Đêm biên giới Long Khốt xuống rất nhanh. Sau tiếng kẻng trực ban báo hiệu đã đến giờ ngủ nghỉ. Ánh đèn trong phòng làm việc của tôi vẫn còn sáng. Ngoài kia, gió từ cánh đồng biên đang mùa trổ đòng thổi miên man qua những hàng tràm, tiếng côn trùng rả rích hòa vào khoảng lặng quen thuộc nơi đây.
Đã có người hỏi tôi, sau một ngày làm việc ở đồn, lịch công tác đã kín từ sáng đến tối, sao đêm anh còn ngồi trước màn hình.
Tôi cũng không biết trả lời sao.
Bởi có nhà mà chưa thể về.
Chỉ có bình trà, gói thuốc lá, câu chữ làm bạn.
Khi màn đêm buông xuống, sự cô tịch dâng lên, đồng nghĩa với việc nghĩ và viết ra những gì mình trăn trở sẽ dễ dàng hơn.
Đối với tôi, viết đôi khi cũng vì sở thích, vì đam mê. Song có những điều không viết ra thì không được.
Viết trước hết để hiểu chính mình, qua đó hiểu đồng đội, hiểu người dân nơi đây, hay nói ngắn gọn là hiểu một phần thế giới xung quanh mình.
Có lẽ vì lý do ấy mà tôi thức khuya để viết. Và đôi khi, tôi coi việc viết cũng là thú vui tao nhã, làm giàu vốn từ và trau dồi tâm hồn, hình thành nhân cách mỗi khi cầm bút.
Tôi sẽ sống tốt hơn khi viết nhiều hơn, sâu hơn. Tôi nghĩ thế.
Phối hợp với các lực lượng phía Campuchia đối diện tuần tra song phương bảo vệ biên giới.
*
Tôi đang công tác tại Đồn Biên phòng Long Khốt thuộc Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh.
Long Khốt, một cái tên khi nhắc đến với nhiều người chỉ là một dấu chấm nhỏ trên bản đồ biên giới Tây Nam - Khu vực Long Khốt (xã Tuyên Bình, tỉnh Tây Ninh). Nhưng với tôi, và với những ai đã, đang từng sống, từng công tác trên mảnh đất này, Long Khốt không chỉ là địa danh. Đó là ký ức, là lịch sử, là máu xương của thế hệ cha anh đi trước, là danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, được đánh đổi bằng những năm tháng hào hùng nhưng cũng đầy bi tráng.
Làm công tác chính trị. Việc viết lách cũng rất thường xuyên, nào là viết nghị quyết, kế hoạch, báo cáo, tham luận… rồi đến bây giờ là tập viết văn.
Có người bảo: Giờ có công nghệ AI làm gì mà chẳng được.
Tôi chỉ cười.
Lúc đó tôi đặt ra câu hỏi: sao nhà văn vẫn tồn tại?
Viết Văn là một nghề, nhưng với tôi, nó là đam mê. Văn chương cũng trần ai về chữ nghĩa. AI không thể đọc vị hay nói thay hết được những gì mình suy nghĩ, đang sống và trải nghiệm.
*
Có người bảo làm công tác chính trị và viết văn là hai việc khác nhau. Tôi chưa bao giờ nghĩ vậy. Mỗi lần đứng trước anh em để nói một điều gì, hay mỗi lần ngồi xuống viết một trang văn, tôi đều tự hỏi: mình đã hiểu mình, hiểu người chưa?
Nghĩ kỹ thì đến giờ tôi vẫn chưa thấy hai việc ấy khác nhau ở chỗ nào.
