.NGUYỄN LUÂN
Chúng tôi đến Quân khu 2 vào một ngày tháng sáu. Giữa cái nắng gay gắt trên những cung đường vươn mình tới miền Tây Bắc của Tổ quốc nối dài qua núi đồi trùng điệp, trong tôi chợt ngân lên giai điệu da diết, bồi hồi Nếu anh lên biên giới, anh sẽ gặp bạt ngàn hoa…. Nhưng với tôi lần đến này, cái đẹp không chỉ ở hoa sim biên giới, mà còn là những câu chuyện về người lính trẻ hôm nay đang tận hiến hết mình vì nhân dân...
Anh và đồng đội sẽ làm thay em…
Lời động viên ấy bật lên khi cuộc kiếm tìm người bị nạn sau cơn bão Yagy tại Làng Nủ, xã Phúc Khánh, tỉnh Lào Cai (cũ) đang bước vào giai đoạn khó khăn, căng thẳng nhất. Có lẽ tất cả những người lính có mặt khi ấy đều đã khóc. Họ khóc vì tình đồng chí, tình quân dân, khóc vì thấy con người luôn bất lực và nhỏ bé trước sự tàn phá của thiên nhiên...
Giờ tôi ngồi đây, nghe chuyện của những người lính trẻ Trung đoàn 98, Sư 316, Quân khu 2 như chỉ mới ngày hôm qua... Bởi qua từng cử chỉ, lời nói, ánh mắt, tôi biết trong họ vẫn chưa hết và chắc sẽ không bao giờ hết những kí ức đau thương làng Nủ...
Nhắc đến cái tên làng Nủ. Nhiều người vẫn chưa thể quên hình ảnh và câu chuyện đầy đau thương về thảm họa lũ quét đã diễn ra cuốn trôi cả ngôi làng vốn bình yên vang tiếng cười con trẻ tại vào rạng sáng ngày 10/9/2024. Những ngày sau cơn lũ, tiếng khóc thương xé ruột xé gan găm vào núi rừng. Từng bước chân người còn sống tìm người thân mất tích trong nước mắt vô vọng. Và trong những hối hả, tang thương đầy khó khăn ấy, tất cả bỗng lặng đi khi nhìn lưng áo đẫm mồ hôi của những người lính dầm mình trong bùn đất, ngày đêm tìm kiếm nạn nhân nằm sâu dưới lớp đất đá. Thượng úy Trần Cương Quyết, Trung đội trưởng, Trung đội 8, Đại đội 7, Trung đoàn 98 kể, giọng như vẫn còn nguyên sự bàng hoàng. “Khi mới tới, nghe thấy tiếng gào khóc của người dân mất người thân bên lòng chảo mênh mông bùn đất, ban đầu những người lính trẻ chúng em sốc lắm vì chưa chứng kiến hoàn cảnh như thế bao giờ. Nhưng rất nhanh, chúng em ổn định nơi ăn chốn ở, rồi bắt tay ngay vào công việc tìm kiếm. Rất nhiều phương án được đưa ra, nhưng vì lượng bùn đất quá lớn, kèm theo đủ loại vật liệu bị chôn vùi khiến cho việc tìm kiếm vô cùng khó khăn. Chưa kể mùi tử thi bốc lên nồng nặc, đặc quánh bủa vây bốn phía. Đã đeo đến hai ba lớp khẩu trang vẫn có người bị say, phải vừa ém nôn vừa cố bước đi trong lớp bùn nhão ngập đến nửa thân người. Chúng em dùng gậy chọc dò tìm, thấy những bọt bong bóng màu máu cá trào lên thì có thể là chỗ nằm của thi thể. Em nhớ mãi thi thể đầu tiên mà em và đồng đội tìm được. Đó là một em bé, nhưng khi đón được em lên khỏi lớp bùn thì chỉ còn mỗi phần đầu, phần thân đã dập nát thối rữa cả. Những ngày sau chúng em tìm thấy hai bà cháu đang ôm nhau dưới tảng bê tông. Có lẽ cả hai vẫn còn đang trong giấc ngủ trước khi cơn lũ ập tới. Rồi còn biết bao hình ảnh nữa, tất cả đều ám ảnh em đến tận bây giờ. Mấy ngày đầu em rất sợ, tối nằm ngủ như vẫn thấy mùi tử thi vương vít. Lại thấy như có tiếng người kêu đau đớn dưới bùn đất vọng lên. Nhưng sau phần vì mệt, vì cũng phải nhanh chóng thích nghi với công việc nên chúng em bảo nhau phải ngủ, phải vượt qua…”
Cũng có mặt trong đợt cứu nạn lần ấy, Thượng úy Hoàng Anh Thế, cán bộ Đại đội 8, Trung đoàn 98, Sinh năm 1993, quê ở Sơn Dương, Tuyên Quang mỗi khi nhắc về làng Nủ đều trầm lại, khác hẳn vẻ hoạt bát, năng nổ thường ngày. Lúc lâu, anh mới chậm rãi chia sẻ về những ngày khó quên trong đời quân ngũ của mình: “Em nhớ mãi hôm ấy là ngày 10/9, đơn vị chúng em đang giúp dân khắc phục hậu quả của cơn bão Yagi tại huyện Hạ Hòa, Phú Thọ (cũ) thì nhận được lệnh chuẩn bị lên đường đi Lào Cai gấp. Anh em chỉ có một đêm để chuẩn bị. Thời tiết khi ấy rất xấu, mưa dầm dề, mây đen kín bầu trời. Sáng sau, bốn giờ chúng em đã lên đường. Hơn một trăm cán bộ, chiến sĩ hành quân bằng ô tô, mất hơn năm tiếng thì đến địa điểm tập kết cách làng Nủ chừng ba cây số. Ở đây, đơn vị được lệnh hành quân bộ vượt rừng vì đường lớn