.HẠNH ĐỖ
1.
- Mi có sao không Sơn?
- Đi một lần còn chưa thấy đủ?
Đấy là phản ứng chung của bạn bè, đồng nghiệp khi Thiếu tá, Bác sĩ Lê Thanh Sơn, công tác tại Bệnh viện Quân y 7B, Quân khu 7, thông báo mình sẽ quay lại Bentiu, Nam Sudan một lần nữa. Bởi từ cuối năm 2018, anh đã có mặt tại quốc gia Đông Phi này với danh ngạch là bác sĩ Tai Mũi Họng của Bệnh viện Dã chiến đầu tiên của Việt Nam mang kí hiệu 2.1. Ngược lại lịch sử trước đó, chưa một bác sĩ nào ở Việt Nam có thể hình dung công việc cụ thể của mình ở Nam Sudan. Toàn bộ nhiệm vụ của chuyến đi qua tám nghìn cây số ấy chỉ gói gọn trong mấy chữ: “điều trị cho quân nhân, cảnh sát, nhân viên và người Nam Sudan đang làm việc cho Liên hợp quốc, ngoài ra trại tị nạn khoảng 116 - 120 ngàn người có bệnh viện của tổ chức bác sĩ không biên giới phụ trách, tuy nhiên cần hỗ trợ thì sẽ hỗ trợ sau khi được cho phép”.
“Lần thứ nhất tôi lên đường trong trạng thái hơi tiếc nuối vì lúc đó mới bắt đầu mở phòng khám tư, thu nhập đang ổn định và việc học tiếng Anh còn dang dở. Nhưng lần này tôi không có bất cứ một băn khoăn nào nữa”, Sơn nói, giọng đều đều như thể việc anh một lần nữa đăng kí trở lại Nam Sudan là bình thường lắm, cho dù ngay khi chạm đất Bentiu lần nữa thì cảm giác khủng hoảng ấy lại dội về.
“Cả đất nước phủ trong bụi mù, chỉ có 65km đường rải nhựa. Vùng Bentiu nơi bệnh viện dã chiến trú đóng, thời tiết cận hoang mạc rất cực đoan. Ban ngày, nóng lên đến gần 50oC, nhưng đêm xuống, giữa mùa hè nhiệt độ cũng chỉ còn 8 - 10oC. Sốt rét, các căn bệnh nhiệt đới, thú dữ, rừng hoang... luôn là những hiểm nguy rình rập. Nước ngọt cũng hiếm hoi. Vùng Bentiu cũng là một trong những tâm điểm của dịch Covid - 19 tại Nam Sudan. Bệnh viện dã chiến đã 3 lần phải đóng cửa cách li vì Covid. Lần này, trước khi đi, đoàn bác sĩ đều đã được tiêm vaccine ngừa Covid mũi 1. Trong hành trang chúng tôi mang theo cả những mũi vaccine số 2 cho mình và một cơ số vaccine để “tiếp viện” cho những bác sĩ bệnh viện dã chiến 2.2 sắp hoàn thành nhiệm vụ về nước”.
Lê Thanh Sơn, sinh năm 1983, tốt nghiệp Học viện Quân Y năm 2008, là Bác sĩ chuyên ngành Tai Mũi Họng và Nội khoa. Từ nhỏ đến lớn, Sơn không phải là người ưa dịch chuyển. Chính chuyến đi Nam Sudan lần thứ nhất ấy đã khiến anh “như thể thành một người khác”.
Đoàn 63 y bác sĩ của Bệnh viện Dã chiến 2.1 lần đầu đặt chân đến Bentiu đúng vào những ngày cuối mùa mưa. Cái mưa dữ dội kèm gió mạnh có thể cuốn phăng những thùng rác 60 lít và nhanh chóng biến mặt đất thành bùn lầy. Ở đây, bùn cũng là một đặc sản. Không khí ở đây quanh năm suốt tháng được ngâm trong một lớp bụi đặc quánh. Người ta bảo đấy là đất mịn lateri, dân mình nôm na gọi là đất đá ong. Đất đá ong khô nhiều ngấn lệ. Sống ở đây lâu dần ai cũng trở thành thợ sửa điều hòa. Cứ trung bình một tuần là phải tháo lưới lọc để vệ sinh một lần, nếu không bụi đỏ sẽ vô hiệu hóa loại thiết bị tiện nghi này.
