Sự phản bội của dịch thuật

Thứ năm - 11/04/2013 13:00

Thực tế là, Hai vạn dặm dưới biển của Jules Verne vẫn còn rất nhiều thứ để khai thác. Khi nhà xuất bản ủy quyền cho tôi thực hiện một bản dịch mới cho tuyệt phẩm của thế kỷ XIX này, tôi rất tự tin mình sẽ đem đến một tầm vóc mới và thú vị hơn cho câu chuyện của vị thuyền trưởng Nemo, chiếc tàu ngầm Nautilus của ông, và cả con bạch tuộc to lớn hung bạo kia nữa. Nhưng tôi đã quên bẵng hệ thống phân loại tất cả cư dân của bảy vùng đại dương.

Ở trang ba của tác phẩm, tôi cảm giác mình bắt đầu chết chìm trong lũ cá. Cá nhiều kinh khủng, và thậm chí còn có thể nhiều hơn nữa vào giữa thế kỷ XIX. Trong khi đó, vốn từ vựng ngư học của tôi, dù tiếng Anh hay tiếng Pháp, hay tiếng nào khác, đều rất hạn chế. Cá (và các loài động vật có vú sống trong đại dương), nói cách khác, hoàn toàn vượt qua khỏi các vốn từ mà tôi có. Bây giờ tôi biết mình nên đào sâu vào nghiên cứu loài cá, bằng cái cách mà những dịch giả chu đáo và đáng kính phải làm.

(Xin lưu ý về dịch giả khả kính, chu đáo: tôi dạy một lớp đại học về dịch thuật nhưng tôi chấp nhận phê bình của bạn rằng tôi thiên về lý thuyết hơn là thực hành).

Thay vào đó, tôi bắt đầu đếm xem trong đó có bao nhiêu trang và tính toán xem mình được trả bao nhiêu tiền cho một con cá. Chẳng thêm được bao nhiêu! Và giờ tôi nhận ra rằng tôi nên chuyển sang Vòng quanh thế giới trong tám mươi ngày, bởi ở đấy có ít cá hơn nhiều.

Sự nghiệp dịch thuật của tôi bước lên một tầm mới khi một nhà xuất bản của Pháp mời tôi dịch cuốn hồi ký của Brigitte Bardot. Tôi đã từng viết một cuốn hồi ký về nỗi ám ảnh thời thơ ấu của mình với Bardot, do vậy tôi đã nhận lời và đề nghị một số hiệu chỉnh nhỏ. Cuốn hồi ký sẽ phải viết hoàn toàn lại từ đầu tới cuối và tôi chắc chắn sẽ loại hết những cái dấu chấm than ấy. Tôi sẽ bổ sung trở lại cái chuyện tình với anh chàng người Anh sau khi bà ấy cưới Gunter Sachs – bà ấy không bao giờ nên loại bỏ chi tiết ấy ra! Họ coi đó như là chuyện “không có”. Thật đáng tiếc. Tất cả dịch giả viết lại và chỉnh sửa. Một vài người thậm chí nghĩ rằng họ có thể viết về cuộc đời Bardot còn hay hơn cả chính bà.

Luật nhân quả là không hề khoan nhượng trong lĩnh vực dịch thuật như trong bất kỳ ngành nào khác và tôi đã quá hạn phải nếm trải sự trừng phạt của riêng mình. Tôi đã viết một cuốn sách về lướt sóng ở Hawaii mang tên Chạy qua làn nước, sau này được dịch sang tiếng Hà Lan. Tôi không liên quan gì đến bản dịch và chỉ đơn giản là kể lại một việc đã rồi. Sự kiểm soát của tôi với tiếng Hà Lan là không đáng kể, nhưng tôi nghĩ tôi sẽ thử xem cuốn Chạy qua làn nước với ẩn ý rằng, nếu đó không phải đóng góp lớn nhất của tôi cho văn học, thì ít ra cũng là đặc trưng của riêng tôi. Một đoạn có nguy cơ nhấn chìm tôi, nhưng vẫn không bỏ cuộc, và tôi đã viết thế này: “Cái chết ấm áp và hấp dẫn như một tô cháo”. Tôi tập trung vào câu đó, nhưng tôi không thể tìm thấy bất cứ điều gì thậm chí gần gần với cháo. Vì vậy, tôi đã tìm đến một người bạn nói tiếng Hà Lan để kiểm tra - cô có thể cho tôi biết người dịch đã dịch câu đó như thế nào?