Làm chính trị viên phó ở một đồn biên phòng nơi tuyến đầu biên giới không giống hệt những gì đã được học trong các giáo trình tại học viện, nhà trường. Công việc không chỉ nằm trên bàn giấy hay trong hội trường. Nó nằm trên từng cung đường tuần tra; những lần làm công tác dân vận, tham gia các buổi họp dân, tuyên truyền vận động nhân dân…; trong các buổi sinh hoạt chính trị và văn hóa tinh thần ở đơn vị; trực tiếp trò chuyện rất đời với cán bộ, chiến sĩ…
Ở đồn biên phòng, công tác chính trị nhiều khi bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Có chiến sĩ mới về đơn vị nhận công tác, tối đến lại ngồi một mình ngoài hành lang. Có đồng chí nhận điện thoại từ gia đình, rồi lặng đi cả buổi… Những lúc ấy, điều cần nhất không phải là một bài giáo dục, lên lớp, mà cần một người chịu ngồi xuống để nghe.
Tác giả Nguyễn Thế trong góc làm việc của mình.
Tôi đang công tác tại đơn vị anh hùng, đóng quân trên địa bàn giàu truyền thống cách mạng. Tôi hiểu rất rõ áp lực vô hình luôn hiện diện. Không những tôi mà đồng đội tôi cũng vậy. Không ai nói ra, nhưng ai cũng cảm nhận được mình đang đứng trên vai những người đã ngã. Danh hiệu ấy vừa là niềm tự hào, vừa là lời nhắc nhở nghiêm khắc.
Người làm công tác chính trị càng không được phép sống khác với điều mình nói. Và có lẽ, chính vì thế mà tôi tìm đến việc viết lách như một cách tự giữ mình.
Ban đầu, tôi có thói quen ghi chép vào cuốn sổ nhật ký. Ghi lại những câu chuyện rất nhỏ: một quân nhân mới về đơn vị nhận công tác; chiến sĩ lần đầu tiên ăn Tết xa nhà; chiến sĩ được đơn vị tổ chức sinh nhật tập thể; một buổi chiều tuần tra; lời hỏi thăm và lời mời vào uống nước của người dân biên giới; nụ cười và câu chào của các em nhỏ vùng biên khi gặp các chú bộ đội, hay ánh mắt người cựu chiến binh khi nhắc đến những năm tháng chiến tranh…
Tôi nhớ mãi câu chuyện với một chiến sĩ Binh nhất lần đầu tiên đón Tết tại đơn vị.
Cậu hỏi tôi:
- Tết này, đồn Biên phòng ăn Tết như nào vậy anh? Có như ở nhà mình không? Có cho người nhà vào đón Tết cùng tụi em không?
Tôi nhìn cậu một lúc, rồi chỉ tay về dãy nhà phía trước có ghi dòng chữ “Đồn là nhà, biên giới là quê hương, đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt”.
Tôi chậm rãi nói:
- Đồn là nhà, là biến doanh trại, đồn biên phòng thành mái ấm thứ hai gắn bó máu thịt, nơi nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết của người lính. Biên giới là quê hương là coi vùng biên ải của Tổ quốc như chính quê hương mình để yêu thương và gìn giữ. Và Đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt là phải xây dựng tình cảm gắn bó, tôn trọng, yêu thương và hết lòng giúp đỡ nhân dân nơi đóng quân.
- Chúng ta là quân nhân, vui Xuân mới nhưng không quên nhiệm vụ em à. Đó là trách nhiệm của mỗi quân nhân. Anh cũng đã trải qua hai mươi cái Tết, và chưa cái Tết nào là được đón Tết ở nhà trọn vẹn cả.
Cả hai lặng im.
*
Lại kể đến câu chuyện cầm bút.
Có hôm mới viết được vài dòng thì trực ban gọi đi xử lý công việc. Đến khi trở lại bàn viết tiếp thì ý nghĩ ban nãy cũng mất luôn.
Tôi lại lặng lẽ viết lại từ đầu.
