Đánh dấu sự trở lại của Banana Yoshimoto sau nhiều năm vắng bóng trên văn đàn, Ánh đèn nơi bến cảng tiếp tục thể hiện những nét đặc trưng trong sáng tác của nhà văn Nhật Bản: giọng văn nhẹ nhàng, tinh tế cùng cái nhìn dịu dàng, bao dung đối với con người và cuộc sống.
Tại một thị trấn nhỏ yên bình và dần tàn lụi nơi bến cảng, Hibari và Tsubasa là bạn thuở ấu thơ với nhau. Tới hết năm cấp hai, Hibari chuyển nhà cùng bố mẹ tới nơi xa, hai người đứt gãy liên lạc từ đó. Cho tới nhiều năm sau, khi Tsubasa bước vào tuổi 20, anh đột ngột nhận được lá thư cầu cứu của Hibari. Lá thư không chỉ mở ra lớp phong ấn kí ức ngỡ chừng ngủ quên trong lòng Tsubasa mà còn vén lên lớp sương mù về chuỗi ngày kinh hoàng Hibari ở bên bố mẹ trong một cộng đồng, không gian khép kín đầy tù túng, ngột ngạt và cô đơn tột cùng.
Chim chiền chiện
Trong tiếng Nhật, tên Hibari (雲雀) của cô gái, một trong hai nhân vật chính của tiểu thuyết Ánh đèn nơi bến cảng, có nghĩa là chim chiền chiện, một loài chim nổi tiếng với lối sống theo đàn nhỏ cùng tiếng hót trong trẻo mỗi khi vút cao trên nền trời. Và thật sự, cô gái tên Hibari đó cũng khao khát sải rộng đôi cánh trên bầu trời tự do. Tuy nhiên, trước khi sống trọn với niềm khát khao tự do ấy, Hibari lại là cô gái mang theo nỗi trăn trở về tình yêu với gia đình, bố mẹ. Cô khát cầu một mái ấm hơn bất cứ ai, cô hoài niệm về quá khứ gia đình viên mãn hơn bất cứ ai, cô tranh đấu, giành giật lấy hơi ấm gia đình dưới bầu trời tự do ấy. Bất kể, điều đó khiến cô chịu thương tổn tới tận cùng thế nào chăng nữa.
Như rất nhiều cô gái trên mỗi trang viết của Banana Yoshimoto, tính nữ hiện lên qua hình tượng Hibari đặc biệt rõ nét. Cô xinh đẹp và nội tâm cô luôn hướng về hai tiếng “gia đình.” Cô nhìn thấy, cảm nhận sâu sắc sự ấm áp nơi gia đình người bạn thân thiết và cô luôn coi người bạn đó như gia đình hay thậm chí, muốn cùng người ấy trở thành một gia đình thật sự. Kí ức về gia đình thuở quá khứ không ngừng đeo bám Hibari khiến cô khổ đau trong thương nhớ, hoài tiếc. Bởi “khung cảnh ấy khiến người nhìn cũng cảm thấy hạnh phúc lây”, khiến Hibari sẵn sàng “đánh cược toàn bộ quãng thời gian tuổi trẻ để quyết tâm theo đuổi và giành lại niềm hạnh phúc ấy.”
Cuốn sách Ánh đèn nơi bến cảng.
Bố mẹ Hibari bỏ lại mọi thứ sau lưng để đi theo “đức tin.” Và Hibari cũng hi sinh gần như hết thảy để đi theo “đức tin” hay cũng là “khát vọng” của riêng cô. Nhưng, khi “đức tin” của Hibari không thể dung hòa cùng “đức tin” của bố mẹ, thậm chí còn bị “đức tin” của cả cộng đồng đó nghiền nát tới vỡ vụn, Hibari phải đưa ra lựa chọn cho chính bản thân cô. Thỏa hiệp mà tiếp tục với hi vọng vụn vỡ kia hay buông bỏ “đức tin” mà sống tự do với đúng bản thân, cái “tôi” của riêng một Hibari đã từng rất đỗi kiên cường.
