Giải Sách Quốc gia Mĩ lần thứ 77 công bố danh sách đề cử

Mới đây, giải Sách Quốc gia Mĩ (National Book Award) đã công bố danh sách đề cử dài cho kì trao giải 2026, trong đó nổi bật là hạng mục hư cấu và tác phẩm dịch. Năm nay đánh dấu lần đầu tiên một tiểu thuyết Indonesia vào vòng chung khảo, cũng như sự góp mặt của nhiều tên tuổi đương đại nổi tiếng.

10 tác phẩm được đề cử ở hạng mục Hư cấu.

Những tiếng nói đa thanh

Với hạng mục tôn vinh các tác phẩm dịch, 10 cuốn sách năm nay được chọn từ 159 tác phẩm gửi đến, chuyển ngữ từ 7 ngôn ngữ khác nhau, gồm tiếng Ả Rập, tiếng Quan Thoại, tiếng Pháp, tiếng Na Uy, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Indonesia - ngôn ngữ lần đầu xuất hiện tại giải thưởng này. Về mặt thể loại, có 9 tiểu thuyết và 1 tác phẩm phi hư cấu. Trong đó có những dịch giả từng được tôn vinh tại các kì tổ chức trước đó, cũng như là các tác giả không hề “vô danh” khi từng được xuất hiện tại nhiều giải thưởng mang tính quốc tế như Giải Văn học Dublin, Giải Goncourt, Giải Booker quốc tế, Giải thưởng Văn học Quốc gia Đài Loan…

Về nội dung, có hai tác phẩm khám phá mối quan hệ giữa cơ thể, bản sắc và văn hóa, cũng như trả lời câu hỏi con người phải đi xa đến đâu để thoát khỏi những kì vọng của xã hội. Đó là tiểu thuyết đầu tay My Dreadful Body của Egana Djabbarova xoay quanh một phụ nữ trẻ đến từ một gia đình Azerbaijan hiện sống ở Nga, phải vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa trong lúc đối mặt với một căn bệnh thần kinh suy nhược. Được dịch từ tiếng Nga bởi Lisa C. Hayden, mỗi chương đề cập đến một bộ phận cơ thể riêng biệt, cho phép người kể chuyện phân tích và hiểu rõ tác động của bạo lực gia trưởng, nỗi đau mãn tính và bản sắc người di cư. Cuốn sách thứ hai là Pure Men của Mohamed Mbougar Sarr, kể về một giáo sư văn học phải vật lộn với nạn kì thị đồng tính trong cộng đồng Hồi giáo bảo thủ của mình sau khi xem một video lan truyền về đám đông giận dữ khai quật thi thể của một người như vậy. Cuốn sách theo đó được dịch từ tiếng Pháp bởi Lara Vergnaud.

Bên cạnh đó, ba trong số các tác phẩm lọt vào danh sách đề cử dài đặt ra những câu hỏi về di sản lâu dài của chiến tranh, bạo lực và sự chiếm đóng, qua việc kể những câu chuyện về sự kháng cự cũng như thách thức. Được dịch từ tiếng Tây Ban Nha bởi Natasha Wimmer, Now I Surrender của Álvaro Enrigue bắt đầu bằng cuộc chạy trốn tuyệt vọng của một góa phụ vào sa mạc mà ngày nay là biên giới Mexico-Mĩ, trải dài từ những năm 1830 cho đến hiện tại. Trong khi đó Eden at Dawn của Karim Kattan được dịch từ tiếng Pháp bởi Jeffrey Zuckerman lại theo dõi một mối tình lãng mạn của một nhân vật đồng tính người Palestine từ khi bắt đầu đến khi nở rộ giữa chiến tranh và sự chiếm đóng. Thuộc thể loại phi hư cấu, trong suốt năm 2024, nhà văn kiêm nhà báo Samar Yazbek đã gặp gỡ hàng trăm người Palestine khi họ đang được điều trị y tế tại Doha để hỏi về những thay đổi trong cuộc sống từ khi xung đột lên đến cao trào, từ đó cho ra đời Your Presence Is a Danger to Your Life: Voices of Survival and Witness in Gaza được dịch từ tiếng Ả Rập bởi Leri Price.

Tiếp theo, cũng có hai tác phẩm kể về những nhân vật tìm cách hòa mình vào văn hóa đương đại và sự bất khả trong việc giải thoát bản thân khỏi quá khứ. Đại diện tiêu biểu chính là The School of Night của Karl Ove Knausgaard, kể về Kristian Hadeland, một chàng trai trẻ đầy tham vọng chuyển đến London để theo đuổi nhiếp ảnh, nơi mà sau này anh sẽ có được thành công nhưng không thoát khỏi motif Faust, khi phải đánh đổi chính bản thân mình. Trong khi đó một nhà văn “M” sống lưu vong khỏi đất nước “B” chìm trong chiến tranh, từ đó từng bước khám phá cảm giác tự do mới sau khi lạc đường ở thị trấn xa lạ “F” trên đường đến một lễ hội văn học trong tác phẩm The Disappearing Act của Maria Stepanova cũng được đánh giá là rất thức thời.

10 tác phẩm được đề cử ở hạng mục Dịch thuật.