đã sạt lở hoàn toàn, chưa kể đường đi vào có những đoạn ngập sâu ngang ngực. Mưa vẫn đổ, lúc to lúc bé, hơn tiếng sau thì chúng em đến nơi. Đập vào mắt em khi ấy là khung cảnh tan hoang, đau thương diễn ra trước mắt khiến tất thảy đều bàng hoàng không cầm lòng được. Quá trình chúng em tìm kiếm thi thể người mất tích dưới lòng chảo, thì mối nguy hiểm vẫn luôn rình rập từ phía những ngọn núi cao. Những đợt lũ có thể ập đến bất cứ khi nào, tràn xuống đúng nơi lực lượng cứu hộ đang làm việc. Có lần chúng em đang cố gắng dò tìm thì nghe tiếng kẻng phát ra dồn dập từ trên vọng gác báo hiệu lũ về, rồi nghe tiếng người hét lớn: “Chạy đi! Lũ về!” Mọi người vội vã chạy lên chỗ cao để trú ẩn, có người phải bò nhoài trên lớp bùn đất mà chạy, vừa kịp lên bờ thì con nước ào tới sau lưng. Em ám ảnh đến nỗi ngủ còn giật mình khi nghĩ về tiếng kẻng đặc biệt vang lên giục giã phát ra từ chiếc bình gas rỗng gõ bằng xà beng hôm ấy. Rồi hiểm nguy từ dưới lớp bùn không ai nhìn thấy, những vật liệu sắc nhọn, đinh, vít, đá, mảnh sành, chai lọ có thể cắm ngập vào chân tay bất cứ ai đạp lên. Nhưng khó thế, khổ thế mà không một ai than vãn, ai cũng nhất nhất tự nhủ trong lòng phải cố gắng lật từng centimet đất để tìm người gặp nạn. Giờ nhắc chuyện em lại nhớ đến Binh nhất Thào Mí Lình. Lần ấy Mí Lình giẫm phải chiếc đinh sắt nằm sâu dưới bùn, máu túa xối xả. Vết thương hở mà bùn đất thì ô nhiễm, lại chảy nhiều máu nên cậu phải đưa đi điều trị tại Bệnh viện 109. Khi ngồi trên xe cứu thương Mí Lình bật khóc, nhất quyết xin ở lại làm nhiệm vụ cùng đồng đội. Đồng chí Trung đoàn trưởng Nguyễn Ngọc Ba nắm chặt tay Lình, giọng cảm động: “Em cứ yên tâm đi viện điều trị, ở đây đã có đồng đội và mọi người sẽ làm thay em…”
Nghe câu chuyện của Thế, tôi ngắm nhìn kĩ hơn bức ảnh mà phóng viên Báo Quân đội nhân dân đã kịp lưu lại để gửi tặng đơn vị đang được treo trên tường. Những khuôn mặt đẫm mồ hôi và bùn đất, những chiến sĩ trẻ đang ngâm mình dưới lớp bùn sâu để làm nhiệm vụ. Họ đang chiến đấu, cuộc chiến trước thiên tai và bão lũ. Và chính sự tin yêu, cảm phục của nhân dân là động lực lớn nhất để những người lính ấy vượt qua tất cả để hoàn thành mọi nhiệm vụ trong bất cứ hoàn cảnh khó khăn nào.
Cuốn nhật kí đặc biệt cùng tình nghĩa đậm sâu…
Xúc động, cảm phục, sẻ chia… và tràn đầy yêu thương. Là những cung bậc cảm xúc mà tôi đã trải qua khi đọc được những dòng nhật kí của các chiến sĩ Trung đoàn 98, Sư 316, Quân khu 2, khi hoàn thành nhiệm vụ tại Làng Nủ trở về. Đó là những câu chuyện rất đỗi bình dị, đời thường của người lính trẻ khi làm nhiệm vụ. A Lăng Dũng nguyên là chiến sĩ Đại đội 5, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 98 viết: “Tôi được phân công vào “Tổ cơ động”; khi bộ phận tìm kiếm trên các hướng tìm được nạn nhân, chúng tôi có nhiệm vụ khiêng thi thể về bàn giao cho địa phương. Lần đầu tiên làm việc này lúc đầu chúng tôi sợ lắm, nhưng chúng tôi coi những nạn nhân này như người thân của mình. Mỗi nạn nhân được tìm thấy sẽ góp phần làm vơi đi nỗi đau của nhân dân làng Nủ, nên chúng tôi đã gạt bỏ được sự sợ hãi, cùng nhau hoàn thành nhiệm vụ được giao”. Còn Binh nhất Bàn Văn Lỳ, Trung đội 1, Đại đội 7, Tiểu đoàn 8 vẫn không khỏi xúc động khi nhớ lại và ghi vào trong nhật kí về tình cảm của mình với người Đại đội trưởng: “Khoảng 23 giờ đêm, đang cúi xuống thổi lửa cho cháy to hơn, khi ngẩng đầu lên tôi giật mình nhận ra đồng chí Tuấn, Đại đội trưởng, đứng bên cạnh từ lúc nào. Tôi giải thích em có hai bộ quần áo lót đều ướt hết rồi, em hơ cho khô để mặc đi ngủ anh ạ. Anh chỉ bảo đi về gặp anh, lúc ấy trong đầu tôi mường tượng ra lời trách mắng... nhưng anh không, anh soi đèn mở ba lô lấy ra chiếc quần đùi quân nhu và bảo mặc vào rồi đi ngủ lấy sức mai còn làm việc, chỉ hành động nhỏ ấy thôi nhưng tôi thấy rất ấm lòng với nghĩa tình đồng đội…” Thế mới thấy những người lính gắn bó với nhau từ những điều nhỏ bé, bình dị nhất. Họ như những người anh người em thân quý trong cùng gia đình.
