Mới đây, giải Booker danh giá của Vương quốc Anh đã công bố danh sách đề cử dài. Với 13 tác phẩm được chọn từ 163 cuốn sách viết bằng tiếng Anh, xuất bản tại Anh và Ireland đến ngày 30/9/2025, mùa giải năm nay được đánh giá là tương đối gây cấn với sự xuất hiện của những tên tuổi rất được chú ý.
13 tiểu thuyết lọt vào danh sách đề cử dài của giải Booker năm nay.
Mary Beard - nhà nghiên cứu văn học cổ điển, nhà văn và phát thanh viên nổi tiếng, đồng thời giữ chức Chủ tịch hội đồng giám khảo năm nay cho biết: "Những cuốn sách hay chưa bao giờ được viết theo một công thức duy nhất. Chúng tôi tin rằng danh sách đề cử năm nay là một tổ hợp rất nhiều câu chuyện dành cho mọi người. Có những cuốn hài hước và gây khó chịu (trong một số trường hợp, cả hai hòa quyện vào nhau). Có thể loại giả tưởng phản địa đàng và tâm lí gia đình, có tác phẩm gai góc và đầy bí ẩn cũng như có những tiểu thuyết sẽ làm hài lòng và có những cuốn có thể gây sốc."
Theo thống kê, danh sách đề cử năm nay gồm các tác giả đến từ 7 quốc gia: Jamaica, Mexico, Thổ Nhĩ Kì, Anh, Scotland, Ireland và Hoa Kì. Trong đó nếu chiến thắng, Chloe Aridjis và Kenan Orhan sẽ lần lượt là nhà văn gốc Mexico và Thổ Nhĩ Kì đầu tiên được xướng tên tại giải thưởng này. So về dung lượng, cuốn sách dài nhất năm nay là The Disappearers của Marlon James với hơn 600 trang, trong khi Helen of Nowhere của Makenna Goodman là ngắn nhất chỉ với hơn 140 trang, và là một trong 6 tác phẩm dưới 250 trang. Trong lịch sử giải thưởng, tiểu thuyết ngắn nhất và dài nhất từng được gọi tên lần lượt là Offshore của Penelope Fitzgerald với 132 trang vào năm 1979; và The Luminaries của Eleanor Catton vào năm 2013 với 832 trang.
6 trong số 13 tác giả lọt vào đề cử năm nay. Theo chiều kim đồng hồ Djamel White, Emma Cline, Marlon James, Douglas Stuart, Elizabeth Strout và Gwendoline Riley.
Danh sách này cũng ghi dấu 2 nhà văn từng đoạt giải trước đó, gồm Douglas Stuart từng được vinh danh với Shuggie Bain – Mảnh linh hồn nhỏ vào năm 2020. Cũng có thành tích tương tự là cây viết người Jamaica Marlon James với A Brief History of Seven Killings vào năm 2015. Nếu được vinh danh, họ sẽ trở thành tên tuổi thứ 5 có 2 lần chiến thắng, sau JM Coetzee (1983, 1999), Peter Carey (1988, 2001), Hilary Mantel (2009, 2012) và Margaret Atwood (2000, 2019). Elizabeth Strout cũng là tác giả duy nhất từng được đề cử 2 lần trước đó. Cụ thể, bà đã lọt vào danh sách đề cử ngắn năm 2022 với Oh William! và danh sách đề cử dài năm 2016 với My Name is Lucy Barton. Đặc biệt, năm nay đánh dấu một giám khảo của giải thưởng được đề cử là M. John Harrison. Ông từng “cầm cân nảy mực” vào năm 2022 và nếu được gọi tên sau cùng, sẽ trở thành người chiến thắng lớn tuổi nhất từ trước đến nay ở tuổi 81. Danh hiệu này hiện thuộc về Margaret Atwood ở tuổi 79 tuổi vào năm 2019.