Sau mưa là đến lúc côn trùng bùng nổ. Chỉ sau một đêm, muỗi đã bám kín những cánh cửa màu trắng của khu nhà tiền chế dù trước đó đã phun thuốc. Gọi là nhà tiền chế vì đó là sản phẩm do công binh Anh lắp ghép, có hình dạng của một conainer kết hợp cấu trúc nhà dã chiến khung thép, trần thấp và được lát sàn simili giả gỗ. Mỗi phòng trong nhà tiền chế rộng khoảng 10 - 12m², là nơi sinh hoạt của 3 - 4 người. Mùa mưa cũng là mùa rắn độc xuất hiện. Khi nước dâng, rắn Mamba, rắn hổ mang sẽ tìm chỗ khô ráo để trú ẩn. Địa điểm mà các vị khách không mời này thích nhất chính là gầm nhà tiền chế hoặc khu vực sinh hoạt của lực lượng gìn giữ hòa bình. Ở Bentiu lâu hơn, Sơn còn nhiều lần được chứng kiến cảnh lũ dâng “gấp mấy lần triều cường ở Sài Gòn”. Khác với nhiều nước châu Phi có hệ thống sông ngòi riêng biệt, gần như toàn bộ lãnh thổ Nam Sudan đều thuộc lưu vực sông Nile. Và Bentiu chính là một trong những đô thị chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi ngập lụt ở Nam Sudan. Mãi cho đến những năm gần đây, hệ thống đê bao của Liên hợp quốc mới được được nâng cao để bảo vệ thành phố và trại tị nạn trước nguy cơ nước tràn.
Sơn bảo, xưa đi học nghe câu thơ Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi đất bỗng hóa tâm hồn là nghe biết vậy thôi, mãi đến khi ở Bentiu một năm, tận lúc chia tay, anh mới chân thực cảm nhận nỗi lưu luyến của người viết ra câu thơ này.

Các nữ quân nhân Bệnh viện dã chiến 2.1 trò chuyện với các bạn nhỏ Nam Sudan trong trại tị nạn. (Ảnh: Mỹ Hạnh)
“Nó là nơi gặp nhau của đồng cỏ savan, rừng nhiệt đới, vùng đất ngập nước, cao nguyên và cả các khu rừng núi, cho nên khí hậu đặc biệt khắc nghiệt. Giống như miền Nam Việt Nam, thời tiết ở Bentiu chỉ có mùa khô và mùa mưa nhưng biên độ ngày đêm rất lớn. Mùa nóng, nhiệt độ 45 - 50°C là bình thường. Cực nhất là giờ nghỉ trưa, cứ ra ngoài là cái nóng như đèn pha ập thẳng vào mặt. Nhưng ban đêm nền nhiệt có thể hạ xuống dưới 10°C vào mùa khô, khiến cơ thể phải thích nghi liên tục. Cũng còn may người Việt mình lì đòn nên hầu như mọi người chỉ sốc mấy ngày đầu, về sau thì thích nghi rất tốt”. Vừa kể lại những chuyện vụn vặt ở Bentiu, Sơn vừa giống như nhìn xuyên qua tấm bản đồ Nam Sudan và đắm chìm vào vùng đất thường xuyên bị nước lẫn bùn lầy chia cắt. Chốn này, trong kí ức của anh, ngay cả ở những thời điểm dữ dội nhất, vẫn giữ được sự hồn nhiên của nó. Trẻ con đặc biệt dạn người, cứ thấy giơ máy ảnh lên là sán vào chụp. Bởi vậy mà kết thúc nhiệm vụ, trong lúc chờ xe ra sân bay, thoáng thấy vẻ bần thần của Sơn, một số anh chị em trong đoàn bảo nhau: “cứ như là nó chưa muốn về”.