Bên cạnh sự quan tâm dành cho đồng đội, còn là sự quan sát, học hỏi và thấu hiểu trước các cảnh huống sống. Phải thế chăng mà chỉ một chiếc thuốn thôi đã chở bao nhiêu tâm tư: “Quá trình tìm kiếm những nạn nhân mất tích, chúng tôi sử dụng những chiếc “thuốn tìm người” bằng những cây tre, gỗ nhỏ; khi nghi ngờ có nạn nhân nằm sâu dưới lớp bùn đất, chúng tôi phải dùng cào, cuốc, xẻng để đào, bới và hót từng lớp bùn đất mỏng, vì sợ chạm vào nạn nhân. Họ đã đau một lần chúng tôi không muốn làm họ đau thêm một lần nữa. Vì vậy khi phát hiện được nạn nhân chúng tôi lại bảo nhau nhẹ tay thôi…” Đó là những tâm sự của chiến sĩ Triệu Là Cáo, ở Trung đội 1, Đại đội 6, Tiểu đoàn 8 khi nhớ về những giây phút làm nhiệm vụ. Đứng trước sự đau thương mất mát của người dân, trong mỗi người lính lại dấy lên tình cảm thương cảm như chính người thân yêu của mình.
Chính vì lẽ ấy, hình ảnh người lính trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc đều nhận được tình cảm đặc biệt từ phía nhân dân. Đó là niềm tin tuyệt đối, sự đùm bọc, sẻ chia dù trong bất cứ hoàn cảnh nào. Trong những ngày ở làng Nủ, Thiếu tá Đào Xuân Trình, Phó chủ nhiệm Hậu cần - Kĩ thuật của Trung đoàn 98 xúc động ghi lại lần đi tìm mua thực phẩm cho đơn vị.
“Ở Làng Nủ vì đặc thù công việc và địa hình nên việc cung cấp thực phẩm phải thực hiện tại chỗ. Hôm ấy tôi đi tìm mua lợn để thịt, nhưng vào nhà dân đều nhận được câu trả lời giống nhau: “Không có lợn hay gà nữa bộ đội ạ, lũ cuốn trôi cả rồi…” Nhưng có một chị với khuôn mặt khắc khổ và buồn bảo: “Lợn thì gia đình không có, chỉ có một con bò cho các chú bộ đội, để tôi dắt sang cho các chú thịt”. Cổ tôi nghẹn lại, cay cay nơi khóe mắt, vội giải thích: “Chúng em đã có chế độ, tiêu chuẩn của quân đội rồi, chị để con bò lại khi hết lũ lấy kế sinh nhai. Chúng em không dám nhận con bò của chị đâu…” Vậy đấy, tình thương yêu của nhân dân dành cho bộ đội nó cao cả và thiêng liêng lắm, nhân dân sẵn sàng dành cho bộ đội món tài sản cuối cùng của mình mà không cần suy tính. Vậy nên tất cả anh em chiến sĩ đều tự nhủ với lòng mình, phải hoàn thành mọi nhiệm vụ để phụng sự nhân dân và Tổ quốc”.
