Không gian không đường biên trong thơ Pháp Hoan

Thứ sáu - 20/07/2018 13:13
. MAI VĂN PHẤN

Tập thơ Lịch mùa(1) của Pháp Hoan dễ đọc nhưng khó nắm bắt được thần thái, ánh sáng trong đó. Dễ đọc bởi cách biểu đạt dung dị, ngôn ngữ dễ hiểu, tư duy mạch lạc và giọng điệu khá trầm tĩnh. Tuy nhiên, thơ Pháp Hoan khó thâu nhận bởi ánh sáng trong mỗi bài thường trải rộng, rải đều trong không gian mở và ít điểm lóe sáng. Có thể ví thơ anh tựa làn hương vừa rời khỏi nhụy hoa đã gặp cơn gió mạnh, tức thì bị pha loãng cuốn đi. Do vậy, muốn cảm nhận đầy đủ tinh thần thơ Pháp Hoan, người đọc cần chuẩn bị một tâm thế ung dung, an lạc. Đó là không gian thơ thênh rộng bất tận, không có đường biên và để ngỏ mọi lối vào.

Để kiến tạo không gian không đường biên cho Lịch mùa, Pháp Hoan đã sẵn mang tâm thế một thiền giả, với mục đích sống trọn vẹn với từng giây phút hiện tại và bình an trong tâm hồn. Theo bối cảnh cụ thể của từng bài thơ, vị thiền giả ấy xuất hiện trong những trạng thái khác nhau của thiền, có thể thiền ngồi, thiền chấp tác (thiền khi làm việc) hoặc thiền hành (thiền đi). Trong bất kì hình thức thiền nào, thiền giả ấy luôn an trú trong nội tâm tỉnh giác, quán tưởng mình đang hít thở ánh sáng thanh sạch, nhẹ nhàng. Đọc Lịch mùa, tôi cảm nhận tâm trí và cảm xúc của nhà thơ đã mở ra không gian thênh thang, vô tận trước khi những thi ảnh xuất hiện. Do vậy, đến với thơ Pháp Hoan ta không nên tìm câu, đợi chữ, mà phải đọc toàn bài mới cảm nhận đầy đủ dung lượng không gian trong đó.

Pháp Hoan chủ ý sắp đặt nhiều hình ảnh đan xen, chồng lấn nhằm tạo dựng không gian sâu với nhiều tầng bậc. Thủ pháp này cho bạn đọc hình dung như đang được xem một họa sĩ vẽ tranh trên một tấm toan ước lệ. Đầu tiên anh ta phủ lên đó một lớp màu, rồi lớp màu khác, lớp khác nữa. Những nét bút đưa ra ngoài khung tranh ước lệ kia rất xa:
gió thốc và sương giá ngoài khơi
ta bơi đi cùng tiếng dội/ sóng
nhấn chìm tiếng nói
tôi quay đầu nhìn lại/ những gì
còn lại là hư vô
riêng từng con sóng trắng theo
gió buốt tràn mãi vào bờ

                                (Tiếng gọi)

Tùy theo độ dài của bài thơ mà tác giả đặt vào đó số lượng hình ảnh cần thiết, được kết nối nhau bằng cảm xúc nhất quán. Trong bài thơ Lịch mùa, những hình ảnh lần lượt xuất hiện bằng ngôn ngữ kể, tựa những hạt giống được tác giả gieo trên cùng một dải đất: chữ in hoa, đám mây trắng, vết chân chim, lớp tuyết, hạt mưa xuân, cỏ cây, táo dại trong đêm trổ hoa trắng, ong bướm, chim cu gáy, cầu vồng, mèo, đàn bà, đàn ông, biển… Nếu hình dung vị trí mỗi hình ảnh tựa một lỗ tra hạt, thì lỗ tra hạt này gần như tách biệt với hạt giống khác bên cạnh. Nhưng hấp lực cảm xúc của cả bài thơ đã cho người đọc tưởng tượng một bãi ngô lên xanh tươi tốt. Đến đoạn kết bài thơ, tác giả cố ý khơi lộ ý đồ và cảm xúc để bạn đọc thấy được dung lượng hình ảnh cùng những điểm đã định vị trước đó: Mặt hồ sáng nay thôi không còn xao động/ và mây xám đã trở về trên những rặng thông/ khắp bốn phía từng trang tuyết trắng mở ra/ khi tờ lịch cuối năm bay đi trong gió chướng. Bài thơ khép lại, nhưng không gian trong đó vẫn tiếp tục được mở ra theo tưởng tượng và cảm xúc của người đọc.