Chính Sơn cũng không lường được, mình sẽ trở lại Bentiu vào hai năm sau. Lần này, anh là thành viên của Bệnh viện Dã chiến 2.3. Ngoài chuyên môn y khoa, các bác sĩ còn được trang bị đầy đủ các kĩ năng sinh tồn trong điều kiện khắc nghiệt nhất. Họ được huấn luyện cấp cứu chấn thương nâng cao (ITLS); huấn luyện cho Đội Cứu trợ đường không (AMET); huấn luyện tiền triển khai; huấn luyện luật nhân đạo quốc tế và ngoại dã chiến. Các lực lượng liên quan được huấn luyện bổ túc lái xe rơ moóc, xe bọc thép BRT 152; huấn luyện vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa nhỏ một số trang bị hậu cần; diễn tập sa bàn và diễn tập tổng hợp thực địa... Tiếng Anh của tất cả thành viên trong đoàn đều đạt IELTS 5.5 trở lên. Giáo trình huấn luyện tuân thủ và đáp ứng đầy đủ mọi yêu cầu của Lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hiệp quốc. Đó là chưa kể những kĩ năng sinh tồn, kĩ năng ứng phó với thực địa khắc nghiệt của châu Phi do chính những người tiền nhiệm chia sẻ.
Công việc chính của Thiếu tá Lê Thanh Sơn ở Bentiu vẫn là khám, chữa bệnh, nhưng trên thực tế, ngoài chuyên môn tai mũi họng, anh còn đảm nhiệm vai trò sĩ quan quản lí bệnh án, vị trí được Liên hợp quốc định danh là Case Manager. Đó là loại công việc ngập trong hồ sơ, biểu mẫu và các báo cáo quốc tế. Ngoài báo cáo ngày còn có báo cáo tuần, báo cáo tháng, báo cáo quý. Và lượng công việc thêm vào ấy gần như tiêu tốn toàn bộ thời gian trống của anh. Hầu hết những cuối tuần, Sơn đều phải ngồi bên máy tính để hoàn thành công việc. Chưa kể, bệnh viện dã chiến Việt Nam khi đó sở hữu chiếc máy nội soi tai mũi họng duy nhất trong khu vực. Tin tức này lan nhanh như gió lướt qua đồng cỏ giữa các đơn vị trực thuộc Liên hợp quốc. Rất ít người sống ở Bentiu mà không từng bị viêm họng, viêm xoang, bị bệnh tai mũi họng kéo dài do phải hít bụi thường xuyên. Thế nên lượng công việc của bác sĩ tai mũi họng đặc biệt nhiều. Ngay khi máy nội soi vừa lắp xong đã có bệnh nhân chờ khám. Cũng bởi, nhân viên Liên hợp quốc đến từ rất nhiều quốc gia, nên tình huống khám bệnh qua phiên dịch cũng không phải chỉ diễn ra trong một hai lần. Đôi khi, một cuộc hội chẩn phải đi qua hai ba vòng ngôn ngữ. Kết quả cuối cùng bao giờ cũng là hướng giải quyết tốt nhất cho người bệnh.
Cuối buổi trò chuyện, tôi hỏi Sơn định nghĩa Bentiu là gì?
Anh bảo đó là chốn bình yên. Một vùng đất bất ổn. Một nơi đầy rắn độc. Một địa bàn luôn phải cảnh giác an ninh.
Tôi hỏi tiếp, tại sao lại bình yên?
Sơn bảo ở đó không có những va chạm thường ngày của cuộc sống. Không phải lo cơm áo. Không phải tính toán thu chi. Không phải chạy theo hóng xem nay mạng xã hội nói gì. Internet vệ tinh rất hạn chế chỉ 2GB một tháng nên phải chi chút cho những cuộc gọi về. Cuộc sống thu hẹp lại bằng công việc, đồng đội, chăm vài luống rau, đọc đôi ba quyển sách. Chỉ đơn giản thế thôi mà vùng đất Bentiu bén rễ lúc nào chẳng hay. Nó len lỏi trong những cuộc điện thoại với đồng đội. Trong những câu chuyện được kể lại sau này. Anh muốn quay về Bentiu không phải theo nghĩa phiêu lưu, hay phụ cấp, mà là mong muốn tái ngộ những người đã gặp. Nhìn những luống hoa mười giờ chắc chắn vẫn nở. Muốn thấy chiếc máy nội soi vẫn hoạt động bình thường. Và nhất là muốn gặp lại những đứa trẻ có nụ cười còn sáng hơn cả nắng…
2.
Trong số 63 thành viên của Bệnh viện dã chiến 2.1, có 18 người tình nguyện quay lại Bentiu lần thứ hai.