Còn Vàng Seo Chư chiến sĩ Thông Tin, Đại đội 8, lại có những cảm xúc rất đặc biệt về tình quân - dân sau những ngày làm nhiệm vụ tại Làng Nủ: “Qua hai tuần tìm kiếm cứu hộ cứu nạn tại làng Nủ, chúng tôi cùng các lực lượng đã tìm thấy 55/66 người thiệt mạng, còn 11 người mất tích. Theo lệnh của Thủ trưởng Bộ Tư lệnh Quân khu 2, chúng tôi rút về đơn vị, bàn giao lại khu vực tìm kiếm cho lực lượng địa phương. Không khí buổi chia tay thật nghẹn ngào, xúc động, bồi hồi, xao xuyến làm sao, trên đường đi ra xe để cơ động về, dọc hai bên đường là hàng trăm cái bắt tay với bà con, những cái ôm thật chặt, những giọt nước mắt đậm sâu ân tình. Tôi sẽ nhớ mãi những chiếc bánh chưng, những gói cơm nắm, hay chai nước lọc… tất cả đều là tình cảm mà người dân nơi đây gửi gắm cho chúng tôi. Đó là những kí ức khó quên trong đời quân ngũ…”
Cuộc chia tay của những người lính Trung đoàn 98 với nhân dân làng Nủ ngày ấy lấy đi nước mắt của bao người theo dõi trên phương tiện truyền thông. Nhìn những cái ôm thật chặt, từng món quà giản dị mà người dân dành tặng cho cán bộ chiến sĩ như những người thân yêu nhất dành cho nhau. Cảm xúc chân thật ấy là lời khẳng định vững vàng và đẹp nhất như lời Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân uỷ Trung ương, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng từng nói: “Quân đội sẽ cố gắng làm, làm hết mình vì nhân dân, vì Tổ quốc vì sự trường tồn của đất nước này…”
Những người lính cõng nắng rà bom giữa lưng trời…
Nếu những người lính trẻ ở Trung đoàn 98, Sư 316, Quân khu 2 mang lại cảm xúc về hình tượng người lính băng mình vào gian khó giữ lại sự bình yên cho nhân dân, thì những người lính ở Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lào Cai lại đem tới sự can trường và trách nhiệm khi thực hiện nhiệm vụ. Đó là những cảm nhận khi tôi theo chân những người lính công binh và đội quy tập hài cốt liệt sĩ trong Chiến dịch 500 ngày đêm đang diễn ra với tất cả tấm lòng của thế hệ hôm nay với những anh hùng, liệt sĩ đã ngã xuống vì non sông, đất nước…
Từ trung tâm thành phố Lào Cai (cũ) di chuyển về phía xã biên giới Bản Lầu chừng 40 cây số. Đường đi như kẹt giữa những ngọn đồi cao ngửa mặt người. Cỏ cây xanh, trời cũng xanh vời vợi. Nhìn qua ô cửa kính, thấy những đồi dứa ăn quả của bà con trồng bạt ngàn hai bên đường. Thấp thoáng một ngôi nhà neo trên vạt đồi thưa vắng người khiến người ta miên man nghĩ về những câu chuyện đẹp và mơ hồ ở vùng biên giới. Xa hơn phía thung sâu dưới chân đồi có những khoảnh vàng tươi đầy no ấm, nơi đám lửa nhỏ khói đang vẽ ngoằn ngoèo vào trời xanh, hẳn bà con đang gặt lúa vụ xuân hè.
Qua mấy khúc cua hẹp, xe dừng trước căn lán tạm lợp tôn mỏng, tường ngăn bằng cót ép, nhưng mọi thứ bên trong rất ngay ngắn chỉnh tề. Thượng tá Nguyễn Khắc Đào, Chủ nhiệm Nhà văn hóa, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lào Cai, người dẫn đường cho chúng tôi giới thiệu: “Đây là lán dã chiến của đội rà phá bom mìn của Đại đội Công binh 2, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lào Cai tại thôn Cốc Phương, xã Bản Lầu các anh ạ. Điều kiện sống chỉ được thế này thôi, đang mùa nóng nên anh em vất vả lắm, em từng đến đây nên rất hiểu…”
Đón chúng tôi là một sĩ quan còn rất trẻ, giọng nói ấm và ánh mắt biết cười - Trung úy Nguyễn Trọng Quang, sinh 2001, quê Đô Lương, Nghệ An. Anh hiện là Đội phó Đội Công binh số 2. Lau vội mồ hôi trên gương mặt rám nắng, Quang chia sẻ: “Em tốt nghiệp Trường Sĩ quan Lục quân I năm 2023, ra trường, được phân công về nhận công tác tại Lào Cai. Hiện tại Đội Công binh số 2 có hơn bảy mươi đồng chí, thực hiện nhiệm vụ rà phá bom mìn tại thôn Cốc Phương, xã Bản Lầu. Đây là một trong những trọng điểm ô nhiễm bom mìn của Lào Cai còn sót lại sau chiến tranh. Kế hoạch là tháng mười năm nay chúng em sẽ hoàn thành nhiệm vụ. Với thời tiết mùa hè oi bức và địa hình đồi núi cao cắt xẻ mạnh, dốc đứng nên anh em phải quyết tâm rất cao mới có thể hoàn thành nhiệm vụ”. Vừa nói, Quang vừa hướng tầm mắt lên những điểm cao trước mặt. Những lá dứa túa ra như mũi chông vươn xa tít tắp. Tôi hiểu, để cây dứa mọc được trên mảnh đất này nhờ sự góp sức rất lớn của những người lính công binh làm “sạch đất” cho bà con yên tâm sản xuất.
Vượt gian khó tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại điểm cao 350B.
Đường không đi được ô tô, chúng tôi lên xe máy để di chuyển đến gần hơn địa điểm rà phá mà đơn vị đang thực hiện nhiệm vụ. Con đường mảnh in vừa bánh xe. Thốc ga, gằn máy, xe chồm lên ngược dốc, nắng gay gắt và gió lồng lộng thổi. Có những đoạn người ngồi sau phải nhảy xuống đẩy hỗ trợ. Theo hướng chỉ của anh em chiến sĩ, tôi nhìn lên đỉnh ngọn đồi, thấy lá cờ Tổ quốc bé xíu đang bay. “Cứ nhằm hướng ấy mà lên, các anh đi hôm nay rất may là xe gần đến nơi được, như mọi khi bọn em phải đi bộ cả tiếng đồng hồ, nghỉ mấy chặng mà chưa tới địa điểm dò tìm”. Tôi lõm bõm nghe những chia sẻ ấy khi ngồi sau xe của Trung úy Lưu Văn Chính, sinh năm 1999, cán bộ Đại đội Công binh. Ngay từ khi gặp mặt, tôi đã có ấn tượng với Chính bởi sự điềm đạm, chững chạc và rất điển trai. Chính bảo: “Lính công binh bọn em có nhiều đặc thù riêng, đặc biệt luôn phải tiếp xúc với những bom, đạn, pháo nằm sâu trong lòng đất, phần lớn đã bị ô-xi hóa nên có thể phát nổ bất cứ lúc nào. Nhiều khi đi dò tìm mặc dù có máy đấy, nhưng vẫn phải thận trọng. Ngoài tuân thủ từng bước đúng theo kĩ thuật, còn phải vận dụng cả những kinh nghiệm thực tiễn. Hiểm nguy luôn rình rập bên mình, không ai biết phía sâu trong lòng đất kia có gì. Thế mới cần ý chí kiên cường của người lính công binh đấy anh…”
Nhắc đến Trung úy Lưu Văn Chính tôi lại nhớ đến hình ảnh chú chó lông trắng, đuôi xù, tai vểnh lên rất dễ thương luôn chạy lẫn vào những vạt cỏ để theo chân các chiến sĩ như đang cổ vũ động viên những người lính đang làm nhiệm vụ. Chú chó như một thành viên của đơn vị, luôn quấn quýt, gần gũi khiến ai cũng thích thú khi trông thấy. Hỏi ra mới biết, đó là chú chó của Chính mang theo khi lên đơn vị. Chính cho tôi biết chú cún ấy là món quà người yêu tặng vào một dịp đặc biệt.
