.LÝ HỮU LƯƠNG
Trong bức tranh Gặp nhau (1954), người chiến sĩ mang súng trên vai dừng lại trước một cô dân công còn gánh hàng tiếp tế. Hai người cùng làng bất chợt nhận ra nhau giữa bãi nghỉ chuyển quân. Cuộc gặp chỉ diễn ra trong chốc lát, hành trang vẫn trên người, nhưng ánh mắt, nụ cười đã làm ấm cả khung cảnh. Họa sĩ Mai Văn Hiến giữ lại giây phút ấy bằng những mảng bột màu nhẹ, tươi sáng. Cách ông nhìn nhân vật bằng sự trìu mến cũng gợi ra tính cách ngoài đời của người họa sĩ: đôn hậu, hóm hỉnh, thường đem tiếng cười đến cho bạn bè, đồng nghiệp.
Họa sĩ Mai Văn Hiến
Họa sĩ Mai Văn Hiến sinh năm 1923 quê ở làng Điều Hòa, Mỹ Tho. Năm 1943, ông ra Hà Nội học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Khi khoa Hội họa sơ tán về Sơn Tây, ông tham gia tổ chức Sinh viên Cứu quốc, cùng các bạn tổ chức triển lãm, tổ chức học hát những bài ca yêu nước và tuyên truyền chống thực dân, phát xít.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, họa sĩ Mai Văn Hiến tham gia vẽ mẫu giấy bạc cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Theo hồi ức của con gái ông, nhà phê bình mỹ thuật Mai Thị Ngọc Oanh, ông thể hiện tờ bạc mệnh giá 5 đồng, một mặt có chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, mặt kia là người công nhân quai búa. Để chuẩn bị hình ảnh người công nhân, ông đã vào ga Hàng Cỏ ghi chép tư liệu tỉ mỉ.
Từ năm 1947, ông làm việc ở Báo Vệ quốc quân, rồi Báo Quân đội nhân dân. Công việc gồm trình bày báo, vẽ minh họa, tranh cổ động, biếm họa, đồng thời theo các đơn vị để ghi chép. Nhà thơ Vũ Cao nhớ Mai Văn Hiến là người minh họa nhiều nhất cho Báo Vệ quốc quân. Những anh “vệ túm” được ông vẽ vui, dễ nhớ; còn các em nhỏ miền núi chỉ hiện lên qua đôi nét mà vẫn đáng yêu. Nhà thơ Vũ Cao nhận xét: “Tranh Mai Văn Hiến từ những ngày đó đến nay bao giờ cũng giản dị”.
Các chiến trường Đông Bắc, Tây Bắc, Thượng Lào rồi Điện Biên Phủ nối tiếp nhau trong những chuyến đi của ông. Hàng trăm bức ký họa được tích lũy qua các chiến dịch, bên cạnh là những bức tranh phải thực hiện ngay để phục vụ mặt trận. Ở Điện Biên Phủ, ông vẽ tranh địch vận rộng khoảng 20 mét vuông, kêu gọi binh lính ở cứ điểm Bản Kéo đầu hàng. Họa sĩ Trần Khánh Chương kể lại cách làm bức tranh: giấy được nối bằng cơm nếp nghiền, bút làm từ cọng chuối, màu lấy từ sơn cặn của nhà in.
Tháng 4 năm 1954, họa sĩ Mai Văn Hiến cùng họa sĩ Nguyễn Bích được giao thiết kế Huy hiệu Chiến sĩ Điện Biên Phủ. Hai người vẽ hàng chục phương án để cấp trên lựa chọn. Trên mẫu được duyệt, lá cờ đỏ sao vàng mang dòng chữ “Quyết chiến quyết thắng” nổi bật phía trên người chiến sĩ giương súng và núi đồi Điện Biên. Hình tròn nhỏ ấy tập trung những hình ảnh tiêu biểu của chiến dịch, trở thành phần thưởng dành cho những người đã trực tiếp làm nên chiến thắng “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Họa sĩ Phạm Thanh Tâm là người chứng kiến họa sĩ Mai Văn Hiến vẽ bức Gặp nhau tại một nhà dân ở Đại Từ, Thái Nguyên. Một buổi trưa, ông căng giấy lên bảng gỗ, đặt bảng dựa vào cột nhà rồi tìm chọn tài liệu trong cặp vẽ. Những nét chì lớn được phác xuống trước; tiếp đó là các mảng bột màu mỏng, nhạt, được đắp dần lên. Gặp nhau được trao giải tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1954, về sau được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Điều khiến họa sĩ Phạm Thanh Tâm chú ý là những mảng màu, nét vẽ tưởng như còn dang dở mà vẫn gợi cảm. Ông xem đó là biểu hiện của việc nắm chắc đặc tính chất liệu bột màu và chính những cuộc hành quân, những lần tiếp xúc với bộ đội và dân công đã chuẩn bị cho phút sáng tác nhanh ấy của người họa sĩ tài năng.
Sự chuẩn bị còn nằm trong cách ông nghiên cứu hình. Họa sĩ Tô Chiêm nhận xét nhiều tác phẩm của họa sĩ Mai Văn Hiến được thai nghén từ ký họa; dáng nhân vật được tìm hiểu kỹ, phác thảo được xây dựng cẩn trọng. Ông thường dùng mảng phẳng, nhưng đường nét đã được cân nhắc khiến hình người vẫn mềm mại. Dáng đứng, cử chỉ được lựa chọn từ những ghi chép ấy góp phần tạo nên vẻ tự nhiên của nhân vật khi đi vào bố cục.
