Là phần thứ 3 trong series Xứ cát gồm có 6 tập, Hậu duệ xứ cát có thể nói là tác phẩm phức tạp, dày dặn và rộng lớn bậc nhất của “vũ trụ” này. Lúc còn sinh thời, ngay chính Herbert cũng ví bộ 3 đầu tiên như một fugue, với Xứ cát là giai điệu anh hùng, Cứu tinh xứ cát là sự đảo ngược của nó, còn Hậu duệ xứ cát là sự vươn ra của các chủ đề.
Quả đúng như thế, bởi phần sách này đánh dấu nhiều bước chuyển mới, khi nhân vật chính Paul Atreides ở 2 phần đầu bắt đầu “lùi bước”, “nhường lại” hào quang cho thế hệ tiếp theo, sau khi thành công giành lại công lí cho gia tộc Atreides trước Hoàng đế Shaddam IV đương quyền và nhà Harkonnen đối địch. Chính bởi được gọi là “Đấng cứu thế” mà anh đã làm thay đổi toàn diện vũ trụ, nhưng không thể biết ẩn đằng sau đó là những hệ lụy và sự phản kháng mang tính ngấm ngầm. Kết thúc phần 2, anh đã đi vào sa mạc và kể từ đó không hề trở về.
Hậu duệ xứ cát có thể xem là phần phức tạp và biến động bậc nhất của toàn series.
Phần 3 bắt đầu vào 9 năm sau, khi cô em gái Alia tiếp nối ngôi vương của anh trai mình, còn hai người con Leto Đệ nhị và Ghanima cũng đã bắt đầu hiểu hết mọi chuyện. Sinh ra như người sở hữu hết thảy kí ức của nhân loại này cũng như tâm trí chứa đầy tiếng nói của các tổ tiên, Alia đã phải đấu tranh để thoát ra khỏi những thao túng ấy. Nhưng điều không may là những thì thầm giờ đã thắng thế, khiến cô từng bước bị mê dụ, trở thành một “Kẻ gớm ghiếc” bị điều khiển, không còn là mình. Trước tình hình này, thế hệ thứ 3 của nhà Atreides đã nỗ lực kiểm soát mọi chuyện, không chỉ trong việc giữ vững ngai vàng của gia tộc trước nhiều thế lực, mà còn tránh chính bi kịch có phần tương tự. Liệu chúng rồi có thành công?
Âm mưu và quyền lực
Ở tác phẩm này, đúng như câu nói của một nhân vật: “Hòa bình khuyến khích sự hung hăng, từ đó kích động chiến tranh”, Herbert cho thấy đằng sau đỉnh cao quyền lực chính là giai đoạn vươn lên của những đối lực. Hậu duệ xứ cát cũng chính vì thế mà rất thú vị, khi nhiều âm mưu đan xen, trở nên phức tạp theo dòng thời gian. Ở phía trực tiếp, đó là hậu duệ của Hoàng đế Shaddam IV muốn hại Leto cũng như Ghanima từ đó giành lại ngôi vương; là Alia bằng nhiều âm mưu muốn giữ thực quyền cũng như Lệnh bà Jessica sau giai đoạn “thoát li”, giờ trở lại với Bene Gesserit, từ đó liên minh với người Tleilaxu nhằm giành lại thế chủ động kiểm soát hương dược… Trong khi đó ở đầu cuốn sách, ta cũng nhận ra sự đấu tranh của Stilgar vốn là người Fremen trung thành với nhà Atreides nhưng cũng đôi khi nhen nhóm một sự phản trắc… Khi càng đi sâu, các âm mưu này ngày càng đan dệt, khiến cho cuốn sách trở nên lớp lang cũng như hấp dẫn khi các phe phái sẽ vừa liên kết, vừa loại trừ nhau.
Không dừng ở đó, Hậu duệ xứ cát cũng đi sâu vào các xung đột tâm lí, từ đó cho thấy mặt trận đấu tranh không chỉ ở bên ngoài con người, mà còn đồng thời là tận bên trong. Đây có thể nói là mạch truyện chứng minh vị thế đặc biệt của series này, khi không dùng những xung đột quyền lực như cách lôi cuốn sự chú ý của độc giả, mà còn phản ánh được những thực tế mang tính triết học. Điều này có thể thấy trong 3 nhân vật gồm Alia, Leto II và Ghanima khi bởi được sinh ra là những kẻ tiền sinh, kế thừa kí ức của toàn nhân loại, nên đối với họ đó vừa là đặc ân, lại vừa đồng thời là sự trừng phạt. Họ có khả năng rút ra bài học từ quá khứ đã qua, nhưng cũng vì thấy được trước tương lai, nên không ngừng vùng vẫy, cố gắng thay đổi tiên tri mang tính suy vong. Trong đầu họ cũng là vô vàn tiếng nói đến từ tiền nhân, và không ít trong số đó cố gắng xâm chiếm “vật chủ”, để thêm lần nữa có thể sống lại…
Suy cho cùng, điều này cho thấy trọng tâm lớn nhất của bộ Xứ cát: sự lựa chọn. Đi xuyên thời gian, thông điệp nói trên vẫn đúng với xã hội ngày nay khi là những “kịch bản” có thể xảy ra khi một ai đó đứng trước quyền lực. Họ có thể như Alia – người khao khát uy quyền đến mức đánh mất bản thân, bởi đó là một cảm khoái vô cùng quyến dụ. Họ cũng có thể như Paul Atreides – người làm hết sức thay đổi tình hình, nhưng bởi không dám hi sinh chính mình để đưa vũ trụ về thế cân bằng mà chọn ra đi. Nhưng ngược lại, họ hoàn toàn cũng có thể như Leto II – người không có ý bước vào hành trình, nhưng những dẫn dắt của chính thời thế đã khiến cậu bước lên Con đường Hoàng kim, chấp nhận thử thách mang tính tận hiến… Tuy thuộc thể loại khoa học viễn tưởng và lấy bối cảnh cách xa hiện thực một khoảng rất lớn, nhưng cho đến cuối, Xứ cát vẫn là một sự phản ánh chính ngày hiện đại, đồng thời lí giải vì sao tác phẩm vẫn luôn thu hút nhiều thế hệ độc giả.