Nam điều dưỡng Lê Quốc Anh (sinh năm 1985) thuộc khoa Mắt, Bệnh viện 175 kể rằng, ban đầu khi nghe đến việc đi Nam Sudan ai cũng ngại. “Đó là vùng đất chúng tôi chưa từng biết, tất cả thông tin công khai đều nói rằng, ở quốc gia non trẻ nhất thế giới này (Nam Sudan trở thành quốc gia độc lập vào năm 2011), an ninh bất ổn, nội chiến khốc liệt đã tàn phá nền kinh tế của Nam Sudan và cướp đi sinh mạng của hàng trăm ngàn người. Một phần ba dân số nước này bị mất nhà cửa, cứ hai người thì có một người bị thiếu ăn, đứng trước nguy cơ chết đói. Nhưng chính điều đó cũng lại tiềm ẩn một sức hấp dẫn chí mạng với những người có máu mạo hiểm. Ban đầu tôi đăng kí nhưng chỉ được nằm trong danh sách dự bị. Gần thời điểm lên đường, khoảng hai chục thành viên chính thức của đợt 2.1 phát hiện dương tính với viêm gan và không đủ điều kiện đi Châu Phi để tránh tổn thương gan nếu mắc sốt rét. Tôi may mắn thành người được chọn”.
Khi danh sách công bố, Quốc Anh vấp phải sự phản ứng dữ dội của cả gia đình. “Thứ nhất vì tôi đã tiền trảm hậu tấu, qua mặt các cụ đăng kí tham gia bệnh viện dã chiến. Thứ nữa vì bố mẹ tôi lo lắng cho con, họ bị ám ảnh với tình huống nội chiến không dứt của Nam Sudan, vì sự tàn nhẫn của các tay súng RSF khi đài báo quốc tế đưa tin, mục tiêu của chúng là bất kì ai, không phân biệt tuổi tác và giới tính. Mọi người còn sợ tôi gặp hiểm nguy đến tính mạng hoặc mắc các dịch bệnh, ốm đau nơi đất khách. Nhưng mà sau khi tôi hoàn thành nhiệm kì đầu tiên trở về, biết là những nguy cơ mất an toàn đã được giảm thiểu, thái độ của gia đình đã thay đổi một trăm tám mươi độ. Lúc tôi nói muốn đi tiếp lần thứ hai, bố mẹ còn khuyên rằng nếu con thấy việc đi công tác đó là tốt thì cứ tiếp tục dấn thân”.
Là nhân viên Khoa Mắt nhưng có đến gần một nửa thời gian Đại úy Lê Quốc Anh phải hỗ trợ chi viện cho Khoa Tai mũi họng, vì bệnh nhân ở đây quá nhiều. Bệnh viện Dã chiến cấp 2 chủ yếu điều trị cho nhân viên Liên hợp quốc, cảnh sát và binh sĩ các nước, Ấn Độ, Ghana, Mông Cổ, Anh, Nga… Lượng bệnh nhân ngoại trú trung bình khoảng 10 ca mỗi ngày.
Có lần chỗ Quốc Anh nhận điều trị cho một phi công người Nga bị dị vật đóng kín trong tai vì phải đeo headphone thời gian dài. Mất bốn giờ đồng hồ liên tục để xử lí cái “nút chai rượu vang”, đổi lại bệnh nhân hồ hởi bảo: “Việt Nam mày giỏi quá, chưa bao giờ tao nghe được rõ như vậy!”
Ở Bentiu, sau giờ làm việc, đơn vị có hẳn một “Tổ vật chất tinh thần” phụ trách quản lí các phương tiện như tivi, máy karaoke, máy chơi game Xbox, Play Station hay sách báo cho anh em trong bệnh viện dã chiến giải trí. Ban đầu, mỗi khu ở đều được trang bị tivi để mọi người xem tin tức hoặc phim truyện vào buổi tối. Tuy nhiên, sau một thời gian, vì từng xảy ra tình trạng người địa phương lẻn vào lấy trộm đồ, tivi được thu hồi về các phòng ban chức năng để quản lí tập trung. Muốn xem, mọi người phải rủ nhau sang.
Quốc Anh là vị khách vãng lai lười biếng nhất ở đó. Sang đến Bentiu anh gần như đoạn tuyệt với game. Trong khi người khác giải trí, thì anh đi tập thể dục. Dụng cụ tập không có, chỉ có thể tự chạy vài vòng quanh sân. Ráo mồ hôi thì về phòng mở tài liệu học tiếng Anh chuyên ngành. Làm việc trong môi trường Liên hợp quốc, tiếng Anh chính là công cụ hằng ngày, biết thêm một từ mới là giảm thêm một nguy cơ rắc rối vì bất đồng ngôn ngữ.