“Nhưng dù vậy tớ vẫn là tớ không lẫn đi đâu được. Không có gì trên đời này cướp đi được điều đó. Thần linh cũng không thể.”
Hibari mạnh mẽ theo đuổi nguyện ước hạnh phúc của riêng cô suốt cả một thời thanh xuân thiếu nữ. Hibari kiên cường gìn giữ cái tôi bản ngã của một con người hiện đại, khao khát hạnh phúc cùng tự do theo đuổi hạnh phúc. Và Hibari dũng cảm, vượt thoát khỏi cộng đồng, không gian tù hãm mà lên tiếng cho chính tự do đó của cô.
Tựa như con chim chiền chiện, dẫu đôi cánh chịu thương tổn, vẫn luôn ngước nhìn bầu trời cất cao tiếng hót, Hibari như cất lên tiếng nói cá nhân riêng biệt, trước những ràng buộc cộng đồng với một kẻ “ngoại cuộc” như cô. Và cũng như bao cô gái trên trang viết của Banana Yoshimoto từ trước tới nay, ẩn sâu sau nét nữ tính, yếu mềm vẫn luôn là cái tôi kiên cường dám sống, dám khát cầu, đấu tranh cho hạnh phúc.
Đôi cánh
Nếu như Hibari là “chim chiền chiện” thì Tsubasa (翼), tên của nhân vật “tôi” trong tiểu thuyết Ánh đèn nơi bến cảng, người kể chuyện, cũng là người “bên ngoài” duy nhất Hibari gửi lá thư cầu cứu, lại có nghĩa là “đôi cánh”. Và khi đặt “tôi” giữa những ngổn ngang thương tổn của chính bản thân tôi hay cô bạn Hibari “tôi” gắn bó, chừng như càng thấy, ý nghĩa “đôi cánh” trong cái tên “tôi”, sâu sắc tới nhường nào.
Khác với Hibari từng có một gia đình hạnh phúc nhưng cô chẳng thể níu giữ hạnh phúc gia đình bởi bố mẹ cô, đã bị thứ “đức tin” mù quáng cướp mất; hạnh phúc, sự trọn vẹn trong gia đình Tsubasa đã tan vỡ vào cái ngày bố anh ra đi đột ngột vì cứu một cậu sinh viên trong trường ông đang làm việc. Cuộc sống của Tsubasa cũng hoàn toàn bị đảo lộn từ ngày đấy. Người ta từng mãi đào sâu vào nỗi đau gia đình anh gánh chịu khiến vết thương mãi chẳng thể khép miệng. Kinh tế gia đình dồn lên vai người mẹ. Và có lẽ, hơn cả là việc Tsubasa đã từng hoài nghi vào thứ mang tên “lòng tốt”, sự trắc ẩn cùng nỗi ám ảnh khôn nguôi về quá khứ không thể xóa mờ.
“Mất bố đã đủ khổ lắm rồi, bị người ta để ý rồi nói này nói kia càng khiến tôi thêm ngột ngạt. Đến cả bây giờ, tôi vẫn không dám lại gần những ô cửa sổ trên tầng cao của các tòa nhà. Vì sẽ gợi lại tâm trạng lặp đi lặp lại khi ấy về cái chết bất ngờ không tưởng của bố mất.”
Nhưng rồi, cũng chính Tsubasa tự vực dậy mà bao dung cho bản thân anh và cả những người xung quanh. Anh hiểu thấu sự kiên cường của Hibari, cũng thấu hiểu khát vọng của người bạn gái đã gắn bó từ ấu thơ. Bên cạnh đó, anh cũng có dự định cho tương lai của riêng anh, về một cuộc sống tự do cho chính anh. Song, tới tận cùng, Tsubasa đã chấp nhận trở thành “đôi cánh”, nâng đỡ, cứu rỗi một “chim chiền chiện” Hibari bị tước bỏ đôi cánh của riêng cô.
“Nếu ta lờ đi nỗi đau của ai đó, thì chắc chắn nó sẽ dội vào chính ta trong một hình thù khác.”
