luật quân đội và sáng tạo văn hoá nghệ thuật, giữa bản sắc dân tộc và tinh thần hội nhập quốc tế. Quan trọng hơn, MSO cho thấy rằng hình tượng người nghệ sĩ – chiến sĩ hiện đại vẫn tiếp tục sống động trong đời sống văn hóa Việt Nam hôm nay. Chỉ khác rằng, thay vì cầm súng nơi chiến trường, họ cầm những nhạc cụ giao hưởng trên sân khấu; thay vì tiếng súng, họ gửi tới công chúng những giai điệu của hòa bình, nhân văn và khát vọng cống hiến, phát triển.

Trong dòng chảy của thời đại, khi văn hóa ngày càng trở thành sức mạnh mềm của mỗi quốc gia, Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội (MSO) chính là một biểu tượng của sự hội nhập, phát triển và lan toả văn hoá nghệ thuật hàn lâm tiệm cận đời sống tinh thần nhân dân bằng chất riêng người lính. Việc Việt Nam có một dàn nhạc lớn nhất đất nước tầm cỡ thế giới và trực thuộc quân đội quản lý cũng khẳng định rằng người lính Việt Nam dù thời chiến hay thời bình không chỉ bảo vệ Tổ quốc bằng sức mạnh quân sự, mà còn góp phần làm giàu đời sống tinh thần của nhân dân và đưa hình ảnh đất nước vươn mình cùng thế giới.

THÀNH NAM tổng hợp