Mà nhịp sống ở Bentiu khá đơn giản. Ban ngày làm việc trong bệnh viện. Chiều tối tập thể thao, đọc sách hoặc học ngoại ngữ. Internet vệ tinh không mạnh, cũng không đủ để dành nhiều thời gian lướt mạng xã hội. Thành ra buổi tối trôi qua yên tĩnh hơn. Mỗi người tự tìm cho mình một cách để cân bằng sau những ca trực, rồi sáng hôm sau lại bắt đầu một ngày mới như thế.
Nhưng có một cách cân bằng chung mà tất cả các bác sĩ cùng tham gia, đó là chăm sóc mấy “bệnh nhân” đặc biệt mang tên hoa mười giờ, rau muống, và mướp… với hạt giống được mang từ Việt Nam sang. Hoa được trồng dọc hai bên lối đi bừng nở đúng giờ. Còn khoanh vườn nhỏ trồng rau muống, bắc giàn trồng mướp. Và để duy trì sự xanh tươi, các anh tận dụng nước tắm, nước nấu ăn… để tưới; rồi bỏ công nhổ cỏ, bắt sâu, che nắng. Với phương châm đơn giản có rau là có sự sống, tuy rằng cái sự sống ấy cũng chẳng dễ dàng gì, như rau muống chết rét gieo mấy lần mới được. Chỉ có mướp là chiến binh dũng cảm, quả lúc lỉu giàn ăn mãi không hết. Thế mới thấy Bộ đội Cụ Hồ đi đến đâu mang thói quen gieo trồng, vun vén đến đó. Nơi đâu cũng tìm cách gieo một vạt vườn. Ở đâu cũng cố tạo ra cảm giác như mình đang ở nhà...
3.
Khi quay về đơn vị cũ sau một năm làm nhiệm vụ ở Nam Sudan, Đại úy Lê Hồng Tâm (sinh năm 1976) nói rằng anh cảm thấy mình như một người khách. Bàn làm việc vẫn ở đó, đồng đội vẫn là những gương mặt quen, nhưng nhịp sống đã đổi khác trong quãng thời gian anh vắng mặt. Anh phải học lại cách bắt đầu một ngày bình thường, học lại cách đứng trong một guồng quay mà trước kia mình từng thuộc về.
Trước khi sang Nam Sudan, Tâm làm việc ở Khoa Nội truyền nhiễm, biên chế gốc tại Quân đoàn 4 ở Bình Dương. Anh đã tham gia Bệnh viện Dã chiến 2.1, rồi tiếp tục viết đơn tình nguyện đi nhiệm kì thứ hai trong đội hình Bệnh viện Dã chiến 2.3.
Tâm nói mình đi vì nhiều lí do. Có niềm tự hào của một người lính khi được làm một việc có ý nghĩa cho đất nước. Có cảm giác còn muốn cống hiến thêm, dù phần đóng góp của mình chỉ nhỏ bé. Và cũng có một lí do rất thực tế: thu nhập trong thời gian làm nhiệm vụ quốc tế cao hơn, đủ để anh tích lũy một khoản vốn cho tương lai của các con.
Vợ anh là điều dưỡng. Chị hiểu công việc của chồng, hiểu những khó khăn của môi trường quân đội và cũng hiểu một nhiệm kì ở Nam Sudan bao gồm những gì. Dù vậy, chị vẫn ủng hộ lựa chọn của người bạn đời.
Ở Bentiu, Tâm đảm nhận công việc của một Nhân viên điều dưỡng trong Khoa Nội, biên chế khoảng tám đến chín người. Số lượng bệnh nhân không quá đông, áp lực chuyên môn vì thế không nặng như ở Việt Nam. Khó khăn lớn nhất trong công việc là giao tiếp. Hầu hết bệnh nhân đến từ những nền văn hóa khác nhau. Cách họ trình bày triệu chứng, cách họ phản ứng trước lời giải thích của bác sĩ, thậm chí cả cách họ nhìn một người châu Á trong bộ quân phục gìn giữ hòa bình đều cần thời gian để thấu tỏ.