Trên điểm cao lộng gió, tôi chú ý đến một người lính đứng dưới lá cờ trắng thêu chữ thập đỏ luôn dõi mắt theo từng bước chân chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ. Đó là Thiếu tá, QNCN Chu Văn Song, nhà ở Phú Thọ hiện là y tá của đơn vị. Công việc hằng ngày của anh là đảm bảo sức khỏe cho anh em hoàn thành nhiệm vụ. Vì tính chất công việc, khi anh em thực hiện nhiệm vụ rà phá thì y tế cũng phải theo sát để xử lí tình huống phát sinh. Chia sẻ với tôi anh kể: “Tớ có hai bảy năm làm quân y, nhưng rất may chưa phải cấp cứu ca nặng nào khi rà phá bom, mìn. Còn chuyện gặp hằng ngày của lính công binh như ong đốt, rắn rết cắn… thì không tính. Ở nơi này anh em còn đỡ vất vả đấy. Tớ nhớ những ngày bên Hà Giang kia, khi làm nhiệm vụ, vì tính chất địa hình toàn đá là đá, nên muốn phá được mìn thì phải dọn dẹp, lật từng khoảng đất để đặt bàn chân vào nên vừa làm vừa phải đảm bảo an toàn từng chút một…”
Nắng đã đổ loang trên những vạt đồi thẫm xanh cỏ dại. Hơi nóng bắt đầu bủa vây bốn phía. Trong bộ đồ bảo hộ kín, đầu đội mũ bảo hiểm, trước ngực đeo sẵn túi cờ báo mục tiêu, Thượng úy Nguyễn Hữu Nam, sinh năm 1999, quê ở Văn Phú, tỉnh Lào Cai, kĩ thuật viên dò mìn, nhẫn nại bước từng bước thận trọng đưa máy dò tìm tiến lên từng khoảng đất. Đứng từ xa quan sát, tôi lắng tai nghe tiếng máy chạy và hồi hộp chờ đợi những tiếng “bíp…bíp…” vang lên dồn dập báo hiệu kim loại nằm ẩn sâu phía dưới. Đó có thể là một quả bom, một quả mìn chống tăng, một đầu đạn pháo… còn lại sau cuộc chiến. Tôi có dịp gặp Nam sau những bước chân đầy kiên nhẫn ấy, người lính trẻ cười hiền chia sẻ: “Phần lớn địa hình mình tìm kiếm, dò tìm đều bỏ hoang hoặc ít có người đặt chân đến vì cảnh báo nguy hiểm. Bom đạn nằm lẩn khuất, người lính công binh phải kiên trì, nhẫn nại làm sạch từng khoảng đất nhỏ. Những chiến sĩ mới thực hiện lần đầu đều sợ và run. Bản thân em cũng thế, nhưng cứ nghĩ mỗi bước chân mình qua là thêm một phần đất đai quê hương được canh tác sau này là lại tự tin làm việc. Hơn nữa, dù công việc nguy hiểm, nhưng bà xã giáo viên cùng cậu con trai bốn tuổi thường xuyên động viên, nên em rất yên tâm công tác”.
Vạch đất, lật rừng tìm mộ…
Khi những vạt rừng, điểm cao vời vợi, mênh mông đã được bước chân người lính công binh đi qua, thì cũng là lúc nhiệm vụ của người lính làm công tác tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ bắt đầu.
Nơi ở dã chiến của đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh đội Lào Cai đóng tại trạm y tế xã, đầu giờ chiều nắng vẫn chan chát vỗ ập vào mặt, vài gợn mây mỏng tang trôi cuối trời xa. Không khí oi ả dường như sắp trở trời. Trước sân cuốc, xẻng, dao phát, thuổng, cờ… và cả nước uống đã sẵn sàng.
Chúng tôi gửi xe ở nhà dân để đi bộ xuyên qua những cánh rừng tán thấp lên điểm cao 350B, thuộc địa phận xã Bát Xát. Trước đây khi chưa được lực lượng công binh rà phá bom mìn, có lẽ cũng ít người qua lại nơi này. Theo nguồn tin từ người dân cung cấp, trên điểm cao này trước đây có một ngôi mộ liệt sĩ cắm bia. Lâu dần, cỏ cây, rừng rậm đã xóa những mốc dấu của ngôi mộ.