 
unnamed1


Thủ pháp xây dựng hình ảnh theo kiểu “gieo hạt” trong giọng điệu tự sự khách quan, như vừa nêu, được Pháp Hoan vận dụng khá nhiều trong Lịch mùa. Những “hạt giống” này thường ở trạng thái rời rạc, chuyển động ngắn và chỉ xuất hiện thoáng chốc rồi lại biến mất trong câu chuyện kể. Chúng được gieo và nằm yên trong đất chờ đợi sự đột biến của thời tiết khí hậu. Sự đột biến ấy thường được Pháp Hoan cho xuất hiện trong câu thơ kết. Xin dẫn một số câu thơ kết của Pháp Hoan gây ấn tượng mạnh để khai mở không gian:
một chú bé cưỡi trên lưng con gà trống/ giữa đồng cỏ ngập sao
đang đi vào bức tranh của trời
                                 đêm tháng bảy

                                (Mưa)
một dòng sông nuốt chửng một 
dòng sông
một ý tưởng lấp đầy một
                                                ý tưởng...

                                                (Tĩnh tọa)
không gian yên tĩnh và vũ trụ tối
nay thơm mùi lá
một chiếc cầu vồng u tối mở ra
dưới chân dải ngân hà

                                                (Mưa xuân)
Những hình ảnh trong thơ Pháp Hoan luôn được sắp đặt trong tư thế chờ đợi. Nó tựa một con tàu nằm trên bệ phóng, vụt bay vào không trung lúc nào, đó là điều bất ngờ dành cho người đọc. Ngoài những bài thành công nhờ câu thơ kết, trong một số bài thơ khác, Pháp Hoan còn tạo sự chuyển động bất thường ở khổ thơ giữa. Bài thơ Biến cố mùa đông kể về một cuộc dạo chơi trong rừng của tác giả vào một sớm mùa đông, bất chợt anh nhìn thấy “một thân cây già đổ xuống trên mặt hồ đóng băng”. “Biến cố” ấy đã xảy ra từ khổ thơ thứ hai của bài, khi thân cây kia đã “làm nên một vết nứt chạy dài”: và khi gió lạnh thổi về/ mặt hồ phát ra từng tiếng động đứt đoạn/ giòn và khô/ như tiếng xương gãy. Những “tiếng động đứt đoạn” trong bài thơ đã gợi cho bạn đọc thấy số phận những đời cây khác, hoặc có thể hình dung chính tác giả đã hóa thân trong đó. Bài thơ tựa giếng sâu, mỗi lần đọc tôi như được múc từng gàu nước nhỏ, càng múc nước giếng càng thêm trong mát.

Trong bài thơ Giấc mộng đầu đông, tác giả cho “tiếng sấm” vang lên ở khổ thơ giữa làm cả không gian bất ngờ chuyển động, kéo theo hàng loạt sự kiện khác thường: bất chợt có tiếng sấm động trên bầu trời/ bầy ngựa trắng vội vàng trở lại bên trong những giấc mơ/ nhưng con bé nhất chậm chân không về kịp/ trước khi tôi thức giấc/ nó chồm lên trong dáng vẻ hãi hùng/ rồi hoá thành bông tuyết đầu tiên rơi vào bầu trời mùa đông. Giấc mộng nơi bài thơ không chỉ đơn thuần đến với tác giả trong giấc ngủ, nó chính là giấc mộng tỉnh thức của nhà thơ trùng hợp và đồng nhất với chuyển dịch của thiên nhiên, thời tiết.