Để có thể đứng trong môi trường này, Tâm đã mất bốn năm học tiếng Anh gần như từ đầu. Năm 2014, vốn ngoại ngữ của anh chỉ đủ để đếm từ một đến mười. Anh đi học với các giáo viên người Mĩ, rồi tiếp tục được chuyên gia Australia hỗ trợ. Vừa làm vừa học, bốn năm liên tục, thi, học lại, lại thi, anh mới đạt mức IELTS 5.5, đủ điều kiện tham gia nhiệm kì đầu tiên.
Đợt huấn luyện đầu tiên cũng vất vả hơn. Khi ấy, bệnh viện phải tự dựng lều bạt khung sắt trong điều kiện dã chiến. Đến nhiệm kì sau, cơ sở hạ tầng đã được chuẩn bị tốt hơn, nhưng kí ức về những ngày đầu vẫn còn nguyên: đất trống, lều bạt, con người phải tự học cách vượt qua những thử thách mà trước đó họ chỉ mới thấy trên những thước phim về đội đặc nhiệm SEAL.
Với Tâm, điều kiện thời tiết ở Nam Sudan lại không hẳn là điều đáng sợ nhất. Anh thuộc số ít người khen khí hậu ở đó dễ chịu hơn Việt Nam do không quá ẩm. Cái khiến anh ngại nhất lại là nước. Nguồn nước sinh hoạt ở căn cứ bị nhiễm vôi và kim loại nặng. Máy lọc dùng trong gia đình chỉ hoạt động được khoảng hai mươi ngày là hỏng. Nước sau khi lọc vẫn đục như nước vo gạo. Gội đầu bằng loại nước ấy, tóc dựng lên cứng ngắc. Mọi người biết nước không tốt nhưng vẫn phải dùng, bởi không có lựa chọn.
Còn muỗi thì có mặt khắp nơi. Chúng nhiều và khỏe đến mức có thể đốt xuyên qua lớp áo quân phục. Tâm từng mắc sốt rét, sốt kéo dài bốn ngày và phải điều trị bảy ngày. Nhắc lại cái cảm giác rét từ trong bụng rét ra, đắp chăn toát mồ hôi mà người vẫn run cầm cập, Tâm bảo “đời bị một lần là đủ”.
Ngoài giờ làm, Tâm đọc truyện Tiên Hiệp. Chu Tiên, Thần Ma Thiên Tôn, Cửu Tinh Thiên Thần Quyết và những bộ truyện xuyên không dài hàng nghìn chương trở thành liều thuốc an thần của anh trước khi ngủ. Trong những câu chuyện ấy, nhân vật có thể đi qua nhiều thế giới, sinh tồn giữa những nếp gấp thời gian, vượt qua những cửa ải tưởng như không thể. Đắm chìm trong thế giới tưởng tượng ấy, chỉ cần đọc vài chục trang là đầu óc đã tách khỏi tiếng máy phát điện, tiếng muỗi vo vo ngoài màn và cả không gian khép kín của căn cứ.
Tâm cũng có một thú vui khác: chơi với cầy Mangut. Những con cầy thường xuất hiện quanh căn cứ, quen dần với sự có mặt của con người. Anh mang bánh lương khô ra cho chúng ăn, nói chuyện, thậm chí đặt tên cho từng con. Trong khu vực còn có nhiều loài chim đẹp, kì đà và cả rắn độc. Sự hiện diện của chúng trở thành một phần đời sống, lâu dần, cảm giác sống trong sợ hãi cũng vơi bớt đi.

Các chiến sĩ “Mũ nồi xanh” Việt Nam thuộc Bệnh viện dã chiến 2.3 trồng cây ở Nam Sudan. (Ảnh: Nguyễn Đảm)
Dù vậy, những buổi chiều ở Bentiu vẫn thường khiến Tâm nhớ quê. Hoàng hôn ở đó có một vẻ buồn riêng. Mặt trời hạ xuống trên một vùng đất rộng, ánh sáng nhạt dần, mọi vật chìm trong thứ màu đỏ xám. Trên những con đường quanh Bentiu, phụ nữ và trẻ em đi thành từng nhóm nhỏ, trên đầu là những bó sậy lớn mang về để lợp mái cho các căn nhà hình tròn. Công việc phổ biến nhất của đàn ông ở đây là đi chăn bò. Để bảo vệ loại tài sản quan trọng nhất trong nhà trước nguy cơ cướp bóc, nhiều người mang theo súng. Trên vai bé chăn bò lủng lẳng súng AK. Ven đường, thỉnh thoảng sẽ gặp người dân bày bán những thứ có sẵn ở địa phương như thịt bò, dưa hấu, rau đay và xoài.