Đi trước tôi là một chiến sĩ trẻ, tóc cắt ngắn, vừa đi vừa nhanh nhẹn chặt cây dọn đường phía trước. Đó là Nguyễn Tiến Đạt, sinh năm 2006 quê ở Bảo Yên, Lào Cai. Vừa đi, Đạt vừa chia sẻ: “Đội quy tập của của Tỉnh đội Lào Cai với năm tư thành viên chia làm ba tổ. Tổ của bọn em đến hiện tại đã tìm kiếm và quy tập được chín liệt sĩ. Chuyến đi hôm nay là trong quá trình tìm kiếm ngôi mộ số mười. Khi đội thành lập em được tham gia ngay từ đầu, cũng nhiều gian nan vất vả lắm. Nhưng mỗi lần tìm được mộ các liệt sĩ cả đội vui như thắng trận lớn anh ạ…” Chuyện tìm kiếm mộ liệt sĩ luôn chứa đựng những điều khiến người nghe tò mò xen lẫn xúc động. Tôi đã được nghe, được đọc rất nhiều những câu chuyện về người lính khi họ nằm xuống. Có những ngôi mộ đồng đội khi chôn cất đã đánh dấu cẩn thận nên dễ tìm hơn sau chiến tranh. Nhưng cũng có những ngôi mộ đã mất dấu bởi địa hình địa vật thay đổi quá nhiều. Thời gian trôi đi, những cột mốc chỉ còn lại những vệt mờ trong trí nhớ. Và những liệt sĩ vẫn nằm đâu đó trên những dải đất xanh thẫm như nơi chúng tôi đến bây giờ.
Khi gần đến nơi, nhìn những rãnh đào sâu, cách nhau đều đặn chạy dài trên khoảng đất mới thấy công sức của những người lính đổ xuống nhiều đến chừng nào. Nhưng vị trí phần mộ liệt sĩ số mười vẫn còn là câu hỏi lớn…
Ngồi nghỉ sau những đường cuốc, lau vệt mồ hôi trên mặt, Thiếu tá Đặng Xuân Trường, sinh năm 1990 hiện là Trợ lí chính sách của đội quy tập giọng trầm trầm: “Từ đầu Chiến dịch 500 ngày đêm cho đến hiện tại, đội chúng em tìm được chín liệt sĩ, không một liệt sĩ nào có danh tính nên cứ đánh số thứ tự tìm kiếm được mà gọi tên các bác. Mỗi ngôi mộ có một câu chuyện riêng, nhưng đa số khi tìm được thì các bác chẳng còn gì sau lớp tăng bào. Xương cốt, thịt da đã hóa thành đất cả. Duy chỉ có bác số bốn và số bảy vì được bọc bằng hai lớp tăng nên còn ít xương nhỏ. Theo phong tục người Việt mình, cũng như quy trình được tập huấn kĩ trước khi làm Chiến dịch, chúng em sẽ lấy bảy nắm đất, cùng di vật liệt sĩ để đưa về nơi tập kết và truy điệu sau này…”
Chiến sĩ Hoàng Văn Khuyến, sinh năm 2006, quê ở Bảo Yên, Lào Cai vốn là lính của Trung đoàn 254 được tăng cường lên đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ gần đây. Những ngày dãi nắng, vượt rừng tìm mộ khiến cậu thanh niên trông già dặn hơn so với tuổi. Tuyển kể với tôi: “Nhà em cách đây hơn một trăm cây số, hết năm nay em sẽ được ra quân. Gia đình em có ba anh em, bố mẹ làm nông. Em là con lớn trong gia đình. Em lớn lên là đi bộ đội, trước đây ở nhà cũng nhiều lần được thấy đám tang trong bản hay họ hàng rồi, nhưng em chưa bao giờ nghĩ mình lại trực tiếp bốc mộ thế này. Em theo các anh đi tìm kiếm và quy tập hài cốt sau khi được huấn luyện kĩ lưỡng về công việc. Người Dao của em có nhiều phong tục, người ta thường hù dọa đám trẻ con không được lui tới gần mộ người mất, sẽ bị bắt vía hoặc gặp điều không may. Ban đầu thấy mộ, thấy xương người em sợ lắm, run hết cả chân tay. Những ngày đầu em về không dám ngủ, cứ nhắm mắt lại thấy tiếng sột soạt như ai đó đang mở lớp áo tăng của liệt sĩ. Mãi rồi cũng quen, em không còn sợ nữa. Mà em nhớ mãi kỉ vật còn lại của bác liệt sĩ số năm gồm: một bình tông nước, một dây lưng to k82, một dây lưng nhỏ, ví, hộp đạn RPD - Trung liên, dầu lau súng… Những vật dụng ấy vốn gắn liền với người lính như chúng em hằng ngày. Người lính ấy hi sinh, thân xác nằm xuống chỉ còn lại những nắm đất. Nhưng kỉ vật của một con người vẫn còn, lí tưởng và lòng yêu Tổ quốc thì mãi mãi vẫn còn, nên em thấy tự hào vì được làm bộ đội anh ạ…”
Tôi ngồi rất lâu nghe Khuyến nói chuyện. Trong đôi mắt của chàng lính trẻ người Dao ấy tôi không thấy gì khác ngoài ánh sáng của sự xúc động. Niềm tin vào việc làm của mình. Hẳn những tháng ngày vất vả nhưng ý nghĩa này đã trui rèn nên những người lính trẻ có bản lĩnh vững vàng như Khuyến hôm nay.