Nhìn chung thần vía thơ Pháp Hoan không ngự trị trong câu chữ cụ thể mà nằm trong hấp lực toàn bài. Trong bài thơ Xuân, câu đầu tiên gợi cho bạn đọc hình dung bước chân của một thiền giả đang khoan thai đặt lên mặt đất: thiên nhiên sáng nay tụ tập quanh vườn lắng nghe hoa táo nở. Tiếp theo đó, tác giả cho hình ảnh con rắn lục và bướm trắng xuất hiện. Tất cả hiện đến tự nhiên và nhẹ nhàng như một hơi thở. Rồi bất ngờ tác giả đưa bạn đọc tới một vị trí khác, khá xa trong không gian xuân của anh. Từ khổ thơ đầu tới khổ thơ thứ hai này như không hề có mối hàn nào: không nhà, không quê hương/ thiền tăng ngủ quên bên bờ suối/ mơ thấy mình là cây anh đào/ nở ra dưới bầu trời đầy sao... Khổ thứ ba cũng là khổ thơ kết, một cảnh giới khác lạ lại tiếp tục hiện ra. Lúc này, tác giả đã hé lộ ý đồ và cảm xúc, tựa như người buông tay cho quả khinh khí cầu lơ lửng bay lên: bên trời phương ngoại linh hồn bay đi như một cánh bướm/ để cảnh giới mộng mãi lượn lờ trên mặt hồ. Ở đây, người đọc không thể hình dung biên giới của “xuân” nằm ở đâu. Ánh sáng trong suốt của nó như đang ngấm xuống từng tế bào, ngấm vào vạn vật trong bầu không thanh sạch và an tịnh. Ánh sáng ấy lan xa và không bị cản bởi bất kì ý nghĩ hay cảnh vật nào.

Bài thơ Mùa xuân sau một cái chết là một thức tỉnh về một cõi khác, kiếp khác. Ở đây khái niệm về sự chết đơn thuần là một sân ga chuyển tiếp của một con tàu sẽ qua nhiều ga khác, mà cõi tạm trên dương gian này là một chặng đường hiện hữu. Câu kết của bài thơ là trạng thái khi linh hồn và di cốt của “cái chết” hóa thân thành mùa màng, cây cỏ: bất chợt tôi nhớ ra là mình đã qua đời vài năm trước đó/ và tấm thân bây giờ là mảnh đất màu mỡ cho đám hoa lá mùa xuân. Bài thơ như thể song tồn hai không gian, âm và dương, được giáp nối vào một trục, đó chính là “một cái chết”. Từ cái trục này mở ra hai phía khác biệt của hai không gian bất tận, không có điểm dừng.

Lấy tâm điểm cái “tôi”, nhân vật xưng “tôi” làm trụ, Pháp Hoan đã mở ra nhiều hướng không gian mà người đọc không thể xác định được đường biên. Trong bài thơ Thu, những hình ảnh được tác giả sắp đặt tựa một xô nước đầy tràn ra mọi hướng, lan chảy trên mặt đất: tôi nằm yên nghe gió cuốn lá rơi trên đầu/ tôi nằm yên nghe lời thở than từ biển cả/ dưới lòng đất sâu nước đang reo lên vui sướng/ có tiếng súng nổ đâu đó trong rừng khô mùa thu/ và đâu đó tiếng dã thú kêu gọi cái ác trong lá mục. Đoạn thơ cho thấy mọi giác quan của nhà thơ mở ra để cảm nhận dòng chảy bất tận của sinh lực vũ trụ. Hình ảnh “tôi nằm yên nghe” phải chăng là tư thế của thiền buông thư, đưa thân tâm về trạng thái nghỉ ngơi, được chữa trị và hồi phục. Lúc này nhà thơ quán tưởng về một thế giới an lạc, gửi tình thương yêu lần lượt đến từng tế bào, vạn hữu.

Thủ pháp xây dựng không gian không đường biên đã tạo được phong cách thơ độc đáo, phóng khoáng và trải rộng. Tuy vậy, nếu người viết sử dụng thủ pháp trên nhiều lần, hoặc không giữ được cảm xúc mạnh mẽ, nhất quán, ý tưởng không đột khởi dễ gây cho người đọc cảm giác đơn điệu, mờ nhạt. Trong các bài thơ Chiều ngang của cuộc đời, Nhà thơ nghèo, Tôi vừa mới chào đời, theo cảm nhận của tôi, tác giả đã lập tứ cầu kì, cảm xúc chưa tới độ, chưa có câu thơ hay đủ sức dẫn dụ người đọc vào không gian riêng biệt.