Tôi không nghĩ mình đang “viết văn” và chưa bao giờ nghĩ mình trở thành một “nhà văn”. Mặc dù tôi là học văn rất khá khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Tôi có thói quen ghi lại, vì nghĩ rằng không ghi lại thì mình sẽ không nhớ. Không viết ra thì ai đó sẽ quên những điều làm nên linh hồn của Long Khốt hôm nay.
Làm nghề lâu rồi tôi mới hiểu, hóa ra viết cũng là một phần công việc của mình.
Nghề của tôi thuộc dạng phải nói nhiều. Nói trong sinh hoạt chi bộ, đơn vị, nói trong giáo dục chính trị, hội nghị và nói trong những buổi gặp gỡ quần chúng... Nhưng nếu chỉ nói bằng văn bản, quy định, kỷ luật, bằng khẩu hiệu, thì lời nói ấy khó đi sâu vào nhận thức của cấp dưới.
Người lính biên phòng không thiếu kỷ luật, vì ai cũng biết và hiểu được “Kỷ luật là sức mạnh của quân đội” và “Toàn quân hành động theo điều lệnh”. Tôi nghĩ họ, trong đó có tôi, chỉ cần được thấu hiểu.
Nhờ viết mà tôi buộc mình phải nghĩ chậm hơn.
Khi viết về một chiến sĩ cụ thể, tôi buộc phải đặt mình vào hoàn cảnh của anh ấy. Khi viết về một sự kiện lịch sử của đơn vị, tôi buộc phải chậm lại, đọc kỹ hơn, nghĩ sâu hơn.
Mỗi lần viết xong, tôi đều đọc lại rất chậm. Có câu tưởng đúng nhưng chưa đủ. Có nhận xét tưởng hợp lý nhưng đặt vào hoàn cảnh của người khác lại thấy mình còn vội. Có lẽ nhờ vậy mà khi đứng trước anh em, tôi cũng nói ít đi và nghĩ nhiều hơn.
Đồn Biên phòng Long Khốt tổ chức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục dục pháp luật nhân dân ở khu vực biên giới.
Ở Long Khốt, lịch sử không chỉ nằm trong kỷ yếu của đơn vị, trong từng trang sử ký được gọi tên. Mà nó nằm ngay dưới chân chúng tôi.
Chính nơi đơn vị tôi đang đóng quân, tôi đang sinh hoạt và công tác, thì mỗi bước đi đều gợi nhắc về quá khứ chiến đấu ác liệt, nhất là giai đoạn 1972 đến 1975 khi lực lượng của ta đánh chiếm Chi khu Long Khốt của địch, và 43 ngày đêm bảo vệ đồn của cán bộ, chiến sĩ Đồn 773 (Lực lượng Công an nhân dân vũ trang) nay là Đồn Biên phòng Long Khốt vào đầu năm 1978.
Tôi hiểu làm công tác chính trị ở đây không thể nói chung chung về truyền thống. Mà phải nói sao cho đúng, cho trúng, cho xứng đáng với sự hy sinh của những người đã ngã xuống.
Và chính bản thân mỗi cán bộ, chiến sĩ cần phải nêu gương. Trong đó có tôi.
Tôi từng nhiều lần tự hỏi: viết về Long Khốt như thế nào? Viết sao để tái hiện được một phần sự thật của lịch sử? Và không biến lịch sử thành thứ gì đó xa vời với người lính trẻ hôm nay?
Câu hỏi ấy, đã theo tôi trong từng suy nghĩ và từng trang viết và ngay cả trong từng buổi giáo dục chính trị cho cán bộ, chiến sĩ.
Tôi chưa bao giờ nghĩ mình viết để làm đẹp câu chữ, mà tôi tìm chữ để nói lên sự thật.
Điều tôi sợ hơn cả là những điều mình đã chứng kiến rồi sẽ bị quên đi. Vì vậy tôi viết, trước hết để lưu lại.
Khó nhất không phải là ghi và kể lại quá khứ. Điều khó hơn là để người lính trẻ hôm nay thấy câu chuyện ấy cũng là chuyện của mình. Hiểu vì sao mình đứng ở nơi này.