Tiểu đội anh nuôi hay… “khóc”
Để việc rà phá bom mìn, tìm kiếm mộ liệt sĩ thành công không thể không nhắc đến những chàng anh nuôi. Họ thầm lặng đứng sau, nhưng góp phần rất lớn vào việc đảm bảo sức khỏe của anh em đồng đội khi ở nơi lam sơn chướng khí. Tôi nhớ khi đến dãy lán của Đội Công binh số 2 vào sáng ấy. Đơn vị đi vắng, nhưng có tiếng nhạc khe khẽ từ phía sau vọng lại, tôi lần theo tiếng hát ra phía sau ngôi lán tới bếp ăn. Các “anh nuôi” đang chuẩn bị bữa trưa. Thấy người vào, Thiếu tá, QNCN Nguyễn Văn Phong, sinh năm 1979, quê ở xã Bảo Nhai, Lào Cai đang thái hành tỏi, nhăn nhó lau nước mắt quay ra khiến tôi bật cười. May là Phong không giận, chưa kể người anh nuôi kì cựu của đơn vị lại rất vui tính tiếp chuyện. Anh tâm sự: “Tớ về đơn vị từ năm 1998, đến nay cũng gần ba mươi năm. Gia đình con cái cũng lớn cả rồi, đứa lớn đang học đại học năm ba, đứa thứ hai năm nay lớp chín. Công việc của tớ hàng ngày là cùng anh em bảo đảm bữa ăn cho đơn vị theo đúng tiêu chuẩn, định mức của người lính. Nói việc nấu ăn, nhiều người cứ cho là đơn giản. Nhưng để chuẩn bị đủ bữa ăn cho hơn bảy mươi người hằng ngày phải có sự tính toán và chuẩn bị kĩ lưỡng. Hơn nữa, ở nơi này muốn mua được thực phẩm phải đi gần ba mươi cây số mới ra tới trung tâm xã. Chợ phiên không họp hằng ngày, phải dăm hôm mới có một buổi nên rất vất vả để tìm nguồn cung cho bếp ăn. Vậy nên để chủ động đơn vị phải tăng gia sản xuất, từ rau củ quả đến nuôi gà vịt, lợn… mới đảm bảo được ngày ba bữa cho anh em…”
Cũng ở đây, tôi gặp Trung úy, QNCN Vàng Ngọc Thái sinh năm 2001 dân tộc Nùng, quê ở xã Bảo Nhai, Lào Cai đang vặt lông gà dưới vòi nước. Thái hồ hởi chia sẻ: “Em theo đơn vị lên đây đã được nửa năm. Xa nhà, xa người yêu nên nhiều lúc thấy trống vắng anh ạ. Anh nhìn xung quanh đây xem, chỉ có núi rừng, nắng gió với mây trời thôi. Cũng may có anh em cùng đơn vị động viên, với lại công việc hằng ngày cứ cuốn mình đi nên mọi thứ lại đâu vào đấy. Em có người yêu đang đi làm công nhân, chúng em dự định cuối năm hoặc năm sau sẽ tổ chức lễ cưới. Cưới xong em lại tiếp tục công việc nấu ăn cho đơn vị. Em thích nấu ăn, nó tỉ mỉ nhưng cũng là nghệ thuật cả đấy. Nói vậy chứ nắng nóng thế này vào bếp vất vả lắm, mồ hôi đổ ra như tắm, mùi dầu mỡ, thức ăn, khói bếp cứ ám vào người chả bao giờ hết. Cũng may người yêu em cũng yêu luôn được cái mùi bếp này nên em đỡ lo…” Nói xong Thái cười, rồi thoăn thoắt đôi tay trở lại với công việc.
Tôi để ý đến một chiến sĩ từ khi đến vẫn im lặng, lâu lâu cậu nở một nụ cười lắng nghe câu chuyện. Ấy là Lò Láo Tả Liến, sinh năm 2006, dân tộc Dao, người ở Bản Xèo, Lào Cai. Tả Liến vừa nhặt rau vừa trông nồi cơm trên chiếc bếp lò đắp bằng đất sét. Tả Liến kể: “Nhà em có hai anh em, em là lớn, bố mẹ làm nông nên từ nhỏ em đã biết công việc nương rẫy, đi rừng. Quê em còn nghèo lắm, người Dao chúng em cứ bám lấy ruộng nương, núi rừng mà sống từ bao đời nay. Ngày mới nhập ngũ, xa nhà, em ngủ mơ còn thấy mình ở quê. Em về đại đội công binh của bộ chỉ huy quân sự tỉnh từ đầu năm. Hàng ngày em cùng anh em nuôi quân không phải lên địa bàn để rà phá. Nhưng ở bếp ăn này ngày nóng cũng vất vả chẳng kém gì. Được cái vui là… anh em ở đây hay khóc anh ạ, khói bếp vào mắt khóc, thái hành tỏi cay mắt cũng khóc, mồ hôi chảy vào mắt cũng khóc, lúc nào cũng rớm nước mắt sụt sùi... nhưng nhớ người yêu thì em chưa khóc bao giờ nhé. Người yêu em cũng là người Dao đấy anh. Cô ấy đẹp và hiền lắm…” Tả Liến cười lớn nhưng nước mắt vẫn ươn ướt vì khói. Rồi cậu bảo tôi đứng nhích ra, để mình và Duy hợp sức đưa nồi canh lớn lên bếp và thốc lửa bùng lên.
