Văn học Trung Quốc từ lâu nổi tiếng với các tác phẩm đậm tính hiện thực, ghi được dấu ấn với những tên tuổi nổi bật như Mạc Ngôn, Dư Hoa, Diêm Liêm Khoa… Những năm gần đây, nền văn chương này tiếp tục chứng kiến sự ra đời của một tài năng khác: R.F.Kuang với hàng loạt cuốn sách rất được chú ý.
Trong đó có thể kể đến bộ Poppy War (2021), Đội lốt da vàng (2023) cũng như Babel – Hay sự cần thiết của bạo lực (2022). Tuy nhiên, gọi Kuang là đại diện của văn học Trung Quốc cũng không hẳn đúng, bởi cô viết bằng tiếng Anh, xuất bản ở Mĩ thay vì bằng tiếng mẹ đẻ và cho ra mắt ở quê hương mình. Dẫu thế nhận định nói trên cũng không hẳn sai, vì trong các tác phẩm đã cho ra mắt, dấu ấn từ quê nhà cô là rất đậm đà, từ các sự kiện lịch sử đến thực tế chủng tộc nóng sốt mang tính phổ quát.
Tên tuổi nổi bật
R.F.Kuang là cây viết được yêu thích đặc biệt bởi độc giả trẻ.
Cụ thể, nếu ở Poppy War cô đã tái hiện giai đoạn bản lề của đất nước mình: chiến tranh Trung – Nhật, Đội lốt da vàng thì gần gũi hơn: cuộc sống của người gốc Á ở các nước lớn; thì Babel cho thấy tham vọng nổi bật hơn cả: xoáy sâu vào chiến tranh nha phiến lần thứ nhất với sự gây hấn của Vương quốc Anh vào thế kỉ 19, mở đầu cho cuộc vơ vét tài nguyên mà bạc là yếu tố chính. Bằng cách khoác lên lịch sử lớp vỏ fantasy thú vị và phong cách dark academia đặc trưng với các hội kín cũng như phép thuật, nữ nhà văn sinh năm 1996 đã mang đến một tác phẩm độc đáo, thành công vang dội.
Theo đó vào năm 2022, khi được xuất bản, cuốn sách ngay lập tức đứng đầu danh sách bán chạy của tờ The New York Times, giành giải Sách hay nhất năm của Blackwell cho thể loại tiểu thuyết cũng như đoạt giải Nebula danh giá cho các tác phẩm fantasy/khoa học – viễn tưởng xuất sắc nhất. Babel cũng trở thành tâm điểm của giới BookTok khi không ngừng được bàn tán trên nền tảng này. Tại Việt Nam, 1.000 bản sách trong lần in đầu đã được bán hết chỉ trong một thời gian ngắn, qua đó cho thấy sức hút đặc biệt của cả tác phẩm cũng như tác giả.
Về nội dung, cuốn sách xoay quanh nhân vật chính Robin Swift – cậu bé Trung Quốc được vị giáo sư tên là Lovell cứu thoát khỏi dịch tả ở Quảng Châu, đưa sang Anh Quốc, học ở Oxford. Tại đây, cậu được đưa vào Viện Dịch thuật Hoàng gia trong Tháp Babel – nơi chế tác các thỏi bạc có sức mạnh ma thuật, phục vụ cho đế quốc bằng cách nhân bội những điều mất đi khi ngôn ngữ của những quốc gia thuộc địa trở thành từ nguyên trong tiếng Anh. Những tưởng sẽ có cuộc sống đáng nhớ với 3 bạn thân, nhưng khi được nhóm phản kháng Hermes tiếp cận, cậu mới nhận ra mình là “tay sai” cho cho một thế lực chỉ muốn vơ vét mặc cho tổn thương gây cho cố hương. Đứng giữa ngã ba: tận hưởng sự ưu ái, dễ chịu mà Oxford giàu có cung cấp hay đứng lên lật đổ chính hệ thống đó với sự chính nghĩa, đâu là con đường cậu sẽ lựa chọn?