Những lúc ngồi ngẩn người như thế, anh thường nhớ con sông nhỏ trước nhà ở Lai Vung, Đồng Tháp. Con sông chỉ rộng chừng hai mươi mét, nhưng ghi dấu gần như toàn bộ tuổi thơ của anh. Anh nhớ màu nước, nhớ đám điên điển ở bờ sông, nhớ cả cảm giác bị mắng sau một buổi đi chơi về muộn. Đôi lúc anh tự hỏi, liệu ở một tình huống nào đó, theo một logic địa lí nào đó nước con sông nhỏ ở Đồng Tháp lại gặp nước sông Nil ở Bentiu thì sao nhỉ? Nói ra sợ người ta cười nhưng cứ chiếu theo lí thuyết trăm sông đổ về biển, thì chẳng phải sông Cửu Long hay sông Nil cũng sẽ đều gặp nhau, hòa vào nhau hay sao. Cũng như mười hai mươi năm trước, ai nghĩ được các y bác sĩ Việt Nam lại có ngày sống và làm việc ở tận Nam Sudan, vì một lí tưởng “gìn giữ hòa bình”.
4.
Ở thời điểm cô giáo tiếng Anh hỏi: “Nếu có lệnh điều động đi làm nhiệm vụ quốc tế, em có sẵn sàng không?” Điều dưỡng Nguyễn Thị Huỳnh Như (sinh năm 1992) chưa từng nghĩ đến Nam Sudan. Khi ấy, con gái cô mới được năm tháng tuổi. Đứa bé còn quá nhỏ, mọi sinh hoạt vẫn dính chặt lấy mẹ. Như vừa trở lại công việc, ngày đi làm, chiều về chăm con, cuộc sống chỉ xoay quanh những việc quen thuộc của một mẹ bỉm sữa. Lớp tiếng Anh ban đầu chỉ được cô xem như một cơ hội hiếm có để học thêm. Cô không biết rằng câu trả lời “sẵn sàng” hôm ấy sẽ mở ra một quãng đường dài, bắt đầu bằng những đêm học đến hai, ba giờ sáng và kết thúc bằng chuyến bay đưa cô rời con gái để đến một trong những vùng đất khó sống nhất thế giới.
Như làm việc tại Bệnh viện Quân y 175 từ năm 2013. Tốt nghiệp Trung cấp quân y, đã quen với kỉ luật và những yêu cầu chấp hành nhiệm vụ của môi trường quân đội. Nhưng chuyến bay đến Bentiu thì khác. Nó tràn đầy những lo lắng, căng thẳng, và cả không nỡ với đứa con nhỏ mới sinh.
Khi Như bắt đầu ôn tiếng Anh, con gái vừa tròn một tuổi. 16 tháng tuổi bé được cai sữa. Ban ngày Như đi làm, về lại lo cho con ăn, tắm rửa, ru ngủ. Chỉ sau khi mọi việc trong nhà đã chu tất, cô mới có thể ngồi vào bàn học. Có đêm đồng hồ chỉ hai giờ sáng, chồng phải giục Như đi ngủ để giữ sức khỏe. Cô vừa học lại những kiến thức tiếng Anh đã lâu không dùng, vừa làm quen với cấu trúc bài thi IELTS và lượng từ vựng chuyên ngành ngày một nhiều hơn.
Như thừa nhận ngoại ngữ là phần khó khăn nhất trong quá trình chuẩn bị. Một bên là yêu cầu của khóa huấn luyện, một bên là đứa con còn nhỏ. Cô không thể nặng bên này nhẹ bên kia. Trong vô số những đêm dài đằng đẵng ấy, cô vẫn luôn tự nhắc mình phải học thêm một chút, cố gắng thêm một chút, bởi cơ hội này có thể không trở lại lần thứ hai.