Phạm Quang Duy sinh năm 2006 quê ở mãi xã Phong Hồ, Lào Cai, cậu kể ở đây mùa đông rét rất sâu, mùa hè thì nắng nóng. Cậu biết có đơn vị công binh đóng bên Lai Châu phải dựng lều bằng bạt giữa lưng chừng đồi. Cứ mưa to, gió lớn lại nơm nớp lo lán sập. Đám lính mới như Duy mới đầu lên rất sợ. Nhưng lâu rồi cũng thành quen, rồi lại tự hào vì mình là lính công binh. Duy kể thêm, tuy ở tổ nuôi quân nhưng lúc đầu chưa quen bếp núc, nấu ăn gì cả, còn giờ thì nhặt rau, mổ gà, nấu cơm, rán trứng, rang thịt… là chuyện vặt. Tôi tin, khi ra quân trở về bố mẹ cậu hẳn sẽ ngạc nhiên lắm về người con trai của mình. Cậu sẽ nấu một bữa cơm thật ngon mời bố mẹ, họ hàng. Kỉ niệm những tháng ngày làm anh nuôi chắc chắn sẽ là dấu ấn không thể quên trong cuộc đời Duy…
Và những linh thiêng...
Có những điều trong cuộc sống, nhất là những việc liên quan đến người đã khuất, đặc biệt là các liệt sĩ, rất khó giải thích. Nó giống như có sự run rủi, dẫn đường, đưa lối mà ta thường nói đó là sự linh thiêng, như họ vẫn hiện diện quanh chúng ta đây. Nhắc tới điều này Thiếu úy, QNCN Lê Sỹ Giáp, cán bộ Ban Chỉ huy Quân sự phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai, kể, mình nhớ nhất liệt sĩ tìm thấy ở chân cao điểm 350B. Khi đó, sau mấy ngày tìm kiếm không có kết quả, dù nguồn tin cho biết chắc chắn có phần mộ nằm ở đây. Đêm hôm ấy, sau khi đào hào tìm kiếm trở về, dù rất mệt nhưng anh không tài nào ngủ được. Anh thiếp đi khi trời đã gần sáng, trong giấc mơ anh nghe có tiếng ai đó nói rất rõ vào tai để hướng dẫn phương hướng, độ sâu phải đào… Anh rùng mình tỉnh giấc nhưng chẳng dám kể với ai. Ngay sáng hôm ấy, khi gợi ý anh em đào theo chỉ dẫn hồi đêm thì gặp được phần mộ liệt sĩ ngay. Lúc ấy cũng hoảng, nghĩ hay mình bị vong theo cũng nên. Nhưng chợt nhớ có lần anh đọc được trên báo, rằng linh hồn người mất có thể kết nối với người sống để giao tiếp khi có cùng tần số sinh học và đủ điều kiện thuận lợi. Nghĩ được thế là thấy mình không sợ nữa, lại thấy tự hào vì đã giúp được anh em, giúp được người lính năm xưa trở về…
Nói về chuyện tâm linh khi tìm mộ, Thượng tá Nguyễn Khắc Đào khi đón chúng tôi đã kể lại câu chuyện ám ảnh khi quy tập mộ liệt sĩ từ thời chống Pháp. “Khi anh em xin động thổ đưa mộ quy tập vào nghĩa trang thì có con bướm đen to hơn bàn tay từ đâu xuất hiện. Thấy thế, anh em khấn rằng liệt sĩ có linh thiêng phù hộ, báo đội tìm kiếm biết khi đào đến nơi. Thì y như rằng khi đào đến lớp đất chôn cất liệt sĩ thì con bướm bay tới đậu lên vai người chiến sĩ đang tìm kiếm. Sau khi xong xuôi, đoàn quy tập khiêng chiếc tiểu phủ cờ đỏ trở về trên con đường dài gần bảy cây số đèo dốc, trời mưa khó đi nhưng cánh bướm cứ bay theo mãi…” Nghe câu chuyện của anh tôi lại nghĩ về sự trùng hợp ngẫu nhiên. Nhưng màu sắc huyền bí trong cánh bướm giữa rừng ấy lại khơi gợi cho người ta một niềm tin về sự đoàn tụ và trở về của một con người đã nằm xuống vì Tổ quốc…
Những câu chuyện các anh kể, tôi tin là có thật bởi các anh khi ấy, toàn bộ tâm trí, tinh thần đau đáu dồn hết vào công việc tìm kiếm, lại đang ở trong “trường sinh học” của người đã khuất nên những người có thần kinh “nhạy”, những chỉ dấu của người đã khuất đã bắt gặp trong quá trình tìm kiếm nhưng lại không nhận ra. Và những chỉ dấu ấy, sẽ chìm vào trong tiềm thức, đến khi đủ dữ liệu, tiềm thức sẽ bật ra trong giấc ngủ, hoặc theo một hiện tượng tự nhiên tình cờ nào đó...
*
* *
Tạm chia tay những người lính Quân Khu 2 khi những những hối hả vẫn đang đợi chờ phía trước, xe rời đi trên những con đường ỏng ả nắng vàng. Tôi ngoái lại nơi những người lính công binh mình mới gặp hôm trước. Giờ này, hẳn họ vẫn lặng lẽ bước đi giữa thăm thẳm mây ngàn cho một công việc đầy ân nghĩa, đáp đền với những người đã hi sinh cho sự trường tồn của đất nước.
N.L