Mối quan tâm đến đời sống người lính của họa sĩ Mai Văn Hiến tiếp tục trong Những lời dạy bảo, Trước giờ ra thao trường, Bướm dọc đường, Hoa doanh trại. Trước giờ ra thao trường được trao giải mỹ thuật năm 1958; Du kích Đông Bắc giải Nhất Triển lãm Mỹ thuật về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng năm 1989. Đến Tiếng hát mùa chiến dịch, bức sơn dầu vẽ năm 1994, ký ức kháng chiến vẫn trở lại trong sáng tác của ông. Những khoảng nghỉ ngơi, sinh hoạt và niềm vui giữa những ngày chiến đấu được ông dành cho một vị trí trong tranh. Viết về họa sĩ Mai Văn Hiến, Phạm Thanh Tâm nhận ra màu sắc nhẹ nhàng, tươi sáng và chất hóm hỉnh ngay trong các tác phẩm về chiến tranh. Người lính hiện lên gần gũi bởi vẫn có những sai sót cần sửa, nhưng vẫn hồn nhiên, đáng mến.
Ở mảng biếm họa, sự gần gũi ấy có thêm tiếng cười. Họa sĩ Lý Trực Dũng đã dẫn một bức vẽ anh lính gác ngồi, khi bị hỏi liền chống chế rằng như thế “cho đỡ… lộ mục tiêu”. Những chuyện ngủ gật trong giờ học, ngụy trang chưa đúng hay tác phong sinh hoạt chưa nghiêm đều có thể trở thành tình huống. Nét vẽ cường điệu vừa phải đi cùng lời thoại ngây ngô khiến người xem nhận ra một chàng lính còn vụng về, có lỗi cần chỉnh sửa, nhưng vẫn hồn nhiên và đầy sự đáng mến.
Với lính Pháp, họa sĩ Mai Văn Hiến cũng phân biệt người lính đánh thuê với những kẻ cầm đầu cuộc chiến. Theo họa sĩ Lý Trực Dũng, ông nhìn thấy ở họ nỗi khổ và số phận của những người phải đánh thuê nơi xa xứ; còn với giới chóp bu thực dân, ngòi bút chuyển sang đả kích trực diện.
Sau kháng chiến chống Pháp, họa sĩ Mai Văn Hiến được điều về Phòng Văn nghệ Quân đội rồi Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Năm 1957, ông được biệt phái hỗ trợ Nhà xuất bản Kim Đồng, tham gia trình bày, minh họa những cuốn sách đầu tiên của nhà xuất bản. Nhật ký của nhà văn Thy Ngọc ghi lại một người thường xuyên có mặt, cặm cụi làm việc, đến lúc nghỉ lại vui nhất hội. Sự vui tính từng được nhà thơ Vũ Cao nhớ đến ở chiến khu vẫn theo ông giữa những người cùng làm sách.
Năm 1957 cũng là năm họa sĩ Mai Văn Hiến trở thành hội viên sáng lập Hội Mỹ thuật Việt Nam. Đến năm 1966, ông chuyển ngành về Hội, làm việc tại đây đến khi nghỉ hưu năm 1988. Ông từng là Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Đối ngoại, có thời gian làm Tổng biên tập Tạp chí Mỹ thuật. Công việc tổ chức, đối ngoại chiếm nhiều thời gian, song ông vẫn sáng tác và tham gia triển lãm. Họa sĩ Mai Thị Ngọc Oanh, khi về làm việc cùng cơ quan, càng hiểu thêm khả năng tổ chức và đối ngoại của cha.
Trong gia đình, người con gái nhớ một chuyện nhỏ ở nơi sơ tán năm 1972: ông rủ hai con thi mắc màn. Cô em luôn thắng và rất tự hào; người cha cùng cô chị chỉ nháy mắt cười, khuyến khích em lần sau tiếp tục. Nhiều năm sau, người em mới biết mình được nhường. Cách đùa ấy gần với tiếng cười trong tranh ông, có chút tinh nghịch và luôn dành sự trìu mến cho người đối diện.
Họa sĩ Mai Văn Hiến nhận Giải thưởng Văn học nghệ thuật của Bộ Quốc phòng năm 1984 và Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2001. Ông qua đời ngày 8 tháng 5 năm 2006 tại Hà Nội. Những trang báo, mẫu huy hiệu, bìa sách và tranh còn lại ghi dấu những chặng đường làm nghề của ông. Nổi bật trong đó là hình tượng người lính, từ tư thế giương súng đến những phút sinh hoạt đời thường. Từng cùng họ sống và chiến đấu giữa thiếu thốn, hiểm nguy, ông luôn nhìn người lính bằng sự thấu hiểu và trìu mến. Những năm tháng chiến tranh qua nét vẽ ấy vì thế vẫn có chỗ cho tiếng cười. Trong tiếng cười đó, người xem nhận ra cả vẻ hồn nhiên của người lính lẫn tính cách đôn hậu, hóm hỉnh của chính người cầm cọ.
L.H.L