Về nội dung, như chủ tịch ban giám khảo Mary Beard cho biết: “Những cuốn sách này lấy bối cảnh ở khắp mọi nơi, từ Ireland, Ý, Mexico đến Massachusetts, Jamaica và quần đảo Hebrides. Cụ thể hơn, các nhân vật cũng hiện diện tại trường đại học, máy bay riêng và quán rượu, xuyên qua quá khứ, hiện tại cũng như tương lai. Nhưng tất cả chúng có điểm chung: hết thảy tác giả đều khéo léo sử dụng sức mạnh của ngôn từ để đưa độc giả đến những địa điểm mới, cung cấp những nhãn quan mới và ít nhiều thay đổi suy nghĩ của mọi người. Tham vọng hơn, những kết hợp thú vị như một bệnh viện ở Mexico City (The Shadow of the Object), bờ biển Kent ở nước Anh hậu tận thế (The End of Everything) cho đến từ một triều đình thời trung cổ không tên (May We Feed the King) và phòng giam thách thức mọi logic (The Renovation) sẽ khiến người đọc cảm thấy bất ngờ”.
Qua đó chúng sẽ mang đến một phổ cảm xúc, từ hài hước đến đớn đau, từ châm biếm đến siêu thực. Có những góc nhìn mới mẻ về khoa học viễn tưởng phản địa đàng, lịch sử hoàng gia, tiểu thuyết trinh thám và cả tiểu thuyết về đời sống học đường. Có những cuốn sách về kí ức, sự hữu hạn của cuộc sống, sự biến đổi và án mạng, về cuộc sống cũ và thế giới mới bên cạnh những điều chúng ta che giấu khỏi những người xung quanh và giới hạn của sự hiểu biết của con người. Ngoài ra chúng cũng xoay quanh sự hòa giải, trừng phạt và về nhiều cách chúng ta đối mặt với quá khứ. Đơn cử trong The Shadow of the Object của Chloe Aridjis, nhân vật chính Flora đang hồi phục sau một ca phẫu thuật tại một bệnh viện ở Mexico City đã kết bạn với một người phụ nữ Đức lớn tuổi, người đồng thời là nhà sưu tập đồ chơi cổ, qua đó mang đến những suy ngẫm về tình bạn và nỗi đau, đồng thời gợi ý rằng những sự thật ý nghĩa nhất có thể được tìm thấy ngay cả khi bóng tối bao trùm.
Ban giám khảo giải Booker năm nay.
Cũng có chủ đề gần như tương tự là The Palm House đầy tinh tế của Gwendoline Riley, xoay quanh hai người bạn già thường gặp nhau trong những buổi tối ở quán rượu, từ đó bàn luận về mọi chuyện trên đời và vượt qua nỗi đau mất mát. Được nhận xét là bậc thầy trong những tác phẩm khắc họa bức tranh tâm lí phức tạp, trong The Things We Never Say, Elizabeth Strout giới thiệu với độc giả một nhân vật mới trong vũ trụ văn chương của bà: Artie Dam - một giáo viên bình thường ở Massachusetts với cuộc sống thoải mái nhưng lại âm thầm bị giày vò bởi cảm giác cô đơn và nỗi tuyệt vọng. Duy trì được sự u ám là Douglas Stuart với John of John tập trung vào một chàng trai trẻ tốt nghiệp ngành nghệ thuật miễn cưỡng trở về ngôi nhà hoang vắng, hà khắc và sùng đạo trên đảo Harris để tiếp tục (và đối mặt) với cuộc sống cũ.
Song song đó, Emma Cline cũng góp mặt với Switzy - một tác phẩm hài đen vừa hài hước vừa sâu sắc, có bối cảnh chính xảy ra trên một chiếc máy bay riêng, nơi giám đốc điều hành đã nghỉ hưu tên David đi khắp châu Âu với điểm dừng cuối là nơi trợ tử ở Zurich, từ đó cho thấy những gì còn lại khi thành tựu, mối quan hệ, mâu thuẫn và sự thỏa hiệp trong cuộc đời của một người bị tước bỏ. Trong khi đó ngắn gọn, giàu chất thơ và đôi khi siêu thực là cuốn tiểu thuyết Helen of Nowhere của Makenna Goodman, kể về một giáo sư đại học bị thất sủng, đang tìm kiếm một cuộc sống mới ở vùng nông thôn sau khi hôn nhân và sự nghiệp tan vỡ. Ban giám khảo đánh giá đây là tác phẩm "đầy tính triết học, chính trị và tâm linh".