Sau cùng, các nhân vật trong 3 tiểu thuyết còn lại đã vượt qua những hành trình dài để khám phá sự thật về những người thân yêu để rồi cuối cùng là bản thân mình. Trong cảnh mở đầu của cuốn Night of a Thousand Hells của tác giả Indonesia Intan Paramaditha, người em út trong ba chị em trở thành kẻ đánh bom tự sát, buộc những người chị còn sống phải đối mặt với lịch sử gia đình đầy biến động và khám phá lời tiên tri thay đổi số phận của bà ngoại. Tương tự, To the East of the East của Ping Lu được dịch từ tiếng Quan Thoại cũng kể về một nhà văn Đài Loan đến Bắc Kinh để tìm kiếm người chồng mất tích, sau đó kết bạn với Shangjun bí ẩn, qua đó tác giả đã khám phá về hôn nhân, quyền tự chủ và cách lịch sử cá nhân và tập thể định hình con người chúng ta. Danh sách khép lại với Centroeuropa của Vicente Luis Mora xoay quanh một người góa vợ đã đến một thị trấn nhỏ ở châu Âu vào đầu những năm 1800 để nhận một mảnh đất, nơi ông dự định chôn cất vợ mình nhưng không thể ngờ lại phát hiện ra thi thể của một số binh lính Phổ. Đây là một tác phẩm khéo léo khám phá di sản của chiến tranh, những bí mật cá nhân và quốc gia cũng như những gì có thể được hé lộ khi ta khai quật quá khứ.

Các vấn đề thức thời

Ở hạng mục hư cấu, từ 451 cuốn sách gửi tham dự, danh sách sơ khảo gồm 10 tác phẩm cũng được chọn ra. Năm nay ghi dấu 3 tác phẩm thể nghiệm về mặt hình thức, vượt qua mọi thể loại từ đó ca ngợi sự kết nối giữa người và người. Trong đó, tập truyện ngắn Python’s Kiss của Louise Erdrich có dàn nhân vật vô cùng phong phú, từ một cô bé, một chú chó canh gác cho đến loài ma cà rồng đã mang đến nhiều suy ngẫm về dòng dõi mà ta kế thừa và một mạng lưới những mối quan hệ nhân quả xung quanh. Trong khi đó tập truyện ngắn Red Ants đầu tay của nhà thơ Kimberly Blaeser lại khám phá các chủ đề về sự tha hương qua việc pha trộn các màu sắc kinh dị, hài hước và yếu tố siêu nhiên. Còn với Morgan Thomas, thông qua tiểu thuyết Mad Eden lấy bối cảnh vùng nông thôn Florida, ông đã khám phá ý nghĩa của việc tìm kiếm niềm vui và sự quan tâm trong một thế giới ngày càng thù địch.

3 tác phẩm khác lọt vào danh sách lại tập trung khám phá cách kí ức, nỗi đau thay đổi theo thời gian, cũng như phương thức mà ta định nghĩa bản thân sau những bạo lực kinh hoàng. Đơn cử Magnolia, một nữ môi giới bất động sản người Mĩ gốc Haiti sống ở Miami, đã vật lộn để nói sự thật với gia đình sau khi sống sót sau vụ xả súng hàng loạt trong tiểu thuyết Dèy của Edwidge Danticat. Lấy bối cảnh Jamaica năm 1988, The Disappearers đồng thời được đề cử Booker của Marlon James kể về hậu quả của một vụ tấn công tàn bạo nhằm bài xích người đồng tính, qua đó vừa là một tiểu thuyết trinh thám tội phạm vừa là một nghiên cứu văn hóa xã hội về những năm đầu của đại dịch AIDS. Cũng không thể bỏ qua Hannah Lillith Assadi với Paradiso 17 có nhân vật chính Sufien buộc phải chạy trốn khỏi Palestine khi còn rất nhỏ trong thảm họa Nakba năm 1948, và sau đó dành phần đời còn lại để tìm kiếm bản lai diện mục từ sự lưu vong.

Bên cạnh đó, cũng có 2 tác phẩm xoay quanh mối quan hệ cha mẹ - con cái, cùng lúc khám phá những lời nguyền thế hệ, sự thừa kế và tái tạo bản thân. Trải dài qua nhiều châu lục, ngôn ngữ và bốn thế hệ, trong Beginning Middle End của Valeria Luiselli, độc giả sẽ theo dõi một cặp mẹ con khi họ xây dựng lại cuộc sống giữa lúc người mẹ li hôn và con gái bước vào tuổi thiếu niên. Lấy bối cảnh Bogotá những năm 1990, Pretend You're Dead and I Carry You của Delgado Lopera lại kể câu chuyện về một người cha và con gái học cách sống chung với nhau sau cái chết của vợ và mẹ, qua đó khám phá cộng đồng đồng tính ngầm ở Colombia, bạo lực và những hậu quả khi ta từ chối bản lai diện mục.

Sau cùng, 2 tiểu thuyết cuối sẽ tập trung khai thác mối quan hệ vô cùng phức tạp của con người với nơi chốn, quá khứ cũng như với nhau. Theo đó, nhân vật chính trong tiểu thuyết đầu tay The Renovation của Kenan Orhan khi đang chăm sóc người cha đang hấp hối và người chồng đầy lo âu sau khi di cư từ Istanbul đến Ý bất ngờ phát hiện phòng tắm của mình biến thành phòng giam, từ đó bàn luận về sự di cư, kí ức và ý nghĩa của mái nhà. Khép lại danh sách là Passengers của Alexander Maksik xoay quanh Ivan, một người đàn ông ngoài 70 tuổi, bị mắc kẹt ở sân bay cùng cô con gái ngoài 20 tuổi, từ đó buộc hai người phải đối mặt với mối quan hệ căng thẳng và những vết thương tình cảm khi thế giới sụp đổ xung quanh chúng ta.

NGÔ MINH dịch từ The New Yorker