Lời bố anh vẫn nói thời còn sống, tựa ngọn hải đăng nơi bến cảng, dẫn lối cho anh đi và phải chăng, dẫn lối cho cả Hibari trở về bến cảng ngày kí ức ấy.
Mang theo đôi mắt của một nhân vật xưng “tôi”, đứng trên ngôi kể thứ nhất với điểm nhìn thuộc về cá nhân, chừng như Tsubasa rất ít khi bày tỏ quá nhiều về riêng anh mà ánh nhìn anh luôn dõi về những người xung quanh lẫn những ai thuộc về thuở quá vãng. Tsubasa, sống với mẹ và em gái, có một người bạn nữ thân thiết thuở nhỏ từng sống như người thân trong gia đình, có lẽ chăng anh đã tiếp nhận phần nào căn tính nữ vào tình cảm, cách anh nhìn nhận thế giới. Anh dịu dàng, bao dung tới tận cùng dù bất kể, chính bản thân anh cũng chịu đựng thương tổn. Tsubasa, đôi cánh nâng đỡ và cũng là đôi cánh bao bọc, chở che lấy những kí ức về cá nhân để cá nhân ấy, không tan biến vào quên lãng trong cộng đồng tách biệt với sự sống ngoài kia.
Nhà văn Banana Yoshimoto.
Ánh đèn nơi bến cảng
Đánh dấu sự trở lại sau nhiều năm cái tên Banana Yoshimoto vắng bóng trên văn đàn, Ánh đèn nơi bến cảng vẫn mang đậm dấu ấn Banana Yoshimoto trên từng trang viết. Tính nữ và chất thơ bảng lảng quyện hòa xuyên suốt câu chuyện, dù rằng tác phẩm đề cập rất nhiều tới thương tổn, sự rạn vỡ của những mối quan hệ thân thiết, cả góc khuất có phần cấm kị về các giáo phái, “đức tin” nằm ngoài lề xã hội… Tất thảy, khiến câu chuyện dẫu khắc họa những mất mát, đau đớn song vẫn rất đỗi ấm áp, dịu dàng. Mà có lẽ, sự ấm áp ấy đến từ ngay chính tựa đề tác phẩm, “ánh đèn nơi bến cảng.”
“Ánh đèn nơi bến cảng”, dưới ánh đèn đó là con đường Tsubasa và Hibari đã đi bên suốt bao năm những ngày thơ ấu. Ánh đèn soi chiếu những đứa trẻ lớn lên, ghi dấu chân và là nơi gửi gắm ước mơ của một cô gái Hibari khao khát tình thương gia đình. Ánh đèn nơi thị trấn cảng yên bình như dần chìm vào quên lãng, nhưng lại là thứ ánh sáng “tựa con đom đóm trên biển đêm”, dẫn lối người ta không đi lạc bước.
Ánh mang theo kí ức và hoài vọng kia, phải chăng đã trở thành hình ảnh biểu tượng của ngọn hải đăng “trên biển đêm”, không chỉ dẫn lối mà còn là níu giữ hy vọng được sống với cái tôi tự do trọn vẹn nhất.
Nhưng hơn cả hình ảnh hữu hình đó, “ánh đèn nơi bến cảng” có lẽ còn biểu tượng cho chính con người đang lặng lẽ sống nơi thị trấn bình lặng kia. Họ níu giữ thứ ánh sáng để người có đi xa, vẫn tìm được lối đi về. Họ kiên định như cách mẹ Tsubasa mang theo niềm tin mạnh mẽ rằng: “Sống là sự nối tiếp của hiện tại, chỉ vậy thôi, không phải là thứ để ta gắn các lí lẽ vào rồi cố nắn chỉnh cuộc sống của mình theo cho khớp được.”
Và vì rằng, chim chiền chiện hay đôi cánh, tự do và cất cao tiếng hót tới đâu, vẫn cần nhìn thấy “ánh đèn nơi bến cảng” để không lạc lối tan biến vào biển đêm thăm thẳm.
MỌT MỌT