Sinh thái và triết học
Frank Herbert đã kiến tạo những đúc rút triết học trong không gian tiểu thuyết độc đáo.
Bên cạnh những điều vừa mới nói trên, series Xứ cát nói chung và Hậu duệ xứ cát nói riêng còn đầy ấn tượng bởi những chủ đề mang tính phổ quát. Được truyền cảm hứng khi đang làm việc cho Bộ Nông nghiệp Mĩ nhằm ngăn chặn nguy cơ các cồn cát lan rộng và nuốt chửng cả thành phố có người sinh sống, bên cạnh một tiểu thuyết sci-fi hấp dẫn, Xứ cát còn là tác phẩm mang tính sinh thái vô cùng ấn tượng. Ở đây Herbert lần đầu tiên hé lộ về vòng đời sinh trưởng của sâu cát – sinh vật huyền thoại từng gây ấn tượng ở các phần trước, đồng thời nếu hai phần đầu cho thấy sự khắc nghiệt và hiểm nguy của “địa hình”, thì phần thứ 3 lại đi sâu hơn, cho thấy một khi con người bắt đầu tác động, thì sự phá hủy cũng sẽ đến cùng.
Chẳng hạn suốt nhiều thế kỉ, người Fremen là một bộ tộc đã thích nghi với sa mạc và mong muốn Đấng Cứu thế hay Muad’Dib sẽ phủ xanh nơi đây. Nhưng khi Paul Atreides và các hậu duệ nối nhau thực hiện, thì những hệ lụy cũng đã kéo đến. Đó là sự “phai tàn” trong thói quen thích nghi của người Fremen trong việc những bộ sa phục từng giúp đỡ họ chống chọi cái khát, cái nóng giờ bị xem nhẹ, khiến họ từ những chiến binh dần dần chuyển sang hưởng lạc. Nhưng quan trọng nhất là sự xanh hóa địa hình đe dọa đến loài sâu cát – “chủ nhân” sa mạc, và cũng đồng thời là nguồn sản xuất ra nguồn hương dược vô cùng quan trọng. Điều này cho thấy nhãn quan cấp tiến của chính Herbert, khi cải thiện sinh thái với ông không phải là biến một nơi khô cằn trở thành màu mỡ, mà là một sự tương tác giữa các sinh vật như “ông tổ” của người Fremen nói: “Cả vũ trụ này là nơi luôn diễn ra những cuộc đối thoại giữa các sinh vật với nhau”. Qua đó tác động dẫu thuận tiện hơn cho con người hay ngược lại, thì đều là sự “động chạm” và không bền vững.
Từ yếu tố sinh thái ấy, Frank Herbert cũng giúp ta thấy tính chất thiết yếu của vũ trụ này, đó là luôn không cố định, không ngừng bất biến. Cũng như sử gia Edgar Morin từng đúc rút trong Lịch sử liệu có dạy ta điều gì, ngay từ rất sớm tác giả người Mĩ đã kịp nhận ra những điều nhỏ bé nhất cũng có khả năng mang đến những biến động lớn cho thế giới này: “Những chính quyền có thể trỗi dậy và sụp đổ bởi những lí do trông có vẻ tầm thường, Hoàng tử ạ. Những sự kiện mới nhỏ nhặt làm sao! Hai người phụ nữ tranh cãi... hướng gió thổi trong một ngày cụ thể... một cái hắt hơi, một cái ho, độ dài của y phục hay sự va chạm tình cờ giữa một hạt cát với đôi mắt của một cận thần. Thứ quyết định tiến trình lịch sử không phải lúc nào cũng là những mối quan tâm lớn lao của các quan đại thần Đế quốc, và những tuyên ngôn của các thầy tu cũng không phải lúc nào cũng lay chuyển được bàn tay Thượng Đế”. Từ đó cho thấy những gì ta có, quyền lực ta hưởng vốn là ảo ảnh vô cùng phù du.
Đơn cử dẫu Paul Atreides được xem là Đấng cứu thế, mang đến một giai đoạn mới cho toàn vũ trụ, nhưng vai trò này sẽ dần thay đổi bởi sự cạnh tranh giữa nhiều thế lực. Từ chính điều này, Herbert cũng tiến lên thêm, cho thấy khi đời sống bấp bênh, niềm tin vào chính tâm linh sẽ kịp xuất hiện. Đó là lí do vì sao trong lần trở lại, Paul lại giấu mình đằng sau nhân dạng của Nhà Truyền giáo. Đây dường như là motif có tính chung nhất và có thể thấy ở bất cứ đâu, qua đó khẳng định ngay từ rất sớm Herbert đã sớm nhận ra bản chất của nhân loại này và vì lẽ đó trọn bộ Xứ cát không phải một thiên anh hùng ca, mà là một sự tái dựng chính nhân loại này, khi ông dường như cũng có thị kiến như nhân vật chính, nhìn thấy những sự xoay chuyển và viết nó ra.
Cũng vì lẽ đó, cho đến sau cùng, Hậu duệ xứ cát không chỉ hấp dẫn bởi những sáng tạo độc đáo, không thể lường trước, mà còn ẩn chứa trong mình rất nhiều vận động đã thành quy luật về sự bất biến của thế gian cũng như khát khao quyền lực không thể che giấu của chính con người.
MINH TUẤN