“Bạn ngồi xuống thì tốt hơn”, cô nói.

Dịch giả đã không mặn mà gì (not give the time of day) với cái ẩn dụ bất tử của tôi. Ông cũng có cái cảm giác gì đó như là bó tay với “cháo” cái cách mà tôi đã có về cá. Ông đi tắt qua câu đó, nhảy một lèo từ câu trước sang câu sau. Cháo đã không bị biến thái ngữ nghĩa (dịch ngôn ngữ A sang B nhưng ý nghĩa A đã mất phần nào do khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ), nó đã bị bỏ qua một cách cố ý.

Ý nghĩ đầu tiên của tôi là nhảy ngay lên máy bay tới Amsterdam và đi gõ cửa nhà cha đó. Có lẽ tôi sẽ kiếm một đống cháo và hắt vào mặt hắn ta. Tội lỗi của riêng tôi, trong những năm qua, đã dạy cho tôi cách để được khoan dung và hiểu biết hơn. Mặt khác, Herman, nếu bạn muốn chơi găng tay và quần soóc, chúng ta có thể giải quyết vấn đề này trên sàn đấu, bất cứ lúc nào.

Có lẽ trải nghiệm này đã dẫn tôi đến việc viết bài cho một tờ báo Anh nhan đề Sự dịch là bất khả. Tôi định xem qua một loạt từ điển Anh - Pháp, nhưng rồi lại cứ như trích dẫn lại trò đùa kinh điển Groucho Marx, kiểu như (một trong những biến thể của nó): “Bạn chỉ già như một mụ đàn bà như bạn cảm thấy vậy” là một biểu hiện cho sự bất khả dịch thuật. Ít nhất là cho đến khi tiếng Pháp còn được nhắc đến. Bạn cần một động từ, “cảm nhận”, có chức năng cả ngoại động từ lẫn nội động từ, nó cùng lúc có nghĩa là một cái gì đó như “quan tâm” và cả “trạng thái cảm xúc hiện tại của tôi”. Từ đó không (theo như tôi biết) tồn tại trong tiếng Pháp. Một vài tháng sau đó – không thể tránh khỏi - một số người bạn ở Paris đã gửi cho tôi Sự dịch là bất khả, bản dịch tiếng Pháp bài viết của tôi, đã được công bố trên một tạp chí tại Paris.

Đương nhiên, điều đầu tiên tôi quan tâm là bản dịch cách chơi chữ của Marx. Tôi đã thực sự quan tâm - Tôi thực sự muốn biết làm thế nào mà các dịch giả đã làm được. Và khi nghĩ rằng tôi cho điều đó là bất khả thi - tôi đã chứng tỏ là mình sai! Nhưng dịch thuật luôn là một sự diễn giải. Trong trường hợp này, người dịch đã viết một cái gì đó như thế này, nhằm cập nhật câu chuyện đùa khêu gợi nhất của New York những năm 1950 thành sự phải đạo rất Paris của những năm 1990: “Đây là một ví dụ về một câu hiển nhiên không thể dịch: một người đàn ông chỉ già như một người phụ nữ mà anh có thể cảm thấy bên trong mình đang cố gắng để thể hiện cô ta ra”. Vì vậy, phần nào đó, tôi cảm thấy được minh oan, nhưng - như thường lệ - bị người tốt nghiệp từ trường dịch thuật phản bội.

