Danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” - từ danh xưng trìu mến đến di sản văn hoá thời đại Hồ Chí Minh

.NGUYÊN ĐỨC

Ra đời trong những năm đầu của cách mạng và kháng chiến, được nhân dân trìu mến gọi bằng tình cảm kính yêu dành cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” dần vượt lên trên ý nghĩa của một cách gọi để trở thành biểu tượng tiêu biểu của Quân đội nhân dân Việt Nam và là một giá trị văn hóa đặc sắc của thời đại Hồ Chí Minh. Trải qua hơn tám mươi năm, “Bộ đội Cụ Hồ” không chỉ hiện diện trong những chiến công của lịch sử mà còn thấm sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc, trở thành nguồn cảm hứng của văn học nghệ thuật, giáo dục và nhiều lĩnh vực văn hóa khác. Tuy nhiên, việc tiếp cận danh hiệu này dưới góc độ di sản văn hóa, biểu tượng văn hóa của thời đại Hồ Chí Minh vẫn là hướng nghiên cứu còn nhiều khoảng trống.

Chính từ yêu cầu nhận diện đầy đủ hơn giá trị và sức sống của danh hiệu ấy, cuốn sách Danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” - Di sản văn hóa thời đại Hồ Chí Minh, do Báo Quân đội nhân dân biên soạn và Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành năm 2025, như một công trình khoa học có ý nghĩa đặc biệt. Cuốn sách là sự kết tinh trí tuệ, tâm huyết từ diễn đàn khoa học quy mô toàn quốc được tổ chức liên tục từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2024 trên các ấn phẩm của Báo Quân đội nhân dân. Với sự tham gia của nhiều tướng lĩnh, nhà khoa học, nhà văn hóa, nhà báo và văn nghệ sĩ uy tín, cuốn sách đã bóc tách, luận giải sâu sắc cội nguồn lịch sử, bản chất khoa học và giá trị thực tiễn của danh hiệu cao quý này.

Điểm nổi bật của công trình là tư duy biên soạn có tính hệ thống. Hơn bốn mươi chuyên luận được tổ chức thành một chỉnh thể thống nhất, triển khai theo một mạch lập luận xuyên suốt. Trong bài viết mở đầu mang tính định hướng lí luận sâu sắc, Kiểu mẫu, đặc trưng nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”, tác giả đã khẳng định kiểu mẫu nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ” không phải là một danh xưng hình thành ngẫu nhiên, mà có cội nguồn sâu xa từ truyền thống văn hóa, lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, được kết tinh và nâng lên tầm cao mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Bản chất của danh xưng này được đúc rút qua hồi ức vô cùng xúc động của Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi nhớ về những ngày đầu gian khổ ở chiến khu Việt Bắc. Đại tướng kể lại rằng từ trong khu giải phóng Việt Bắc, đồng bào các dân tộc đã trìu mến gọi các đơn vị vũ trang ta là “Bộ đội Ông Ké” hay “Bộ đội Ông Cụ” một cách thân thương, chân thành như tấm lòng của đồng bào đối với lãnh tụ của mình mà nhiều người lúc đó chưa biết tên Bác. Về sau, khi biết Người là Bác Hồ, là Chủ tịch Hồ Chí Minh của nước Việt Nam mới, mọi người đã gọi “Bộ đội Ông Ké” là “Bộ đội Cụ Hồ”. Danh xưng mộc mạc ấy ra đời từ lòng dân, được nuôi dưỡng bằng tình yêu thương của nhân dân và trải qua hành trình hơn tám mươi năm chiến đấu, trưởng thành để kết tinh thành biểu tượng và đỉnh cao của hình ảnh người lính cầm vũ khí chiến đấu vì độc lập, tự do, thống nhất của Tổ quốc Việt Nam, vì hạnh phúc của nhân dân trong thời đại mới.

Từ điểm xuất phát ấy, chuỗi bài viết tiếp theo từng bước làm rõ cấu trúc giá trị tạo nên biểu tượng quân nhân cách mạng thông qua các chuyên luận như Sắt son lòng trung thành - phẩm chất hàng đầu trong nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”, Bản lĩnh chính trị - yếu tố căn cốt trong nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”, Đoàn kết - giá trị văn hóa làm nên sức mạnh của “Bộ đội Cụ Hồ”, Văn hóa ứng xử của “Bộ đội Cụ Hồ”, Quan hệ máu thịt với nhân dân - cội nguồn sức mạnh của “Bộ đội Cụ Hồ”, Tinh thần quốc tế trong sáng của “Bộ đội Cụ Hồ”… Mỗi bài viết tiếp cận một phương diện khác nhau, chứng minh rằng danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” là hệ giá trị văn hóa thống nhất, được hun đúc từ tư tưởng Hồ Chí Minh, truyền thống dân tộc và thực tiễn cách mạng Việt Nam. Chính sự thống nhất trong cách tổ chức nội dung đã giúp cuốn sách xây dựng được một hệ thống lập luận có chiều sâu, tạo nên sức thuyết phục về mặt học thuật.

Tuy nhiên, giá trị của cuốn sách không dừng lại ở việc luận giải cấu trúc nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”. Trên nền tảng ấy, cuốn sách tiếp tục mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các bình diện văn hóa, giáo dục, văn học nghệ thuật. Nếu các chuyên luận đầu tiên trả lời câu hỏi “Bộ đội Cụ Hồ là ai?”, thì nhóm bài viết tiếp theo lại hướng đến lí giải “Vì sao biểu tượng ấy có sức sống bền vững trong đời sống tinh thần của dân tộc?” Đây là bước chuyển quan trọng, đưa công trình vượt khỏi phạm vi nghiên cứu về quân đội để tham gia vào diễn ngôn rộng lớn hơn về văn hóa Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh.