Chồng Như làm công việc kinh doanh. Khi biết vợ có ý định tham gia Lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc, anh ủng hộ. Những thứ cần mua, đồ dùng cần mang theo, kế hoạch chăm con trong thời gian mẹ vắng nhà, anh đều cùng Như tính toán. Hai bên gia đình cũng ngồi lại với nhau. Bố, bà nội, dì và dượng thống nhất sẽ cùng chăm sóc bé để cô yên tâm lên đường.
Biết mình sẽ đi xa khi con mới hai tuổi, Như bắt đầu tập cho con tự lập sớm hơn. Những việc trước đây mẹ thường làm thay, cô dần để bé tự làm trong khả năng của mình. Cô muốn con quen với việc không phải lúc nào mẹ cũng ở bên.
Như dự định khi sang Nam Sudan sẽ gọi video về nhà mỗi ngày nếu đường truyền cho phép. Cô còn chuẩn bị sách truyện để mang theo. Buổi tối, qua màn hình điện thoại, cô sẽ đọc cho con nghe như khi vẫn còn ở nhà, dù khoảng cách đã chuyển từ một căn phòng thành hai châu lục.
Trước ngày lên đường, một người bạn thân tặng Như một cuốn sổ để viết nhật kí. Trong đó sẽ có những điều cô nhìn thấy, những công việc cô làm mỗi ngày, những con người cô gặp và cả những chuyện vụn vặt nho nhỏ ở vùng đất xa lạ. Như muốn sau này, khi con đã lớn, con có thể đọc và hiểu một năm mẹ vắng nhà đã trôi qua như thế nào. Cô cũng muốn viết để bạn bè ở nhà có thể hình dung về cuộc sống tại Nam Sudan, một cách chân thực nhất, chứ không phải chỉ là những tin tức ngắn gọn về tình hình chiến sự, cứu trợ…
Trang đầu tiên nhật kí, Như viết:
“Con gái của mẹ, con mới hai tuổi, vẫn chưa hiểu Nam Sudan ở đâu, chưa biết tám nghìn cây số dài đến mức nào, chỉ biết mấy hôm nay mẹ ôm con nhiều hơn nhiều hơn nhiều hơn. Mẹ tập cho con tự xúc cơm, tự cất đồ chơi, tự bước vào giường khi đến giờ ngủ. Mẹ nói con phải ngoan với bố, phải nghe lời ông bà, nhưng mỗi lần đôi tay con bé xíu chìa ra loay hoay làm những việc trước đây mẹ vẫn giúp, mẹ lại không biết xa cách này khó khăn cho ai hơn.
Mỗi tối, mẹ sẽ mở cuốn truyện mang từ Việt Nam đọc cho con như thể hai mẹ con đang ngồi cạnh. Chỉ khác là giữa chúng ta bây giờ không còn là một cánh cửa, mà là hàng nghìn cây số, một vùng đất đỏ và những đường truyền lúc có lúc không. Mẹ không thể mang con đến nơi ấy. Mẹ chỉ có thể mang theo giọng nói của con, mùi tóc con sau khi tắm, bàn tay nhỏ rúc tìm ngực mẹ trong lúc ngủ, và lời dặn: Mẹ đi làm đi”.
Nhớ lại, ngày đầu tiên mặc bộ quân phục của Lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc, Như bảo “rất tự hào”. Có lần từ nơi tập luyện đi thẳng về nhà, người đi đường nhận ra Lực lượng mũ nồi xanh đã chủ động nhường đường, chào hỏi. Ở khu phố, hàng xóm nghe tin cô chuẩn bị sang Nam Sudan thì mang tặng đủ thứ. Người đưa nồi lẩu mini, người mang máy đánh trứng đến, nghĩ rằng những vật dụng ấy sẽ giúp cô và đồng đội thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Như đón nhận tất cả. Chiếc vali ngày một đầy lên bằng rất nhiều thứ không chỉ thuộc về riêng cô. Những thứ cô thêm vào cuối cùng là hạt giống các loại. Cô chưa biết hạt nào sẽ hợp với đất và khí hậu Nam Sudan, nhưng vẫn muốn mang theo. Cô thậm chí đã hình dung ra một khoảng đất nhỏ bên khu nhà tiền chế, chỗ này là rau chỗ này là hoa, mùa nào thức nấy. Rồi thì khi những cây những hoa ấy lớn lên, là cũng đến lúc Như hoàn thành nhiệm vụ, được về nhà… .
H.Đ