Theo tôi, bạn không cần cố gắng quá để dịch, dù điều ấy không phải không có ích nhất định. Lấy ví dụ, trường hợp mới đây và rất hay ho của Gilbert Adair. Ông đã dịch sang tiếng Anh tuyệt tác của Georges Perec, cuốn La Disparition - một “lipogram” viết hoàn toàn không cần chữ “e” (tôi từng định sẽ thường xuyên lược bỏ bớt những chữ thông thường nhất trong cả tiếng Anh và tiếng Pháp và đã thất bại hoàn toàn). Adair thậm chí đã thành công trong một khoảng thời gian, với việc xóa bỏ “e” khỏi vốn từ vựng của mình. Tôi từng uống trà cùng anh ở London, trong khi anh đang thực hành công việc lược bỏ từ của mình, tại khách sạn Savoy (nó phải là Savoy, không phải của Claridge hoặc Grosvenor, rõ ràng). Khi một cô hầu bàn đến hỏi anh muốn “trà hay cà phê”, anh cau mày, nghiến răng, và trả lời, “Lapsang souchong”, một loại hồng trà của người Hoa.

Ngay cả tên cuốn sách của anh cũng rất cừ: A Void (Một khoảng trống) (suy nghĩ về nó: Anh không chỉ tránh được “e” trong “The Disappearance” (sự biến mất), mà anh còn kết hợp trơn tru được nỗi lo lắng siêu hình với một lối chơi chữ tuyệt hay). Bài học tôi học được từ "Adair", một dịch giả thực sự nghiêm túc, là thế này: bạn không thể dịch chuẩn xác được, do đó, điều duy nhất bạn có thể làm là khiến cho nó tốt hơn.

Nguồn: Daibieunhandan (Trà Kha dịch theo The New York Times)



 
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

 

Những tin cũ hơn

 
Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Tôi viết truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối trong khoảng thời gian gần một tháng, là thời gian kí ức thì gần cả cuộc đời. Không chỉ với ai theo nghiệp văn chương, khi có tuổi hình như con người ta hay sống với hoài niệm. Đời buồn, vui ai chẳng từng, nhưng dù thế nào cũng đều thành vốn sống, chắp cánh ước mơ, hay giúp an ủi lòng mỗi khi cô quạnh. (CAO DUY SƠN)

 
Cám ơn anh bán giày

Cám ơn anh bán giày

Thực tế, bọn bán sách tránh xa bọn bán giày, vì không cùng “phân khúc thị trường”. Nhưng hề gì? Làm nhà văn thật sướng, nhặt anh bán sách nhét vào cạnh anh bán giày, thế là thành truyện. Gì chứ nghề bán sách mình có đầy kinh nghiệm... (TÔ HẢI VÂN)

 
“Con mắt còn có đuôi” của “tình già” hư cấu hay sự thật?

“Con mắt còn có đuôi” của “tình...

Hơn mười năm trước, có người hỏi tôi: Có bao nhiêu sự thật trong bài thơ Tình già của Phan Khôi? Câu hỏi đó đã theo tôi trong suốt một thời gian dài. (PHAN NAM SINH)

 
Napoléon và tấn bi kịch của quyền lực

Napoléon và tấn bi kịch của quyền...

Mối tình đầu của Napoléon (nguyên tác tiếng Pháp Désirée) là một trong số tác phẩm bán chạy nhất của Annemarie Selinko (1914-1986), tiểu thuyết gia người Áo. (NGUYỄN VĂN HÙNG)

 
Hành trình từ Cao Mật ra thế giới

Hành trình từ Cao Mật ra thế giới

Từ vùng đất Cao Mật nhỏ bé, nghèo khó và heo hút của tỉnh Sơn Đông, nhà văn Mạc Ngôn đã bước lên bục cao nhất của văn đàn thế giới với vị thế rất riêng của mình: người kể chuyện dân gian trong thế giới hiện đại. (NGUYỄN VĂN HÙNG)

Quảng cáo