Trong số các chuyên luận của cuốn sách, bài viết của Đại tá, PGS.TS Nguyễn Thanh Tú là một điểm nhấn đáng chú ý. Theo tác giả, danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” là một “căn cước văn hóa” của Việt Nam hiện đại. Với cách lí giải này, hình tượng “Bộ đội Cụ Hồ” là sự tiếp nối mạch nguồn của truyền thống văn hóa đánh giặc giữ nước của dân tộc. Từ Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Bà Triệu đến tinh thần của Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo hay hình tượng người nghĩa sĩ Cần Giuộc, văn hóa Việt Nam luôn kiến tạo người anh hùng như hiện thân của đạo lí, của lòng yêu nước và ý thức cộng đồng. “Bộ đội Cụ Hồ” kế thừa truyền thống ấy nhưng đồng thời mang những giá trị mới của thời đại Hồ Chí Minh khi lấy nhân dân làm gốc, đề cao chủ nghĩa nhân văn cách mạng, khát vọng hòa bình và trách nhiệm quốc tế. Chính sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại đã làm nên chiều sâu văn hóa của danh hiệu này.

Từ góc nhìn văn hóa quân sự, tác giả còn lí giải sức sống của “Bộ đội Cụ Hồ” bằng truyền thống “ngụ binh ư nông”, đặc trưng lâu đời của dân tộc Việt Nam. Người lính từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu và khi đất nước hòa bình lại trở về với cuộc sống lao động. Chính mối quan hệ gắn bó ấy đã tạo nên nền tảng văn hóa của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Chiều kích văn hóa đó còn được minh chứng bằng thực tiễn hoạt động quốc tế của Quân đội nhân dân Việt Nam. Hình ảnh Quân tình nguyện Việt Nam tại Campuchia được nhân dân gọi là “Đội quân nhà Phật”, hay những chiến sĩ mũ nồi xanh Việt Nam tại Nam Sudan, Abyei mang theo kĩ thuật trồng lúa, khoan giếng, khám chữa bệnh, mở lớp học cho trẻ em... đã cho thấy các giá trị của “Bộ đội Cụ Hồ” không chỉ được khẳng định trong lịch sử dân tộc mà còn có khả năng lan tỏa, đối thoại với những giá trị chung của nhân loại như hòa bình, nhân ái và trách nhiệm quốc tế.

Một đóng góp quan trọng khác của cuốn sách là làm sáng tỏ cơ chế lưu truyền của biểu tượng “Bộ đội Cụ Hồ” trong đời sống văn hóa. Các bài viết nghiên cứu về giáo dục, văn học nghệ thuật cho thấy hình tượng người lính không chỉ tồn tại trong kí ức lịch sử mà còn được chuyển hóa thành giá trị giáo dục và cảm hứng sáng tạo. Qua những tác phẩm như Đồng chí, Tây Tiến, Bài thơ về tiểu đội xe không kính hay các sáng tác của Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Chu Lai, Hữu Thỉnh..., hình tượng người lính hiện lên với vẻ đẹp của lí tưởng, tình đồng đội và chủ nghĩa nhân văn. Lịch sử lưu giữ sự kiện, còn văn học lưu giữ cảm xúc của lịch sử. Chính nghệ thuật đã làm cho những giá trị của “Bộ đội Cụ Hồ” vượt qua giới hạn của từng giai đoạn lịch sử để trở thành kí ức văn hóa của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Đó cũng là lí do hình tượng người lính luôn hiện diện trong sách giáo khoa, trong thơ ca, âm nhạc, điện ảnh, mĩ thuật và nhiều loại hình nghệ thuật khác. Mỗi tác phẩm có giá trị đều góp phần lưu giữ, bồi đắp và lan tỏa những phẩm chất tốt đẹp mà danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” hàm chứa. Chính quá trình sáng tạo và tiếp nhận liên tục ấy đã khiến biểu tượng này không khép lại trong quá khứ mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.

Cuốn sách đồng thời khẳng định một thực tế quan trọng: sức sống của danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” được duy trì bằng niềm tin của nhân dân. Chính cộng đồng là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và truyền trao các giá trị của biểu tượng này. Khi người dân vẫn gọi người lính bằng những câu chữ thân thương “Bộ đội Cụ Hồ”, điều đó đồng nghĩa với việc danh hiệu ấy vẫn đang tiếp tục được xã hội thừa nhận và bồi đắp bằng thực tiễn.

Có thể nói, giá trị nổi bật của cuốn sách Danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” - Di sản văn hóa thời đại Hồ Chí Minh chính là ở cách tiếp cận mới đối với một biểu tượng vốn đã quen thuộc. Bằng việc đặt danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ” trong chỉnh thể văn hóa Việt Nam, công trình đã góp phần làm sáng tỏ bản chất của một hệ giá trị được hình thành từ thực tiễn cách mạng, được nhân dân sáng tạo, gìn giữ và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Quan trọng hơn, cuốn sách gợi mở một hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu dài dựa trên phương diện văn hóa. Cách tiếp cận này không chỉ giúp nhận diện đầy đủ hơn giá trị của danh hiệu “Bộ đội Cụ Hồ”, mà còn góp phần lí giải vì sao hình tượng ấy vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn trong đời sống tinh thần của dân tộc sau nhiều thập niên.