Pháp Hoan đã khá thành công trong kiến tạo không gian không đường biên, theo tôi, chủ yếu tập trung trong một số bài ở phần đầu tập thơ. Từ đây, nó mang đến cho đời sống văn học một giọng thơ khoáng đạt, gợi mở, tránh được “tiểu khí”, vụn vặt. Tác giả đã tạo được phong cách riêng, khá ấn tượng ngay từ tập thơ trình làng này.

Pháp Hoan sinh năm 1992, tại xã Sơn Mỹ, huyện Hàm Tân, tỉnh Bình Thuận. Anh tu học Phật giáo tại Việt Nam, trở thành tu sĩ từ lúc mười lăm tuổi. Từng sống và làm việc tại Viện Phật học ứng dụng châu Âu (Đức quốc). Từng dịch nhiều thơ của các nhà thơ uy tín Âu - Mĩ từ tiếng Anh, tiếng Đức sang tiếng Việt. Pháp Hoan có kiến văn rộng, say mê hội họa và âm nhạc, sống kín đáo và khiêm nhường. Nền tảng vững vàng và phong phú ấy đang tạo cho anh nội lực mạnh mẽ để dấn thân, cũng như sẽ vượt qua được những kinh nghiệm quen thuộc trong sáng tạo. Nhà thơ Pháp Hoan, theo cảm nhận của riêng tôi, chắc chắn sẽ mang đến cho bạn đọc nhiều bất ngờ hơn nữa trong những tập thơ tiếp theo. 
 
M.V.P

--------
1. Lịch mùa, thơ Pháp Hoan,
Ajar press, 2016. 

 


 
 Từ khóa: MAI VĂN PHẤN
Tổng số điểm của bài viết là: 23 trong 6 đánh giá
Xếp hạng: 3.8 - 6 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

 

Những tin cũ hơn

 
Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Tôi viết truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối trong khoảng thời gian gần một tháng, là thời gian kí ức thì gần cả cuộc đời. Không chỉ với ai theo nghiệp văn chương, khi có tuổi hình như con người ta hay sống với hoài niệm. Đời buồn, vui ai chẳng từng, nhưng dù thế nào cũng đều thành vốn sống, chắp cánh ước mơ, hay giúp an ủi lòng mỗi khi cô quạnh. (CAO DUY SƠN)

 
Cám ơn anh bán giày

Cám ơn anh bán giày

Thực tế, bọn bán sách tránh xa bọn bán giày, vì không cùng “phân khúc thị trường”. Nhưng hề gì? Làm nhà văn thật sướng, nhặt anh bán sách nhét vào cạnh anh bán giày, thế là thành truyện. Gì chứ nghề bán sách mình có đầy kinh nghiệm... (TÔ HẢI VÂN)

 
“Con mắt còn có đuôi” của “tình già” hư cấu hay sự thật?

“Con mắt còn có đuôi” của “tình...

Hơn mười năm trước, có người hỏi tôi: Có bao nhiêu sự thật trong bài thơ Tình già của Phan Khôi? Câu hỏi đó đã theo tôi trong suốt một thời gian dài. (PHAN NAM SINH)

 
Napoléon và tấn bi kịch của quyền lực

Napoléon và tấn bi kịch của quyền...

Mối tình đầu của Napoléon (nguyên tác tiếng Pháp Désirée) là một trong số tác phẩm bán chạy nhất của Annemarie Selinko (1914-1986), tiểu thuyết gia người Áo. (NGUYỄN VĂN HÙNG)

 
Hành trình từ Cao Mật ra thế giới

Hành trình từ Cao Mật ra thế giới

Từ vùng đất Cao Mật nhỏ bé, nghèo khó và heo hút của tỉnh Sơn Đông, nhà văn Mạc Ngôn đã bước lên bục cao nhất của văn đàn thế giới với vị thế rất riêng của mình: người kể chuyện dân gian trong thế giới hiện đại. (NGUYỄN VĂN HÙNG)

Quảng cáo