Lịch sử, Kì ảo giao hoa
Ở cuốn sách này, không quá khó thấy thành công nằm ở chỗ R.F.Kuang đã bỏ rất nhiều công sức cho việc nghiên cứu, từ một thời điểm có phần riêng biệt, cách ăn mặc ở của thời kì đó cho đến những tìm tòi về ngôn ngữ, từ nguyên cũng như là những tiểu luận có liên quan đến chủ nghĩa đế quốc. Lấy bối cảnh nước Anh thời Victoria những năm 1830, nữ tác giả cho biết thông tin về giai đoạn này tương đối ít ỏi, bởi khi nhắc đến thời kì này, người ta quan tâm nhiều hơn đến khoảng 2 thập niên sau đó, khi công cuộc vơ vét thuộc địa lên đến đỉnh điểm. Thế nhưng mặc cho điều đó, trong từng chi tiết, Babel đã tái hiện được một giai đoạn biến động, từ bàn ăn đầy các nguyên liệu đến từ thuộc địa, đến đời sống sinh viên Oxford được phân cấp bởi màu sắc và kiểu dáng áo choàng...
Babel đã trở thành hiện tượng ngay từ khi ra mắt.
Một điểm cũng đáng chú ý khác là R.F.Kuang không chọn con đường dễ đi – tái hiện lịch sử trong lớp vỏ văn học hiện thực; mà thay vào đó cô đã uyển chuyển để chuyển thể nó thành một cuốn fantasy độc đáo. Cụ thể, không đi sâu vào các cuộc cách mạng, cô chọn ngôn ngữ - đối tượng gần như vô hình nhưng là gốc rễ của mọi dân tộc - để tiến hành khai thác. Yếu tố quyền lực cũng vì điều đó được khai thác ở chỗ xoáy vào dịch thuật - hành động bất khả để giữ được tính nguyên vẹn - nhưng tiếng Anh vẫn luôn áp chế, được coi như ngôn ngữ của Adam trước khi bị đày khỏi Vườn Địa Đàng và Tháp Babel trong chính Kinh Thánh thời chưa sụp đổ. Từ đây, chiến tranh nha phiến với thuốc phiện được dùng để đổi lấy bạc một lần nữa cũng được khai thác tối ưu, khi đó chính là vật chất mà cả nước Anh buộc phải sử dụng để gầy dựng nên đế chế của mình, nơi các thỏi bạc chiếm giữ ma thuật đầy sự quyền uy.
Thể loại fantasy đòi hỏi tác giả phải thật sáng tạo, nhưng nếu làm tốt, nó sẽ cuốn hút độc giả bởi những tưởng tượng vượt khỏi khuôn khổ. Cũng như J.K.Rowling với Harry Potter, Leigh Bardugo với Bí hội thứ chín hay Rebecca Yarros với Cánh tư, R.F.Kuang đã kết hợp sự thật lịch sử: Oxford là trung tâm học thuật, những phân cấp trong môi trường giáo dục; và ma thuật đen để tạo ra một cuốn sách cuốn hút. Trong đó việc cô cho từng nhân vật nắm giữ những bí mật khác nhau và chỉ được bật mí cho đến sau cùng đã giữ độc giả đến cuối cuốn sách. Không dừng ở đó, việc kết hợp câu chuyện lịch sử cùng bước ngoặt mang tính hiện đại cũng đã tạo ra sự kết hợp đáng nhớ, khiến độc giả cảm thấy vừa quen vừa lạ và rất ấn tượng.