Người từng chiến thắng Marlon James tiếp tục mang trở lại bối cảnh Jamaica cuối thế kỉ 20 như tác phẩm từng giúp ông được vinh danh, qua đó khám phá vụ sát hại một người đàn ông đồng tính và những hậu quả bi thảm của sự việc này. Ban giám khảo nhận xét cuốn sách đã "khám phá những lĩnh vực mà văn học vùng Caribbe hiếm khi dám đề cập đến", và được "viết với đầy đủ sự phức tạp và tình yêu thương của một người am hiểu nơi này và những mâu thuẫn của nó từ bên trong".
Có hơi hướng phản địa đàng là The End of Everything của M. John Harrison, xoay quanh một người nhặt rác sống lay lắt bên bờ biển hạt Kent khi người ngoài hành tinh phát động tấn công vào Trái đất. Có phần dị thường cũng là Black Bag của Luke Kennard lấy cảm hứng từ một câu chuyện có thật, kể về một diễn viên đang gặp khó khăn nhận góp mặt trong một thí nghiệm tâm lí có phần kì dị: dành cả học kì tham dự các bài giảng trong một chiếc túi đen lớn để xem phản ứng của các sinh viên. Châm biếm cuộc sống học đường, cuốn sách đầy kịch tính và cũng là một câu chuyện tình yêu. Cũng khá kì lạ là The Renovation của Kenan Orhan với mọi chuyện đi chệch hướng, khi người thợ xây biến phòng tắm trong nhà của cô thành một không gian giống như phòng giam ở Thổ Nhĩ Kì. Không gây choáng ngợp về nội dung nhưng là chồng chất những không - thời gian li kì, May We Feed the King của Rebecca Perry đặt những khó khăn của một vị vua bất đắc dĩ tại một triều đình thời trung cổ không tên vào thời hiện đại trong công việc của một người bố trí các hiện vật trưng bày trong bảo tàng.
Kịch tích hơn hẳn là các tác phẩm nằm ở “vùng xám”, có thể kể đến All Them Dogs của Djamel White đưa người đọc chìm sâu vào thế giới tội phạm ở Tây Dublin. Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là The Vivisectors của Missouri Williams lấy bối cảnh tại một thị trấn đại học xanh tươi nhưng đổ nát, giới thiệu những giáo sư lừa đảo, những người làm vườn hiếu chiến, những bà mẹ bạo hành và những xung đột do văn hóa tẩy chay gây ra. Được quảng bá như một câu chuyện tình yêu kiểu mới cho một thời đại đổ vỡ, tác phẩm này được giám khảo đánh giá là "thực sự mang tính thử nghiệm", "được kể một cách sôi nổi" và là "một liều thuốc giải mạnh mẽ cho những tiểu thuyết về cuộc sống sinh viên được tô hồng".
Nhận xét chung, Gaby Wood - giám đốc điều hành của Quỹ Giải thưởng Booker cho biết “sự đa dạng về gu thẩm mĩ” và “tư duy cởi mở” của ban giám khảo đã tạo nên một danh sách “cho thấy tiểu thuyết là một loại hình nghệ thuật rộng lớn như thế nào”, đồng thời nói thêm rằng danh sách này “khuyến khích sự mạo hiểm” và chứa đựng “những tác phẩm thực sự độc đáo”. Cùng Beard, ban giám khảo năm nay còn có nhà văn Raymond Antrobus; tiểu thuyết gia, nhà thơ và nhà viết tiểu luận Patricia Lockwood (từng lọt vào danh sách đề cử giải thưởng); nhà báo Rebecca Liu của tờ The Guardian và thủ lĩnh ban nhạc Pulp - Jarvis Cocker.
Danh sách đề cử rút gọn chung cuộc sẽ được công bố vào ngày 22/9 tới và người chiến thắng sẽ được xướng tên tại một buổi lễ vào ngày 9/11 với phần thưởng trị giá 50.000 bảng Anh cùng cúp vinh danh. Người chiến thắng năm ngoái là Flesh của David Szalay, nối tiếp Samantha Harvey (Quỹ đạo), Paul Lynch (Khúc ca tiên tri), Shehan Karunatilaka (Bảy mặt trăng của Maali Almeida) và Damon Galgut (Lời hứa).
NGÔ MINH dịch từ The Booker Prize