Những năm tháng dài phục vụ trong quân ngũ, tôi đã từng là người lính, và rồi giữ cương vị là người chỉ huy nên tôi hiểu được phần nào người lính, cấp dưới cần gì.
Người thì chỉ cần một lời động viên. Người khác lại chỉ muốn có ai đó chịu ngồi nghe tâm sự mình dãi bày. Người chẳng cần gì ngoài một cái vỗ vai, hay ánh mắt đồng cảm, sẻ chia từ đồng đội đang đối diện.
Có lần tôi thấy một chiến sĩ ngồi lặng rất lâu sau khi đọc một thông tin trên mạng. Cậu ấy chăm chú vào điện thoại, không nói gì, nhưng tôi biết những điều mình đọc có thể làm mình dao động. Từ những chuyện như vậy, tôi hiểu người làm công tác chính trị hôm nay không thể chỉ quán triệt các văn bản, nhắc nhở các quy định hay ra mệnh lệnh. Quan trọng hơn là ngồi lại cùng anh em, cùng đối thoại, nắm tâm tư, nguyện vọng chính đáng, và đôi khi sẵn sàng trả lời các câu hỏi chất vấn… Đó cũng là một phần phát huy dân chủ ở cơ sở.Nhưng quan trọng là bản thân mình phải nêu gương bằng chính việc làm của mình.
Những đêm viết xong, tôi lại tự hỏi mình một điều rất đơn giản: ngày hôm nay mình đã sống đúng với điều mình vừa viết chưa? Nếu còn chưa, thì những dòng mình viết ra ấy sẽ nhắc nhớ tôi phải sửa mình trước khi mong người khác thay đổi.
Tôi không phải người viết văn chuyên nghiệp. Điều ấy tôi biết rất rõ hơn ai hết. Vì viết văn cần phải học, cần có bằng cấp, chứng chỉ.
Tôi viết văn bằng dòng suy nghĩ của chính mình.
Tổ chức tham quan mốc quốc giới 222.
Càng làm công tác chính trị, tôi càng thấy “chữ nghĩa” cũng là một phần “trách nhiệm” của mình. Nếu không kể ra được một câu chuyện cho tử tế thì rất dễ khô khan. Còn nếu chỉ mải mê với câu chữ mà quên mất thực tại, đồng đội trước mặt mình, trang viết ấy cũng không còn nhiều ý nghĩa.
Ở Long Khốt lâu, tôi càng thấy mình phải biết giữ một khoảng riêng cho cảm xúc, nhưng cũng không được để cảm xúc lấn át lý trí và trách nhiệm. Có lẽ vì vậy mà ban ngày tôi tập trung vào làm công việc mình làm, còn đêm xuống lại tìm đến trang giấy.
Có thể chỉ để dãi bày.
Khi đêm xuống trên vùng biên viễn này, trong tiếng côn trùng rả rích và gió thổi từ cánh đồng biên, qua những cột mốc trên đường biên, hay nhìn những con đom đóm bay giữa sân đồn, lòng tôi lại mang nhiều nghĩ suy: những con người đã ngã xuống ở mảnh đất Long Khốt anh hùng này, chắc cũng từng có những đêm trăn trở như thế, và trăn trở còn mạnh mẽ hơn.
Nhưng nếu hôm nay, họ nhìn thấy Long Khốt – nơi biên giới bình yên, nội biên vững mạnh, có lẽ điều họ mong nhất không phải là những lời ngợi ca, mà là sự tiếp nối lặng lẽ mà kiên trì, âm thầm nhưng bền bỉ và vững vàng.
*
Tôi cũng không biết mình sẽ còn viết được bao lâu? Dòng văn còn chảy mãi? Chỉ mong sau này đọc lại, vẫn thấy những điều mình viết hôm nay là đúng, là thật.
NGUYỄN THẾ