Ẩn dụ sâu xa
Từ những chất liệu đó, trong cuốn sách, R.F.Kuang đã sử dụng rất nhiều ẩn dụ trong để làm nỗi bật lên tính lịch sử cũng như chính trị ở giai đoạn này, gắn với chủ nghĩa đế quốc. Một trong số đó là cô không chỉ vạch trần nỗi đau của dân tộc mình, mà đó còn là mạng lưới phức tạp của quan hệ đế quốc – thuộc địa thế kỉ 19. Không phải không có lí do mà những người bạn thân của Robin lần lượt đến từ Ấn Độ cũng như Nam Mỹ. Bởi lẽ chính từ Ấn Độ mà những cánh đồng anh túc được trồng, từ đó mang thẳng sang đến Trung Quốc. Trong khi đó khu vực Nam Mĩ cũng phải oằn mình trước sự bóc lột gia vị và mía, là nơi đón nhận công nhân Trung Quốc đến khai thác phân chim để làm phân bón - cảnh huống không khác gì mấy nơi mà Robin đã đến…
Không dừng ở đó, mối quan hệ giữa giáo sư Lovell và Robin cũng là một trọng tâm khác. Trong sách R.F.Kuang ngay từ rất sớm đã cho ta biết họ là cha con, nhưng thay vì tình thương, Robin nhận ra mình bị lợi dụng. Cậu được đưa vào sống ở một khu ổ chuột ở Quảng Châu, nơi tấp nập thuyền buôn đến từ châu Âu để sống giữa các ngôn ngữ. Cậu cũng hiện diện gần như toàn bộ thời gian giữa ngôn ngữ mẹ đẻ đó là tiếng Trung, và đây cũng là lý do Lovell cứu cậu ngay giữa lằn ranh sinh tử, bởi cậu rồi sẽ có ích khi đến Oxford. Vượt khỏi cách nhìn bình thường, R.F.Kuang còn cho ta thấy một sự ánh xạ đến 2 thế lực đế quốc – thuộc địa qua hai người họ. Đế quốc sinh sôi, không ngừng bành trướng bằng cách gửi những đứa con của mình đến thuộc địa, để rồi sau đó chính những người này sẽ mang quyền lợi về cho mẫu quốc.
Việc ẩn dụ mối quan hệ thuần kinh tế và lạm dụng ấy với một tình cảm vô cùng thiêng liêng đã tạo ra thế đối lập ấn tượng. Qua đó tác giả không cần quá nhiều lập luận đanh thép mà vẫn thể hiện được sự bất công cũng như vô đạo. Đây cũng là một điểm mạnh khác của Babel, khi nó không phải một cuốn sách lịch sử hay chính trị; thay vào đó bằng sự dễ đọc cũng như màu sắc fantasy thú vị, để từ đó thông điệp mà cô gửi đến sẽ được truyền đi một cách mạnh mẽ. Trong thời đại mà chủ nghĩa bá quyền ngày càng mạnh mẽ, Babel không hề mất đi sức hấp dẫn của mình, mà còn minh chứng cho sự lặp lại hiện đang khốc liệt, đau đớn đến như thế nào.
Nói về nhân vật của mình, R.F.Kuang chia sẻ: “Một mặt khao khát cuộc sống đó, mặt khác hiểu được lịch sử đã tạo nên điều đó, đồng thời muốn hành động dựa trên lịch sử ấy, chính là mâu thuẫn đã trở thành trọng tâm câu chuyện của tôi”. Và rõ ràng, tình thế lưỡng nan của Robin chính là yếu tố thu hút nhất của tiểu thuyết này. Đó không chỉ là câu chuyện của một nhân vật, mà còn là chính chúng ta trong thời đại này, khi đang sử dụng một thứ gì đó vốn được tạo ra ở bên kia thế giới, khuất mắt khuất mày nhưng đó là lao động rẻ mạt, những đứa trẻ phải chấp nhận ô nhiễm làm giảm sức khỏe và những cuộc chiến khát máu để duy trì cuộc sống… Babel huyền ảo bởi thể loại fantasy, nhưng không vì thế nó không có tính thức tỉnh.
Từ những điều trên, R.F.Kuang bằng sức sáng tạo đặc biệt và những nghiên cứu lịch sử, ngôn ngữ sâu sắc đã mang đến một tác phẩm thú vị và đầy sức nặng. Qua đó cô đã trở thành người phát ngôn của thời đại mới khi phơi bày và cảnh báo những hệ lụy sắp tới bằng cách viết và sức sáng tạo mà độc giả trẻ yêu thích, từ đó giúp cho văn chương làm đúng chức năng của mình: lên tiếng về những điều xấu xa, đồng thời gửi đi tiếng nói sẻ chia, đồng cảm giữa thời đại này.
MINH TUẤN